1-dars. 1 & Tadbirkorlikning mazmuni va ahamiyati.

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 1-dars. 1 & Tadbirkorlikning mazmuni va ahamiyati.
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki.
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar.
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.
Yangi mavzuning bayoni: Tadbirkorlik faoliyati (tadbirkorlik) tadbirkorlik faoliyati subyektlari tomonidan qonun hujjatlariga muvofiq amalga oshiriladigan, o‘zi tavakkal qilib va o‘z mulkiy javobgarligi ostida daromad (foyda) olishga qaratilgan tashabbuskorlik faoliyatidir. O‘zbekiston Respublikasining 2012-yil 2-maydagi O‘RQ-328-sonli yangi tahrirdagi «Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to‘g‘-risida»gi qonuni, 3-modda Tadbirkor ishlab chiqarishning boshqa asosiy omillari – yer (tabiiy resurslar), kapital (ishlab chiqarish vositalari) va mehnat resurslarini o‘zaro biriktirib, ularning bir-biriga muvofiq harakatini ta’minlab, yangi mahsulotlarni ishlab chiqarish yoki xizmat ko‘rsatishni amalga oshiradi.

Tadbirkor – tadbirkorlik layoqatiga, ya’ni qandaydir turdagi tovar ishlab chiqarish yoki xizmat ko‘rsatish jarayonini tashkil eta olish borasida bilim, ko‘nikma va tajribaga ega shaxs.

Agar tadbirkor bo‘lishni istasangiz, siz o‘zingizda tadbirkorlikning asosiy jihatlarini shakllantirishingiz zarur bo‘ladi. Ular quyidagilar:

1. Tashabbuskorlik. Aynan tadbirkor o‘z g‘oyasini amalga oshirib, foyda olish maqsadida iqtisodiy resurslarni o‘zaro biriktirish orqali yangi mahsulot va xizmatlar yaratish tashabbusini ilgari suradi.

2. Tavakkalchilik. Tadbirkor o‘z faoliyatini qanchalik puxta rejalashtirishidan qat’i nazar, uning muvaffaqiyatli amalga oshishi kafolatlanmagan. Faoliyat davomida uning natijasiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi juda ko‘p xavf-xatar (risk)lar paydo bo‘lishi mumkin. Tadbirkor – bu turli xavf-xatar, muammo va to‘siqlardan cho‘chimasdan, o‘z maqsadiga erishishda tavakkalchilikka bora oluvchi shaxs hisoblanadi.

3. Mas’uliyat. Tadbirkorning tashabbusi va tavakkalchiligi ortida uning mas’uliyati, ya’ni o‘zining xatti-harakati uchun mol-mulki va resurslari bilan javobgar bo‘lishga tayyorligi turadi.

4. Yangilikka intilish.Tadbirkorlikning mazmunida yangilikka intilish, ya’ni o‘z faoliyatini tashkil etish va amalga oshirishda yanada yuqori natijalarga erishish uchun muayyan yangilik va o‘zgarishlar kiritib borish muhim o‘rin tutadi.

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): 1. Tadbirkorlik tushunchasi nimani anglatadi?

2. Nima uchun tadbirkorlik bozor ishtirokchilarini harakatga undovchi faoliyat hisoblanadi?

3. Tadbirkorlik layoqati qanday xislatlar orqali namoyon bo‘ladi?

4. Nima uchun tadbirkorlik ishlab chiqarish omillari orasida eng muhimi hisoblanadi?

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 2-dars. 2 & Tadbirkorlikning turlari va shakllari.
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki, tushuntirish
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar.
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.

1. Tadbirkorlikning asosiy jihatlarini izohlab bering.

2. Tadbirkorlik alohida shaxs, jamiyat va davlatga qanday manfaat keltirishi mumkin?

3. Kimlar tadbirkor bo‘la oladi?

Yangi mavzuning bayoni: Iqtisodiy faoliyat turli ko‘rinishlarda amalga oshiriladi. Masalan, biz turli mahsulotlar (non, kiyim, o‘quv qurollari, avtomobil, uy va boshqalar)-ni ishlab chiqarish bilan xizmat ko‘rsatish (maishiy xizmat, ta’lim xizmati, sog‘liqni saqlash, maslahat berish va boshqalar)ni farqlaymiz. Shunga ko‘ra, iqtisodiyot sohalari va tarmoqlarining xususiyatlaridan kelib chiqqan holda tadbirkorlik faoliyati turlari o‘zidagi jarayonlar shakli va mazmuni hamda ularni amalga oshirish usullariga ko‘ra farqlanadi. Tadbirkorlik faoliyati xizmat ko‘rsatish, vositachilik faoliyati, iste’mol tovarlari ishlab chiqarish, moliyaviy operatsiyalar kabi sohalarda nisbatan samarali amalga oshadi. Tadbirkorlik faoliyatining yo‘naltirilganligi, kapitalni kiritish obyekti va aniq natijalariga ko‘ra tadbirkorlik turlari farqlanadi.

Tadbirkorlik turi– tadbirkorlik faoliyati yo‘nalishi, kapital kiritish sohasi va faoliyat natijasiga ko‘ra farqlanuvchi belgilar tizimi.

Siz tadbirkorlik bilan shug‘ullanishni boshlashdan avval uning o‘zingizga mos turini tanlashingiz lozim. Aytaylik, siz kichik qandolatchilik sexi ochmoqchisiz. Buning uchun sizda bino, zarur asbob-uskuna va jihozlar hamda yetarlicha moliyaviy mablag‘lar bo‘lishi talab etiladi. Sizning qandolatchilik mahsulotlari ishlab chiqarish faoliyatingiz ishlab chiqarish tadbirkorligi deyiladi.

Ishlab chiqarish tadbirkorligi– iste’molchilarga sotish maqsadida mahsulot ishlab chiqarish yoki xizmat ko‘rsatishga yo‘naltirilgan faoliyat. Ishlab chiqarish tadbirkorligi o‘z ichiga xizmat ko‘rsatishni ham oladi. Masalan, avtomobillarga texnik xizmat ko‘rsatish, kiyimlarni kimyoviy tozalash, turli masalalarda maslahat berish, ta’lim xizmati va boshqalar shular jumlasidandir.

Ishlab chiqarish tadbirkorligi faoliyat sohasini tanlash tadbirkorning moliyaviy resurslari va shaxsiy moyilligi orqali belgilanadi. Dastlab marketing tadqiqotlari o‘tkaziladi, bozor o‘rganiladi, taklif etiladigan tovarning qay darajada iste’molchiga zarurligi, talabning darajasi va o‘zgarishi, talab darajasiga ta’sir ko‘rsatuvchi omillar, taxminiy xarajatlar va sotish hajmlari aniqlanadi.

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): 1. Tadbirkorlik qanday turlarga bo‘linadi?

2. Muayyan tadbirkorlik turini tanlashda nimalar hisobga olinadi?

3. Ishlab chiqarish tadbirkorligining o‘ziga xos belgilari qanday?

4. Qaysi holatda ishlab chiqarish tadbirkorligini tanlash mumkin?

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 3-dars. 3 & Yakka tartibdagi tadbirkor
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki, guruhlarda ishlash.
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar.
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.
Yangi mavzuning bayoni: Siz tadbirkorlikni boshlashdan avval uni qanday shaklda amalga oshirishingizni aniqlab olishingiz lozim. Buning uchun dastlab eng oddiy shaklni tanlash maqsadga muvofiqdir. Bu esa yakka tartibdagi tadbirkorlik hisoblanadi.

Yakka tartibdagi tadbirkorlik – yuridik shaxs tashkil etmasdan xususiy tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish shaklidir. Bunday faoliyatni amalga oshirish uchun «yakka tartibdagi tadbirkor» sifatida davlat ro‘yxatidan o‘tish kifoya.

Yakka tartibdagi tadbirkorlik jismoniy shaxs (yakka tartibdagi tadbirkor) tomonidan tadbirkorlik faoliyatini yuridik shaxs tashkil etmagan holda amalga oshirishdir. O‘zbekiston Respublikasining 2012-yil 2-maydagi O‘RQ-328-sonli yangi tah rirdagi «Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to‘g‘risida»gi qonuni, 6-modda

Yakka tartibdagi tadbirkorga berilgan ta’rifda jismoniy shaxs va yuridik shaxs tushunchalari uchraydi. Shunday ekan, mazkur tushunchalarning ma’nosini bilib olish tadbirkorlik shakllari to‘g‘risida kengroq tasavvur hosil qilish imkonini beradi. Yuridik shaxs – fuqarolik huquq va majburiyatlarining subyektlari hisoblanuvchi korxona, muassasa, tashkilotlar. O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligiga ko‘ra, yuridik shaxs o‘z mulkida, xo‘jalik yuritishda yoki operativ boshqaruvda alohida mol-mulkka ega bo‘lgan hamda o‘z majburiyatlari yuzasidan ushbu mol-mulk bilan javob beradigan, o‘z nomidan mulkiy va shaxsiy nomulkiy huquqlarga ega bo‘lib, ularni amalga oshira oladigan, majburiyatlarni bajara oladigan, sudda da’vogar va javobgar bo‘la oladigan tashkilotdir. Yuridik shaxslar mustaqil balans yoki smetaga ega bo‘lishlari kerak.

Jismoniy shaxs– huquqiy munosabatlarning ishtirokchisi bo‘lgan alohida fuqaroni ifodalovchi tushuncha. U jamoaviy tuzilma bo‘lgan yuridik shaxsdan farq qiladi: jismoniy shaxs bevosita o‘z nomidan ish yuritadi – faoliyat yurgizishi uchun jamoaviy tuzilma – tegishli firma yoki korxonani qonunda belgilangan tartibda ro‘yxatdan o‘tkazishi shart emas.

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): 1. Yakka tartibdagi tadbirkorlikda bir necha faoliyat turi bilan shug‘ullanish mumkinmi?

2. Eng kam ish haqi tushunchasini izohlab bering.

3. Qat’iy belgilangan soliq to‘lovlari deganda nimani tushunasiz?

4. Yakka tartibdagi tadbirkorlikda xodimlarni yollash qaysi qonun hujjatlari ga asosan tartibga solinadi?

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 4-dars.4 & Oilaviy tadbirkorlik
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki, guruhlarda ishlash
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.

1. Yakka tartibdagi tadbirkorlik nima?

2. Jismoniy va yuridik shaxs tushunchalari qanday farqlanadi?

3. Yakka tartibdagi tadbirkorlikning afzalliklari va kamchiliklari nimalar orqali namoyon bo‘ladi?

Yangi mavzuning bayoni: Siz yakka tartibdagi tadbirkorlikning ayrim kamchiliklarini oilaviy tadbirkorlik bilan shug‘ullanish orqali hal etishingiz mumkin. oilaviy tadbirkorlik– oila a’zolari va ularning yaqin qarindoshlari tomonidan tashkil etiladigan tadbirkorlik faoliyatidir. Oilaviy tadbirkorlik oila a’zolari tomonidan tavakkal qilib va o‘z mulkiy javobgarligi ostida daromad (foyda) olish maqsadida amalga oshiriladigan tashabbuskorlik faoliyatidir. Oilaviy tadbirkorlik o‘z ishtirokchilarining ixtiyoriyligiga asoslanadi. O‘zbekiston Respublikasining 2012-yil 26-apreldagi O‘RQ-327-sonli «Oilaviy tadbirkorlik to‘g‘risida»gi qonuni, 3-modda

Oilaviy tadbirkorlikni yuridik shaxs tashkil etmagan va yuridik shaxs tashkil etgan holda yo‘lga qo‘yish mumkin. Yuridik shaxs tashkil etmagan holdagi oilaviy tadbirkorlik oilaviy tadbirkor (oT), yuridik shaxs tashkil etgan holdagi oilaviy tadbirkorlik oilaviy korxona (oK) deb nomlanadi. Tadbirkorlik faoliyatining har qanday shaklida bo‘lgani singari oilaviy tadbirkorlikda ham afzallik va kamchilik jihatlari mavjud.

Oilaviy tadbirkor shaklidagi faoliyatni amalga oshirish qator xususiyatlari bilan tavsiflanadi. Oilaviy tadbirkor o‘z faoliyatida faqat oila a’zolaridan foydalanish mumkin bo‘lib, tashqaridan xodimlarni yollash huquqiga ega emas. Bu o‘rinda oila a’zolari bo‘lib, asosan, er-xotin, otaonalar va farzandlar hisoblanadi. Oilaviy tadbirkor sifatida ro‘yxatdan o‘tgan oila a’zosi qat’iy belgilangan soliqni to‘lovchi hisoblanadi. Oilaviy tadbirkor oyiga eng kam ish haqidan kam bo‘lmagan miqdorda, oilaning boshqa a’zolari esa eng kam ish haqining 50 foizi miqdorida sug‘urta badallarini to‘laydilar.

Oilaviy korxona – yuridik shaxs tashkil etgan holda amalga oshiriladigan oilaviy tadbirkorlik shakli. Oilaviy korxona ishtirokchilarining soni ikki kishidan kam bo‘lmay, ular korxona faoliyatini yuritishda shaxsiy mehnatlari bilan qatnashishlari shart. Oila boshlig‘i, uning turmush o‘rtog‘i, bolalari va nabiralari, ota-onasi, mehnatga layoqatli yoshga to‘lgan boshqa qarindoshlari oilaviy korxona ishtirokchisi bo‘lishi mumkin. Bir oilaviy korxona ishtirokchisi bir vaqtning o‘zida boshqa oilaviy korxonaning ishtirokchisi bo‘lishi mumkin emas.

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): 1. Oilaviy tadbirkorlik faoliyatiga oid xususiyatlarni izohlang.

2. Oilaviy korxonaning qanday o‘ziga xos xususiyatlari mavjud?

3. Oilaviy korxonalarda ustav fondining eng kam miqdori qancha bo‘lishi lozim?

4. Kimlar oilaviy korxona ishtirokchilari bo‘la oladilar?

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 5-dars. 5 & Mikrofirma va kichik korxona
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki, tushuntirish.
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar.
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.

1. Oilaviy tadbirkorlikni tashkil etishning qanday shakllari mavjud? Ular o‘rtasidagi farqlarni tushuntiring?

2. Oilaviy tadbirkorlikning qanday afzallik va kamchiliklari mavjud?

3. Oilaviy tadbirkor va oilaviy korxona bir-biridan nimasi bilan farq qiladi?

Yangi mavzuning bayoni: Jahon amaliyotida o‘zining faoliyat ko‘lami bo‘yicha xo‘jalik yuritish imkoniyatlari cheklangan tadbirkorlik subyektlarini ajratib olish tajribasi mavjud. Chunki ushbu tadbirkorlik subyektlari davlat tomonidan qo‘llabquvvatlanmasa, zarur shart-sharoitlar yaratib berilmasa, ular boshqa yirik korxonalar oldida raqobatdoshligini yo‘qotib, o‘z faoliyatini to‘xtatishga majbur bo‘ladi. Ular kichik tadbirkorlikyoki kichik biznes subyektlari deb yuritiladi. Kichik tadbirkorlik subyektlarini ajratishda dunyoda keng qo‘llaniladigan mezonlar qatoriga quyidagilarni kiritish mumkin:

– ishlovchilarning o‘rtacha yillik soni;

– asosiy va aylanma mablag‘lar hajmi;

– foyda (daromad) hajmi;

– mahsulot sotishdan yalpi tushum va boshqalar.

O‘zbekistonda kichik tadbirkorlik subyektlari faoliyat turi va ushbu sohada ishlovchilar soniga qarab belgilanadi.

Korxonaning asosiy faoliyat turi– hisobot davri yakunlari bo‘yicha umumiy realizatsiya qilish hajmidagi tushum ulushi ustunlik qiladigan faoliyatdir.

O‘zbekistonda kichik tadbirkorlik subyektlarining bir ko‘rinishini mikrofirmalar tashkil etadi.

Mikrofirma – muayyan sohadagi ishlovchilar soni jihatidan eng kichik bo‘lgan yuridik shaxs ko‘rinishidagi kichik tadbirkorlik subyekti.

Ishlovchilar soni jihatidan mikrofirmadan kattaroq bo‘lgan kichik tadbirkorlik subyekti kichik korxonadir.

Korxonadagi xodimlarning o‘rtacha yillik soni barcha oylarda mavjud bo‘lgan xodimlarning o‘rtacha oylik sonini qo‘shish va uni 12 oyga bo‘lish orqali aniqlanadi. Ushbu ko‘rsatkichni aniqlash uchun xodimlarning yil mobaynidagi o‘rtacha oylik sonini hisoblab chiqish zarur. Xodimlarning o‘rtacha oylik soni ularning har kungi sonidan kelib chiqib belgilanadi.

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): 1. Kichik tadbirkorlik subyektlari qanday mezonlarga ko‘ra aniqlanadi?

2. Kichik korxona mikrofirmadan nimasi bilan farq qiladi?

3. O‘zbekistonda mikrofirmada ishlovchilarning o‘rtacha yillik soni qaysi chegaradan oshmasligi lozim hamda kichik korxonada ishlovchilarning o‘rtacha yillik soni chegaralari qanday?

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 6-dars. 6 & Xususiy korxona
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki, tushuntirish.
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar.
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.
Yangi mavzuning bayoni: Ayrimtadbirkorlar o‘z faoliyatining miqyosiga emas, balki uning mustaqil ekanligiga katta e’tibor qaratadilar. Chunki boshqarish, xo‘jalik qarorlari chiqarish va daromadni taqsimlashdagi mustaqillik tadbirkorning manfaatlariga to‘liq mos kelishi mumkin. Bunday holatda tadbirkorlikning xususiy korxona shakli har tomonlama muvofiqdir.

Mulkdor yagona jismoniy shaxs tomonidan tuzilgan va boshqariladigan tijoratchi tashkilot xususiy korxona deb e’tirof etiladi. Xususiy korxona tadbirkorlik subyektlarining tashkiliy-huquqiy shaklidir. O‘zbekiston Respublikasining 2003-yil 11-dekabrdagi 558-II-sonli «Xususiy korxona to‘g‘risida»gi qonuni, 3-modda

Xususiy korxona yagona mulkdor tomonidan tuziladi. Mulkdor xususiy korxonaga tegishli mol-mulk beradi va uning ustavini tasdiqlaydi. Xususiy korxona ta’sischisi faqat jismoniy shaxs bo‘ladi. Bu bir shaxs tomonidan yaratilgan tashkilot bo‘lib, biznes faoliyati ta’sischining o‘z mulklari asosida amalga oshiriladi. Siz mamlakatimizdagi xususiy korxonalar tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulotlarni osongina ajratib olishingiz mumkin. Chunki mazkur mahsulotlarning ishlab chiqaruvchisi to‘g‘risidagi ma’lumotda firma nomidan keyin «xususiy korxona» degan so‘z yoki «XK» abbreviaturasi yozilgan bo‘ladi.

Xususiy korxona faoliyatining o‘ziga xos jihati shuki, u boshqa ta’sischilarning aralashuvisiz, bir kishining yagona rahbarligi ostida amalga oshiriladi. Xususiy korxona mulkdori korxonani rahbar sifatida yakka boshqaradi.

E’tiborli jihati, xususiy korxona faoliyatiga boshqa ta’sischilarning aralashuvi man etilsa-da, mazkur xususiy korxonaning boshqa korxonalar faoliyatida ishtirok etishi ruxsat etilgan.

Xususiy korxona qonun hujjatlarida belgilangan tartibda boshqa yuridik shaxs larning muassisi bo‘lishga yoki ularning ustav fondida o‘zgacha tarzda ishtirok etishga, vakolatxonalar ochishga va filiallar tuzishga haqli. O‘zbekiston Respublikasining 2003-yil 11-dekabrdagi 558-II-sonli «Xususiy korxona to‘g‘risida»gi qonuni, 9-modda

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): 1. Xususiy korxona rahbari korxonani vaqtincha boshqarish imkoniyati

o‘lmagan holatda qanday yo‘l tutishi mumkin?

2. Soliqqa tortish bo‘yicha xususiy korxonaning qaysi jihatlari boshqa tadbirkorlik shakllariga o‘xshaydi?

3. Xususiy korxonada qanday mulkiy huquqlar mavjud?

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 7-dars. 7 & Mas’ulyati cheklangan jamiyat
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki.
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar.
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.

1. Xususiy korxona tushunchasi nimani anglatadi?

2. Xususiy korxona kim tomonidan tashkil etilishi mumkin?

3. Xususiy korxonaning o‘ziga xos jihatlarini tushuntirib bering.

Yangi mavzuning bayoni: Siz nomidan keyin MCHJ degan qisqartma yoziladigan korxonalar to‘g‘risida eshitgan bo‘lsangiz kerak. Masalan, «Coca-Cola Ichimligi» nomidan keyin MCHJ (inglizcha LTD – limited) qisqartmasi mavjud bo‘lib, bu «mas’uliyati cheklangan jamiyat» degan ma’noni anglatadi.

Mas’uliyati cheklangan jamiyat (MChJ) – a’zolari jamiyat majburiyatlari bo‘yicha faqat o‘zlari qo‘shgan ulush doirasida javobgar bo‘ladi gan jamiyat. U bir yoki bir necha jismoniy yoxud yuridik shaxslarning kelishuviga ko‘ra tashkil etilib, yuridik shaxs hisoblanadi.

Bir yoki bir necha shaxs tomonidan ta’sis etilgan, ustav fondi (ustav kapitali) ta’sis hujjatlari bilan belgilangan miqdorlarda ulushlarga bo‘lingan xo‘jalik jamiyati mas’uliyati cheklangan jamiyat deb hisoblanadi. Mas’uliyati cheklangan jamiyatning ishtirokchilari uning majburiyatlari bo‘yicha javobgar bo‘lmaydilar va jamiyat faoliyati bilan bog‘liq zararlar uchun o‘zlari qo‘shgan hissalar qiymati doirasida javobgar bo‘ladilar. O‘zbekiston Respublikasining 2001-yil 6-dekabrdagi 310-II-sonli «Mas’uliyati cheklangan hamda qo‘shimcha mas’uliyatli jamiyatlar to‘g‘risida»gi qonuni, 3-modda

Mas’uliyati cheklangan jamiyat ustav fondi jamiyat a’zolarining ulushlarini qo‘shish orqali shakllantiriladi. U eng kam ish haqining 40 barobaridan kam bo‘lmagan miqdorda bo‘ladi. Jamiyat ishtirokchilari soni 50 nafardan oshmasligi lozim. Agar ishtirokchilar soni belgilangan chegaradan oshib ketsa, jamiyatni aksiyadorlik jamiyatiga aylantirish kerak bo‘ladi.

Jamiyat a’zosi o‘z ulushini boshqa shaxsga faqat jamiyat roziligi bilan o‘tkazishi va sotishi mumkin. Jamiyat qarzlari bo‘yicha ta’sischilar faqatgina kompaniyaga kiritgan hissalari doirasida javobgar hisoblanadilar, xolos. Jamiyat foydasi uning ishtirokchilari o‘rtasida ularning ustav fondidagi ulushlariga mutanosib ravishda taqsimlanadi. O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligiga ko‘ra, ta’sischilarga e’lon qilingan dividend summalariga nisbatan soliq hisoblanadi.

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): 1. Mas’uliyati cheklangan jamiyatning boshqa tashkiliy-huquqiy shakllardan farqini tushuntirib bering.

2. Nima sababdan mas’uliyati cheklangan jamiyat eng keng tarqalgan shakllardan biri hisoblanadi?

3. Yuridik shaxslar mas’uliyati cheklangan jamiyat ta’sischisi bo‘la oladilarmi?

4. Mas’uliyati cheklangan jamiyat ishtirokchilari soni necha kishidan oshmasligi lozim?

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 8-dars. 8 & Aksiyadorlik jamiyati
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki.
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar.
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.
Yangi mavzuning bayoni: Siz uchun tadbirkorlik shakllari orasida nisbatan ko‘proq tanish bo‘lganlaridan biri – aksiyadorlik jamiyatidir. Chunki u eng yirik shakllardan biri hisoblanib, ayrim hollarda korporatsiya deb ham yuritiladi. Bugungi kunda jahonda yetakchi bo‘lgan «Apple inc.», «Microsoft» kabi kompaniyalar shular jumlasidandir.

Aksiyadorlik jamiyati (AJ)– muassislar (aksiyadorlar)ning ixtiyoriy hissalari asosida tashkil etilgan biznes yuritish shakli.

Mamlakatimizdagi «O‘zbekiston havo yo‘llari», «O‘zbekiston temir yo‘llari» kabi kompaniyalar ham aksiyadorlik jamiyati shaklida tashkil etilgan.

Aksiyadorlik jamiyati ochiq yoki yopiq bo‘lishi mumkin. Ochiq aksiyadorlik jamiyatining muassislari tarkibiga kiruvchilarning eng kam soni cheklanmaydi, yopiq aksiyadorlik jamiyatining muassislari esa kamida uch shaxsdan iborat qilib belgilanadi. Jamiyatning har bir muassisi uning aksiyadori bo‘lishi lozim. Ochiq aksiyadorlik jamiyati aksiyadorlarining soni chegaralanmaydi. Ochiq aksiyadorlik jamiyati o‘zi chiqarayotgan aksiyalarga ochiq obuna o‘tkazishga va qonun hujjatlarining talablarini hisobga olgan holda ularni erkin sotishga haqlidir. Aksiyalari faqat o‘z muassislari yoki oldindan belgilangan doiradagi shaxslar orasida taqsimlanadigan aksiyadorlik jamiyati yopiq aksiyadorlik jamiyati hisoblanadi. Bunday jamiyat o‘zi chiqarayotgan aksiyalarga ochiq obuna o‘tkazishga yoxud ularni cheklanmagan doiradagi shaxslarga sotib olish uchun boshqacha tarzda taklif etishga haqli emas. Yopiq aksiyadorlik jamiyati aksiyadorlarining soni ellik nafardan oshmasligi zarur.

ochiq aksiyadorlik jamiyati – ishtirokchilari o‘zlariga tegishli aksiyalarni boshqa aksiyadorlarning roziligisiz sotib olish va ularni erkin sotish huquqiga ega bo‘lgan jamiyat.

Yopiq aksiyadorlik jamiyati – aksiyalari faqat uning ta’sischilari yoki oldindan belgilangan boshqa shaxslar doirasida taqsimlanuvchi jamiyat.

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): 1. O‘zbekistonda aksiyadorlik jamiyatlari ustav kapitalining minimal miqdori qanchani tashkil etadi?

2. Aksiya nima? Oddiy va imtiyozli aksiyalar nima bilan farq qiladi?

3. Aksiyadorlik jamiyatining afzal tomonlari nimada?

4. Aksiyadorlik jamiyatining kamchiliklari nimalardan iborat?

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 9-dars. Nazorat ishi NI-1
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Takrorlash
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki, guruhlarda ishlash.
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar.
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.

1. Aksiyadorlik jamiyatining qanday turlari mavjud?

2. Aksiyadorlarning soni jihatidan ochiq va yopiq aksiyadorlik jamiyatlari o‘rtasida qanday farq mavjud?

3. Nima uchun O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida yopiq aksiyadorlik jamiyati shakli mavjud emas?

Yangi mavzuning bayoni: 1. Investorning qo‘lida 100 000 so‘m bor. Bank 20% yillik stavkani taklif qildi. Aksiyadorlik jamiyati 8 ta imtiyozli aksiyasini 25 000 so‘m narxda har bir aksiyaga 10% yillik daromad va 80 ta oddiy aksiyani 20 000 so‘m narx bilan chiqardi. Aksiyadorlik jamiyatida dividend uchun 800 000 so‘m ajratildi. Investor pulini qayerga sarflaganda ko‘proq foyda olishini aniqlang.

2.«SAMAR-SUMBULA» MCHJning 2017-yil yakunlari bo‘yicha sof foydasi 47 million so‘mni tashkil etdi. Jamiyat 4 ta ta’sischi tomonidan tashkil qilingan bo‘lib, ularning ustav fondidagi ulushlari quyidagicha:

– birinchi ta’sischi – 45%;

– ikkinchi ta’sischi – 25%;

– uchinchi ta’sischi – 18%;

– to‘rtinchi ta’sischi – 12%.

Ushbu holatda sof foyda jamiyat ta’sischilari o‘rtasida quyidagicha taqsimlanadi:

– birinchi ta’sischi – 47000000 × 45% = 21 150 000 so‘m;

– ikkinchi ta’sischi – 47000000 × 25% = 11 750 000 so‘m;

– uchinchi ta’sischi – 47000000 × 18% = 8 460 000 (soliq summasi

8 460 000 × 10% = 846 000) so‘m;

– to‘rtinchi ta’sischi – 47000000 × 12% = 5 640 000 (soliq summasi

5 640 000 × 10% = 564 000) so‘m.

Sof foydadan e’lon qilingan dividendlarga nisbatan soliq quyidagi miqdorda hisoblanadi:

– birinchi ta’sischi – 21 150 000 × 10% = 2 115 000 so‘m;

– ikkinchi ta’sischi – 11 750 000 × 10% = 1 175 000 so‘m;

– uchinchi ta’sischi – 8 460 000 × 10% = 846 000 so‘m;

– to‘rtinchi ta’sischi – 5 640 000 × 10% = 564 000 so‘m.

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): O’tilgan mavzular yuzasidan o’quvchilarga savollar beriladi.
O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 10-dars. 9 & Qishloq joylarda tadbirkorlik
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki.
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.
Yangi mavzuning bayoni: Mamlakatimiz aholisining katta qismi qishloq joylarda istiqomat qiladi. Qishloq joylarda, asosan, qishloq xo‘jalik mahsulotlari yetishtirish bilan shug‘ullaniladi. Shunga ko‘ra, iqtisodiyotimizda qishloq joylarida amalga oshiriladigan tadbirkorlik faoliyati ahamiyatli o‘rin tutadi.

Shu bois siz qishloq joylarida eng avvalo, shaxsiy yordamchi xo‘jaliklaridagi tadbirkorlik bilan shug‘ullanishingiz mumkin.

Shaxsiy yordamchi xo‘jalik – qishloq joylarda yashovchi fuqarolarning o‘z tomorqasidagi shaxsiy mehnati orqali qishloq xo‘jalik mahsulotlari yetishtirish bilan shug‘ullanishiga asoslangan oilaviy xo‘jalik.

Agar siz shaxsiy yordamchi xo‘jalikdagi tadbirkorlik faoliyati bilan cheklanishni istamasangiz, u holda dehqon xo‘jaligi tashkil etishingiz mumkin.

Dehqon xo‘jaligi– oila boshlig‘iga berilgan tomorqa yer uchastkasida oila a’zolarining shaxsiy mehnati asosida qishloq xo‘jaligi mahsuloti yetishtiradigan va realizatsiya qiladigan oilaviy mayda tovar xo‘jaligi.

Dehqon xo‘jaligi meros qilib qoldiriladigan umrbod egalik qilish uchun oila boshlig‘iga berilgan tomorqa yer uchastkasida tashkil etiladi. U oila a’zolarining shaxsiy mehnati asosida yuritiladi.

Qishloq joylaridagi yanada yirikroq tadbirkorlik shakli – bu fermer xo‘jaligidir.

Fermer xo‘jaligi – ijaraga berilgan yer uchastkalaridan foydalangan holda qishloq xo‘jaligi tovar ishlab chiqarishi bilan shug‘ullanuvchi, mustaqil xo‘jalik yurituvchi subyekt.

Agar siz nafaqat qishloq xo‘jaligi mahsulotlari yetishtirish, balki ularni qayta ishlash orqali ham o‘z tadbirkorlik daromadingizni oshirishni istasangiz, u holda agrofirma faoliyatini yo‘lga qo‘yishingiz mumkin.

Agrofirma– fermer, dehqon va shaxsiy yordamchi xo‘jaliklar tomonidan yetishtirilgan qishloq xo‘jalik mahsulotlarini qayta ishlash hamda sotish bilan shug‘ullanuvchi korxona.

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): 1. Qishloq joylardagi tadbirkorlikning qanday shakllarini bilasiz?

2. Shaxsiy yordamchi xo‘jalikning o‘ziga xos belgilari qanday?

3. Dehqon xo‘jaligi boshqa shakllardan qaysi jihatlari bilan farq qiladi?

4. Yuridik shaxsni tashkil etgan va tashkil etmagan holdagi dehqon xo‘ ja ligining asosiy jihatlarini izohlab bering.

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 11-dars. 10 & Yoshlar tadbirkorligi.
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki.
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar.
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.

1. Qishloq joylardagi tadbirkorlikning o‘ziga xos xususiyatlari nimalar bilan belgilanadi?

2. Fermer xo‘jaligining asosiy belgilarini tushuntirib bering.

3. Agrofirmaning asosiy belgilari nimalardan iborat?

Yangi mavzuning bayoni: Tadbirkorlik faoliyati bilan, yoshidan qat’i nazar, muomala layoqatiga ega bo‘lgan barcha fuqarolar shug‘ullanishi mumkin. Biroq, shu bilan birga, davlat imkon qadar yoshlarning tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanishini rag‘batlantirish va qo‘llab-quvvatlashga harakat qiladi. Chunki yoshlar jamiyatning katta kuch va g‘ayrat sarflashga qodir, harakatchan, barcha yangi hodisalarni tez qabul qiluvchi va o‘zlashtiruvchi faol qismi hisoblanadi. Yoshlarni tadbirkorlikka jalb etish mamlakatimizda tadbirkorlikni rivojlantirish, yoshlar bandligini ta’minlash, yangi ish o‘rinlari tashkil etishga imkon yaratadi. Shuningdek, tadbirkor yoshlar safining kengayishi milliy iqtisodiyotni innovatsion rivojlanish yo‘lidan borishini ta’minlaydi. Bu esa yosh, tashabbuskor, yangicha fikrlaydigan tadbirkorlar avlodini shakllantirishni taqozo etadi.

Yoshlar tadbirkorligi – mamlakatda 18 yoshdan 35 yoshgacha bo‘lgan shaxslarning tadbirkorlik faoliyatini amalga oshi rish jarayoni.

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 16-oktabrdagi «Yoshlar tadbirkorligi klasterlarini yaratishning tashkiliy chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi qarori qabul qilindi. Iqtisodiyotda faoliyati o‘zaro bog‘liq bo‘lgan, masalan, xomashyo va materiallar yetkazib beruvchi, infratuzilma xizmatlari ko‘rsatuvchi, ilmiy tadqiqot muassasalari va boshqa tashkilotlar guruhining muayyan hududga jamlanishi klaster deb nomlanadi. Klasterning tashkil etilishi mazkur tashkilotlarning faoliyat natijalarini yaxshilab, raqobatdoshligini oshiradi.

Klaster – muayyan hududda jamlangan o‘zaro bog‘liq tashkilotlar guruhi.

Yoshlar tadbirkorligi klasterlari– muayyan hududda yoshlarning tadbirkorlik faoliyatini tashkil etish va amalga oshirishda imtiyozli xizmatlar va qulay shart-sharoitlar bilan ta’minlashga qaratilgan o‘zaro bog‘liq tashkilotlar guruhi.

Biznes-inkubator – yosh tadbirkorlarni biznes-g‘oya ishlab chiqishdan tortib to uning amalga oshirilgunga qadar bo‘lgan barcha bosqichlarda qo‘llab-quvvatlash bilan shug‘ullanuvchi tashkilot.

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): 1. «Tadbirkor yoshlar safining kengayishi milliy iqtisodiyotni innovatsion rivojlanish yo‘lidan borishini ta’minlaydi» degan fikrni asoslab bering.

2. Mamlakatimizda yoshlar tadbirkorligini rivojlantirish bo‘yicha qanday chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda?

3. Iqtisodiyotdagi klasterlarning mazmun-mohiyati qanday?

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 12-dars. 11 & Biznes-reja ishlab chiqish.
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki, tushuntirish.
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar.
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.

1. Yoshlar tadbirkorligining ahamiyati va zarurligi nima bilan izohlanadi?

2. Yoshlar tadbirkorligi klasteri faoliyati nimalardan iborat?

3. Biznes-inkubator nima?

Yangi mavzuning bayoni: Biznes-reja – tadbirkorlik faoliyatini boshlashdan avval uning tavsifi, faoliyat davri, ko‘zda tutilayotgan sarf-xarajat va kutilayotgan foyda kabi muhim jihatlari bayon etilgan tashkiliy-iqtisodiy tavsifdagi hujjat.

Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, biznes-reja har qanday tadbirkorlik faoliyati uchun muhim va zarurdir. Agar tadbirkor o‘z faoliyatini biznesrejasiz boshlasa, mo‘ljallangan maqsadga erisha olmasligi mumkin. Biznes-reja tadbirkorlik faoliyatining xaritasi hisoblanib, uning aniq maqsadi, yo‘nalishlari va asosiy bosqichlarini belgilab beradi. Tadbirkorlik faoliyati boshlanganidan keyin olingan natijalar reja bilan solishtirib boriladi, mavjud muammolar aniqlanadi. Aks holda, tadbirkorlik faoliyatini boshqarish qiyinlashib ketadi.

Biznes-reja tuzish uning ishtirokchilaridan katta bilim, faoliyatga oid ma’lumotlar, yangi texnologiyalar va bozorlarni bilishni talab etadi. Biznes-reja tuzishda barcha jihatlarni e’tiborga olmaslik yoki ayrim kamchiliklarni yashirish hisob-kitob ishlarini chalkashtiradi. Bu esa korxona faoliyatini izdan chiqarishi yoki salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli biznes-reja tuzishda malakali mutaxassislar, masalan, huquqshunoslar, iqtisodchilar, buxgalterlar, texnologlar xizmatlaridan foydalanish maqsadga muvofiqdir.

Biznes-reja o‘z mohiyatiga ko‘ra, quyidagi uch muhim vazifani bajaradi:

birinchidan, korxona, firma va kompaniyaning, shu bilan birga, jamoa a’zolarining asosiy maqsad va vazifalarini belgilab beradi;

ikkinchidan, g‘oya yoki birlamchi loyihaning amaliy harakat dasturi shakliga keltirilgan hujjat sifatida hisob-kitoblar, sarf-xarajatlar, biznesni tashkil qilish va yuritishning asosiy yo‘nalishlari to‘g‘risida ma’lumot beradi;

uchinchidan, faoliyatni moliyalashtirish, kredit resurslaridan foydalanish, shuningdek, sarmoyador sheriklarni hamkorlikka jalb etishda asos vazifasini bajaradi.

Har bir tadbirkor o‘z faoliyati, moliyaviy manbalarini hisobga olgan holda o‘zi uchun biznes-reja ishlab chiqadi. Shu sababli hamma uchun bir xil mos tushadigan biznes-rejalar mavjud bo‘lmaydi.

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): 1. Biznesni rejalashtirish nima uchun zarur?

2. Biznes-reja deb nimaga aytiladi?

3. Biznes-rejaning ahamiyatini qanday asoslash mumkin?

4. Biznes-reja tuzish uchun qanday ko‘nikmalar taqozo etiladi?

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 13-dars. 12 & Biznes loyiha va startaplar
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki.
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar.
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.
Yangi mavzuning bayoni: Biznes loyiha – muayyan biznes g‘oyani amalga oshirish bilan bog‘liq barcha tadbirlar bayon etilgan hamda samaradorligi asoslangan hujjat. Biznes loyiha u yoki bu loyihaga mablag‘ sarflashning maqsadga muvofiqligini aniqlab beradi.

Biznes-reja muayyan g‘oyani yoki biznes bo‘yicha tadbirni amalga oshirish uchun pul va boshqa resurslarni jalb etishning maqsadga muvofiqligini asoslashda foydalaniladi. Biroq tadbirkorlik faoliyatida uning barcha jihatlarini rejalashtirish muhim o‘rin tutadi.

Odatda, biznes loyiha kengroq miqyosdagi (tijorat, ishlab chiqarish, iqtisodiy, ijtimoiy va boshqalar) vazifalarni asoslashni o‘z ichiga olib, biznes-reja uning tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi.

Biznes loyiha iqtisodiy naf yoki foyda olish maqsadida yangi mahsulotlar, xizmatlarni yaratish, mavjud ishlab chiqarishlarni modernizatsiyalash yoki rekonstruksiyalashga yo‘naltirilgan chora-tadbirlarning murakkab majmuyini ifodalaydi.

Biznes loyihaning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:

– ishlab chiqarilishi ko‘zda tutilayotgan mahsulotga yetarli talabning mavjudligini aniqlash;

– mahsulot ishlab chiqarish va sotish hajmini aniqlash;

– amalga oshirilishi ko‘zda tutilayotgan loyihaning foyda va rentabellik ko‘rsatkichlarini baholash.

Biznes loyihalardan biri – startapdir. Hozirga qadar dunyoda muvaffaqiyatli amalga oshgan yirik startaplarga «Hewlett-Packard» (asoschilari – Devid Pakkard va Uilyam Xyulett), «Microsoft» (asoschilari – Bill Geyts va Pol Allen), «Apple Computer inc.» (asoschilari – Stiv Jobs va Stiv Voznyak), «Google» (asoschilari – Lerri Peyj va Sergey Brin)ni misol keltirish mumkin.

Startap (ingl. startup company, startup – harakatni boshlayotgan) – o‘z faoliyatini innovatsion g‘oyalar yoki texnologiyalarga asoslangan holda yurituvchi yangi tashkil etilgan kompaniya, firma yoki biznes loyiha.

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): 1. Biznes loyiha nima?

2. Biznes loyihaning biznes-rejadan qanday farqi bor?

3. Biznes loyihaning asosiy vazifalari nimalardan iborat?

4. Startap nima? Uning biznes loyihaga qanday aloqasi mavjud?

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 14-dars. 13 & Korxona ta’sis hujjatlari
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki.
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar.
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.
Yangi mavzuning bayoni: Korxona faoliyatini tashkil etish uning ustavi, ta’sis shartnomasi kabi ta’sis hujjatlarini ishlab chiqishdan boshlanadi. Ushbu hujjatlarni tayyorlash korxona mulkdorlaridan katta mas’uliyat talab etadi. Chunki tashkil etilayotgan faoliyat shu hujjatlarga asoslangan holda amalga oshiriladi.

Korxona ustavi – korxonaning faoliyat ko‘rsatish tartibi va shartlarini belgilab beruvchi hujjat. Korxona o‘z faoliyatini ustavida belgilab berilgan qoidalar asosida olib boradi.

Korxona ustavida, odatda, quyidagi ma’lumotlar belgilangan bo‘ladi:

– korxonaning tashkiliy-huquqiy shakli;

– uning nomi;

– joylashgan manzili;

– ustav fondi hajmi va tarkibi;

– ustav fondini shakllantirish tartibi;

– foydani taqsimlash tartibi;

– korxonani qaytadan tashkil etish va tugatish shartlari hamda tartibi.

Tashkilotning ustav fondini belgilashda ayrim tashkilotlar uchun belgilangan minimal miqdorlar mavjudligini hisobga olish kerak bo‘ladi.

Ustav fondi – ta’sischilar yoki ishtirokchilarning o‘zlari tashkil etgan kompaniya, xo‘jalik jamiyatiga dastlabki kiritgan va doimiy ulush hisoblanadigan moddiy va pul mablag‘lari majmuyi.

Korxonani tashkil etishda ikki va undan ortiq tomonlar ishtirok etganda ular o‘rtasidagi huquq va majburiyatlarni o‘zaro kelishib olish zarur bo‘ladi. Bunday kelishuv ta’sis shartnomasi orqali rasmiylashtiriladi.

Ta’sis shartnomasi – muassislarning korxonani tashkil etish chog‘ida o‘zaro kelishib olingan asosiy shartlarini ifodalovchi yuridik hujjat.

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): 1. Tovar belgisi nima? O‘zbekistondagi qaysi tovar belgilarini bilasiz?

2. Savdo markasi nima uchun xizmat qiladi?

3. Logotipning firma belgisidan farqi nima? Qanday logotiplarni bilasiz?

4. O‘zingiz bilgan bir necha sloganlarni aytib bering.

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 15-dars.14 & Tadbirkorlarni davlat ro’yxatidan o’tkazish.
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki.
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar.
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.

1. Korxona ta’sis hujjatlariga nimalar kiradi?

2. Korxona ustavida qanday ma’lumotlar belgilangan bo‘ladi?

3. Ustav fondi nima?

Yangi mavzuning bayoni: Fuqaro yakka tadbirkor sifatida davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan paytdan boshlab tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanishga haqlidir. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 24-modda.

Yuridik shaxs qonun hujjatlarida belgilangan tartibda davlat ro‘yxatidan o‘tkazilishi lozim. Davlat ro‘yxatidan o‘tkazish haqidagi ma’lumotlar barchaning tanishib chiqishi uchun ochiq bo‘lgan yuridik shaxslarning yagona davlat reyestriga kiritiladi.

O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 44-modda O‘zbekistonda 2017-yil 1-apreldan boshlab tadbirkorlik subyektlarining davlat ro‘yxatidan o‘tishi bo‘yicha yangi tartib amal qilmoqda. Qarorga muvofiq tadbirkorlik subyektlarini davlat ro‘yxatidan o‘tkazish ularga « Yagona darcha» tamoyili bo‘yicha davlat xizmatlari ko‘rsatish yagona markazlari tomonidan amalga oshiriladi.

«Yagona darcha» tamoyili – aholi va korxonalar tomonidan maxsus idoralarga murojaat qilish orqali turli davlat xizmatlaridan foydalanish.

Demak, tadbirkorlik faoliyatini davlat ro‘yxatidan o‘tkazish uchun, birinchi navbatda, «Yagona darcha» markazlariga murojaat qilish talab etiladi.

«Yagona darcha» markazi – aholi va korxonalarga turli davlat xizmatlari ko‘rsatish, shu jumladan tadbirkorlik faoliyatini davlat ro‘yxatidan o‘tkazish bilan shug‘ullanuvchi maxsus idora.

Sizning murojaatingiz ikki xil yo‘l bilan amalga oshirilishi mumkin:

1. an’anaviy tarzdagi murojaat – ro‘yxatdan o‘tkazuvchi organga tashrif buyurgan holda tadbirkorlik subyektini davlat ro‘yxatidan o‘tkazish.

2. onlayn tarzdagi murojaat – Internet jahon axborot tizimi orqali ro‘yxatdan o‘tkazish.

Agar siz o‘z tadbirkorlik faoliyatingizni ro‘yxatdan o‘tkazish uchun tegishli idoraga kelsangiz, bu an’anaviy tarzdagi murojaat hisoblanadi

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): . «Yagona darcha» markazlariga murojaat qilishning qanday yo‘llari mavjud?

5. An’anaviy tarzdagi murojaat qanday amalga oshiriladi?

6. Onlayn tarzdagi murojaat uchun qanday sharoitlar zarur?

7. Siz o‘z tadbirkorlik faoliyatingizni ro‘yxatdan o‘tkazmoqchi bo‘lsangiz qaysi yo‘ldan foydalangan bo‘lar edingiz? Nima uchun?

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 16-dars. Nazorat ishi NI-2
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Takrorlash
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum,
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, tarqatma materiallar, test
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.

1. Tadbirkorlik faoliyatining davlat ro‘yxatidan o‘tkazish nima uchun zarur?

2. Davlat xizmatlari ko‘rsatishning «Yagona darcha» tamoyili nimani anglatadi?

3. «Yagona darcha» markazi nima?

Yangi mavzuning bayoni: 1. Qishloq joylardagi tadbirkorlikning qanday shakllarini bilasiz?

2. Shaxsiy yordamchi xo‘jalikning o‘ziga xos belgilari qanday?

3. Dehqon xo‘jaligi boshqa shakllardan qaysi jihatlari bilan farq qiladi?

4. Mamlakatimizda yoshlar tadbirkorligini rivojlantirish bo‘yicha qanday chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda?

5. Iqtisodiyotdagi klasterlarning mazmun-mohiyati qanday?

6. Biznes-reja deb nimaga aytiladi?

7. Biznes-rejaning ahamiyatini qanday asoslash mumkin?

8. Biznes loyiha nima?

9. Biznes loyihaning biznes-rejadan qanday farqi bor?

10. Korxona ta’sis hujjatlariga nimalar kiradi?

11. Ustav fondi nima?

12. Tadbirkorlik faoliyatining davlat ro‘yxatidan o‘tkazish nima uchun zarur?

13. Davlat xizmatlari ko‘rsatishning «Yagona darcha» tamoyili nimani anglatadi?

14. «Yagona darcha» markazi nima?

15. «Yagona darcha» markazlariga murojaat qilishning qanday yo‘llari mavjud?

16. Onlayn tarzda ro‘yxatdan o‘tish jarayoni qanday amalga oshiriladi?

17. Internet tizimi orqali ro‘yxatdan o‘tkazishning qanday afzalliklari mavjud?

18.Korxona ta’sis shartnomasi nima? Unda qanday masalalar bayon etiladi?

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): O’quvchilarga o’tilgan mavzular yuzasidan savollar beriladi.
O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 17-dars. 15 & Tadbirkorlik mas’ulyati
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki, guruhlarda ishlash.
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar.
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.
Yangi mavzuning bayoni: Tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanishdan avval uning mas’uliyatini to‘liq his etish lozim. Tadbirkorlik mas’uliyati, eng avvalo, qonun hujjatlarida belgilab berilgan huquq va majburiyatlarning bajarilishi orqali namoyon bo‘ladi.

Tadbirkorning huquqi – davlat tomonidan tadbirkor uchun foydalanishi belgilangan yoki ruxsat berilgan xatti-harakatlar qoidalari majmuyi.

Masalan, tadbirkorning asosiy huquqlari sifatida quyidagilarni ko‘rsatish mumkin:

– qonun hujjatlarida taqiqlanmagan har qanday faoliyatni amalga

oshirish;

– mulk huquqi asosida o‘ziga tegishli bo‘lgan mol-mulkka egalik qilish,

undan foydalanish va uni tasarruf etish;

– o‘z faoliyati yo‘nalishlarini, tovarlar yetkazib beruvchilarni va o‘z

tovarlarining iste’molchilarini mustaqil ravishda tanlash;

– barcha ishlab chiqarish xarajatlarining o‘rni qoplanib, soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar to‘langanidan so‘ng qolgan daromadni (foydani) erkin tasarruf etish;

– kreditlar olish, boshqa shaxslarning pul mablag‘larini hamda molmulkini shartnoma shartlari asosida jalb etish;

– tashqi iqtisodiy faoliyatni amalga oshirish.

Tadbirkorlik mas’uliyati ko‘proq tadbirkor tomonidan majburiyatlarning to‘liq va o‘z vaqtida bajarilishi orqali namoyon bo‘ladi.

Tadbirkorning majburiyati – davlat tomonidan tadbirkor uchun rioya etilishi yoki bajarilishi shart etib belgilangan xatti-harakatlar qoidalari majmuyi.

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): 1. Nima uchun tadbirkor tomonidan shartnoma majburiyatlarini bajarish zarur hisoblanadi? Shartnomaning bajarilmasligi qanday holatlarga olib keladi?

2. Tadbirkor tomonidan soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlarni o‘z vaqtida to‘lamaslik qanday oqibatlarga olib kelishi mumkin?

3. Tadbirkor qo‘l ostidagi ishchilarning ish haqini pasaytirish orqali o‘z foydasini oshirishi mumkinmi? Nima uchun?

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 18-dars. 16 & Korxona mablag’lari va ulardan foydalanish samaradorligi.
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki.
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar.
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.

1. Tadbirkorlik mas’uliyati nima? U qanday holatlar orqali namoyon bo‘ladi?

2. Tadbirkorning huquqi nima? Mamlakatimizdagi tadbirkorlarning asosiy huquqlarini sanab bering.

3. Tadbirkorning majburiyati nima? U tadbirkorning huquqidan nimasi bilan farq qiladi?

Yangi mavzuning bayoni: Hech e’tibor berganmisiz – tadbirkor kishidan ma’lum miqdorda pul berib turishini so‘rasangiz, u, odatda, «mening pullarim aylanishda» deb javob beradi. Ushbu javobning mazmunini to‘laroq tushunish uchun korxona mablag‘lari va ularning harakatini ko‘rib chiqamiz.

Siz o‘z tadbirkorlik faoliyatingizni olib borish uchun korxona tashkil etishingiz mumkin.

Korxona – bu jamiyat ehtiyojlarini qondirish va foyda olish maqsadida mahsulot ishlab chiqarish, ish bajarish va xizmat ko‘rsatish uchun tashkil etilgan mustaqil xo‘jalik yurituvchi subyekt.

Korxona faoliyatini tashkil etish va yuritish uchun mablag‘lar talab etiladi.

Korxonamablag‘lari – bu korxona faoliyatini tashkil etish va amalga oshirishga xizmat qiluvchi pul, turli resurslar va ishlab chiqarilgan tovarlar majmuyidir. Mazkur mablag‘lar turli manbalarda kapital, fond, vosita kabi atamalar bilan ham nomlanadi.

Korxona faoliyatini tashkil etish va yuritish uchun mablag‘lar talab etiladi.

Korxonamablag‘lari – bu korxona faoliyatini tashkil etish va amalga oshirishga xizmat qiluvchi pul, turli resurslar va ishlab chiqarilgan tovarlar majmuyidir. Mazkur mablag‘lar turli manbalarda kapital, fond, vosita kabi atamalar bilan ham nomlanadi.

Amalda korxona mablag‘lari uchta shaklda bo‘ladi: pul, resurs va tovar. Pul shaklidagi mablag‘lar korxona faoliyatini yo‘lga qo‘yish uchun zarur resurslarni sotib olish yoki ulardan foydalanganlik uchun to‘lovlarni amalga oshirish uchun ishlatiladi. Buning natijasida pul mablag‘lari resurslar yoki unumli mablag‘larga aylanadi.

Resurslar – ishlab chiqarish jarayonini amalga oshirish uchun sotib olingan bino, asbob-uskunalar, xomashyo va materiallar, mehnat resurslari, elektr energiyasi, suv va boshqa resurslar shaklidagi mablag‘lardir.

Tovar – bu korxonada ishlab chiqarilgan va sotishga mo‘ljallangan mahsulot yoki xizmatlar.

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): 4. Korxona mablag‘larining aylanishi doiraviy aylanishdan nimasi bilan farq qiladi?

5. Asosiy va aylanma mablag‘larning bir-biridan farqi nimada?

6. Asosiy mablag‘ning eskirishi deganda nima tushuniladi?

7. Amortizatsiya me’yori qanday hisoblanadi?

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 19-dars. 17 & Bank kreditlari
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki.
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar.
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.

1. Korxona mablag‘lari nima?

2. Korxona mablag‘larining qanday shakllari mavjud?

3. Korxona mablag‘larining doiraviy aylanishi nima?

Yangi mavzuning bayoni: Har bir tadbirkor ham o‘z faoliyatini yuritish uchun yetarli moliyaviy mablag‘ga ega bo‘lmasligi mumkin. Yoki korxonani kengaytirish, biron-bir loyihani amalga oshirish uchun mablag‘i yetmay qolishi mumkin. Bunday hollarda qo‘shimcha mablag‘ topishning keng tarqalgan va samarali yo‘li –bank krediti olish hisoblanadi.

Bank krediti – banklar va maxsus kredit muassasalari tomonidan tadbirkorlar yoki boshqa shaxslarga beriluvchi pul shaklidagi qarz.

Kredit turlari.Bank krediti bilan bir qatorda siz kreditning boshqa turlari to‘g‘risida ma’lumotga ega bo‘lishingiz lozim.

Agar xo‘jaliklararo kredit muayyan tovarlarning to‘lovini kechiktirish shaklida amalga oshirilsa, tijorat krediti deb ataladi.

Ko‘chmas mulk (masalan, yer, bino)larni garovga qo‘yish hisobiga uzoq muddatli qarz shaklida beriluvchi kredit ipoteka kreditideb ataladi.

Iste’mol krediti– xususiy shaxslarga, birinchi navbatda, uzoq muddat foydalanadigan iste’mol tovarlari (masalan, mebel, avtomobil, televizor va boshqalar)ni sotib olish uchun ma’lum muddatga beriladigan kredit.

Foiz stavkasi.Sizni bank kreditidan foydalanish yoki foydalanmaslik to‘g‘risidagi qaroringizga ta’sir etuvchi asosiy omillardan biri – bu kredit bo‘yicha hisoblanuvchi foiz stavkasidir.

foiz stavkasi– kredit oluvchi tomonidan to‘lanadigan to‘lov miqdorini kredit miqdoriga nisbatining foizdagi ifodasi.

Kredit ta’minoti – kredit bo‘yicha kelishuvning qarz oluvchi tomonidan uni belgilangan muddatda qaytarish imkoniyatini oshiruvchi qo‘shimcha sharti. Kredit ta’minoti sifatida garov tariqasidagi mol-mulklar, turli tashkilotlarning kafolatlari, uchinchi shaxs kafilligi va boshqalar xizmat qilishi mumkin.

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): 1. Bank krediti nima?

2. Foiz stavkasi nima va u qanday ifodalanadi?

3. Hozirgi kunda bank amaliyotida kredit foizini hisoblash va to‘lash qanday amalga oshiriladi?

4. Kredit ta’minoti nima uchun zarur?

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 20-dars. 18 & Korxona xarajatlari.
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki.
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar.
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.

1. Kredit berishning qanday tamoyillari mavjud?

2. Kreditning qanday turlarini bilasiz? Har bir turining mazmunini qisqacha izohlang.

3. Kredit va lizingning o‘zaro farqi nimada?

Yangi mavzuning bayoni: Tadbirkorlik faoliyatining muvaffaqiyati xarajatlarni to‘g‘ri rejalashtirish va amalga oshirishga bog‘liq. Masalan, siz biron-bir mahsulotni ishlab chiqarish uchun xomashyo, asosiy va yordamchi materiallar, yonilg‘i va energiya, amortizatsiya, ish haqi va ijtimoiy sug‘urtaga ajratmalar, foiz to‘lovlari va boshqa xarajatlar bilan to‘qnash kelishingiz mumkin. Mahsulotni ishlab chiqarish va uni iste’molchilarga yetkazish bo‘yicha barcha sarflar umumiy xarajatlar deyiladi.

Umumiy xarajatlar ikkiga bo‘linadi:

– ishlab chiqarish xarajatlari;

– muomala xarajatlari.

Ishlab chiqarish xarajatlari– mahsulotni bevosita ishlab chiqarish uchun qilinadigan sarflar.

Ular tarkibiga yuqorida keltirib o‘tilgan ish haqi, xomashyo va material sarflari, amortizatsiya va boshqalarni kiritish mumkin.

Muomala xarajatlari – mahsulotlarni ishlab chiqaruvchidan olib, iste’molchiga yetkazish bilan bog‘liq sarflar.

Korxona ishlab chiqarish jarayonida o‘z resurslari yoki jalb qilingan resurslardan foydalanishi mumkin. Shundan kelib chiqqan holda, xarajatlar ichki yoki tashqi xarajatlarga bo‘linadi.

Tashqi xarajatlar – korxona faoliyati uchun zarur resurs va xizmatlarni tashqaridan to‘lov asosida jalb etish natijasida vujudga keladigan xarajatlar.

Masalan, sizning xomashyo va materiallar, transport xizmati uchun to‘lovingiz tashqi xarajat hisoblanadi. Tashqi xarajatlar to‘lov hujjatlari bilan rasmiylashtirilgani sababli buxgalteriya xarajatlari deb ham ataladi.

Ichki xarajatlar – korxona yoki tadbirkorning o‘ziga tegishli bo‘lgan resurslardan foydalanish bilan bog‘liq xarajatlar.

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): 1. Nima sababdan xarajatlar ichki yoki tashqi xarajatlarga bo‘linadi?

2. Nima sababdan tashqi xarajatlar buxgalteriya xarajatlari deb ataladi?

3. Doimiy xarajatlar va o‘zgaruvchan xarajatlarga misollar keltiring.

4. Quyidagi ma’lumotlar asosida jadvalning bo‘sh kataklarini to‘ldiring

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 21-dars. 19 & Mahsulot tannarxi.
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki, ko’rgazmali
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar.
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.

1. Ishlab chiqarish xarajatlari nima? Ular tarkibiga nimalarni kiritish mumkin?

2. Qanday sarflar muomala xarajatlari tarkibiga kiritiladi?

Yangi mavzuning bayoni: Tadbirkor o‘zi ishlab chiqargan mahsulotni sotish orqali foyda ko‘rishga intiladi. Biroq buning uchun u o‘z mahsuloti qanchaga tushgani, ya’ni uning tannarxi to‘g‘risida ma’lumotga ega bo‘lishi lozim.

Tannarx – mahsulot ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining puldagi ifodasi.

Tannarxning ishlab chiqarish tannarxi, to‘la tannarx, chegaraviy tannarx kabi turlari mavjud.

Ishlab chiqarish tannarxi mahsulot ishlab chiqarish jarayoni bilan bog‘liq xarajatlar yig‘indisidir. U o‘z ichiga ishlab chiqarishni tashkil etishdan boshlab to tayyor mahsulotning omborga kelib tushguniga qadar jarayonlardagi xarajatlarni qamrab oladi.

To‘la tannarx mahsulot ishlab chiqarish va uni sotish bilan bog‘liq xarajatlar yig‘indisidir. Ya’ni, u ishlab chiqarish tannarxi hamda mahsulotni sotish bilan bog‘liq tijorat xarajatlaridan tarkib topadi.

Chegaraviy tannarx – bu har bir navbatdagi ishlab chiqarilgan mahsulot birligining tannarxi. Misol uchun, siz 20 dona mahsulot ishlab chiqarganingizda umumiy xarajatlar 100 000 so‘mni tashkil etdi. Bu holatda bitta mahsulot tannarxi 5 000 so‘mga to‘g‘ri keladi. Aytaylik, siz yana bir dona qo‘shimcha mahsulot ishlab chiqarmoqchi bo‘ldingiz. Buning natijasida sizning umumiy xarajatingiz 104 000 so‘mni tashkil etdi. Bundan ko‘rinadiki, mahsulotingizning chegaraviy tannarxi 4 000 so‘m bo‘lgan.

Mahsulot tannarxini hisoblash tannarxni kalkulatsiya qilish deb ham yuritiladi.

Ishlab chiqarish tannarxi – mahsulot ishlab chiqarish jarayoni bilan bog‘liq xarajatlar yig‘indisi.

To‘la tannarx – mahsulot ishlab chiqarish va uni sotish bilan bog‘liq xarajatlar yig‘indisi.

Chegaraviy tannarx – har bir navbatdagi ishlab chiqarilgan mahsulot birligining tannarxi.

Tijorat xarajatlari – mahsulotni sotish bilan bog‘liq bo‘lgan, ya’ni uni qadoqlash, tashish va reklama qilish xarajatlari.

Kalkulatsiya – lotincha «calculatio» degan so‘zdan olingan bo‘lib, hisob, hisob-kitob degan ma’nolarni anglatadi. Bu mahsulot birligiga to‘g‘ri keluvchi ishlab chiqarish xarajatlarini pul shaklidagi hisob kitobi.

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): 1. To‘la tannarx qanday xarajatlardan tarkib topadi?

2. Chegaraviy tannarx nimani anglatadi? Uni bilish tadbirkorga nima uchun zarur deb o‘ylaysiz?

3. Mahsulot tannarxini hisoblash qanday amalga oshiriladi?

4. Kalkulatsiya so‘zining ma’nosi nima?

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 22-dars. 20 & Korxonaning moiliyaviy natijalari.
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki, guruhlarda ishlash
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.

1. Tannarx nima? Uni to‘g‘ri hisoblash qanday ahamiyatga ega?

2. Tannarxning qanday turlari mavjud?

3. Ishlab chiqarish tannarxi o‘z ichiga qanday xarajatlarni oladi?

Yangi mavzuning bayoni: Tadbirkorni harakatga undovchi sabablardan biri – bu foyda olishga intilishdir. Foyda hajmi qanchalik katta bo‘lsa, bu tadbirkor uchun o‘z ehtiyojlarini to‘laroq qondirish va faoliyatini yanada kengaytirishga imkon yaratadi.

Tadbirkorlik foydasini aniqlash uchun yalpi daromad tushunchasini ham farqlash kerak.

Yalpi daromad – mahsulot ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish natijasida olingan pul mablag‘lari miqdori.

Korxonalarda tovar va xizmatlarni sotishdan olingan yalpi daromad yalpi tushum deb ham ataladi. Yalpi daromad (tushum)ni quyidagi formula bilan ifodalash mumkin:

TR = P × Q Bu yerda:

TR (total revenue) – mahsulotni sotishdan olingan yalpi daromad (tushum);

P (price) – mahsulot narxi;

Q (quantity) – mahsulot miqdori.

Aytaylik, siz korxonangizda bir oy davomida 100 ming dona daftar ishlab chiqardingiz. Har bir daftarning narxi 1 000 so‘m. Agar barcha daftarlar sotilgan taqdirda, korxonangizning bir oylik pul tushumi 100 mln. so‘m (100 000 × 1000) ga teng bo‘ladi.

Biroq korxonaning pul tushumlari uning faoliyatining samaradorligiga baho bera olmaydi. Chunki bu pul tushumlari qanday xarajatlar evaziga olinganligini aks ettirmaydi. Shunga ko‘ra, pul tushumlarining xarajatlardan ajratib olingan qismi – foyda muhim o‘rin tutadi. U quyidagicha aniqlanadi.

Pr = TR – TC Bu yerda:

Pr (profit) – foyda;

TR (total revenue) – mahsulotni sotishdan olingan yalpi daromad (tushum);

TC (total cost) – umumiy xarajatlar.

Foyda – korxona pul daromadlaridan barcha xarajatlar chiqarib tashlangandan keyin qolgan musbat farq.

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): 1. Korxona foydasi qanday aniqlanadi?

2. Korxona foydasi qanday taqsimlanadi?

3. Korxona foydasini oshirishning qanday yo‘llari mavjud?

4. Ishlab chiqarishning zararsizlik nuqtasi qanday aniqlanadi?

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 23-dars. 21 & Tadbirkorlikni soliqqa tortish.
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki, guruhlarda ishlash.
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar.
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.
Yangi mavzuning bayoni: Barcha biznes toifalari uchun soliq yukini kamaytirish va qulaylashtirish, shu asosda ishlab chiqarishni va soliqqa tortiladigan bazani kengaytirish zarur. O‘z ehtiyoji uchun obyektlar qurayotgan, yangi tashkil etilgan kichik va o‘rta tadbirkorlik subyektlariga yagona soliq to‘lovini ma’lum muddatga kechiktirish huquqini berish darkor. Shuningdek, kichik korxonalar uchun qo‘shimcha qiymat solig‘i to‘lashga o‘tishni rag‘batlantirish shart. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyoyev

O‘z tadbirkorlik faoliyatini boshlagan har bir tadbirkor soliqlarni hisoblash va to‘lash borasida yetarli bilimga ega bo‘lishi lozim. Chunki soliqlar o‘z tavsifiga ko‘ra tadbirkor uchun xarajat mazmuniga ega bo‘lib, uning moliyaviy natijalariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Shunga ko‘ra, o‘zi to‘laydigan soliqlarni oldindan rejalashtirmaslik tadbirkorlik faoliyatiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Eng avvalo tadbirkor o‘zi uchun soliq solishning qanday tartibidan foydalanish ma’qulligini aniqlab olishi kerak. Umuman olganda, tadbirkorlik subyektlari ikki xil ko‘rinishda soliqqa tortilishi mumkin:

1) umumbelgilangan tartibda;

2) soddalashtirilgan tartibda.

Birinchi tartib barcha umumbelgilangan soliqlarni hisoblab chiqarish va to‘lashda qo‘llaniladi. Bunda har bir soliq turi bo‘yicha alohida hisobkitob ishlari amalga oshiriladi va belgilangan muddatda soliq summasi to‘lab boriladi.

Ikkinchi tartib ayrim soliq to‘lovchilarni qo‘llab-quvvatlash, rag‘-batlantirish, ularga muayyan shart-sharoit va imtiyozlar yaratish maqsadida qo‘llaniladi. Bunda umumbelgilangan soliqlarning barchasi yoki bir nechtasi o‘rniga boshqa umumlashtirilgan soliq turi joriy etilishi mumkin.

Soliq solishning soddalashtirilgan tartibi – soliq solishning ayrim toifadagi soliq to‘lovchilar uchun belgilanadigan hamda ayrim turdagi soliqlarni hisoblab chiqarish va to‘lashning, shuningdek ular yuzasidan soliq hisobotini taqdim etishning maxsus qoidalari qo‘llanilishini nazarda tutuvchi alohida tartibi. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 22-modda

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): 1. Nima uchun har bir tadbirkor soliqlarni hisoblash va to‘lash borasida yetarli bilimga ega bo‘lishi lozim?

2. Umumbelgilangan soliq turlariga nimalar kiradi?

3. Majburiy to‘lov turlari nimalardan iborat?

4. Soliq solishning soddalashtirilgan tartibi qaysi soliq turlarini o‘z ichiga oladi?

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 24-dars. 22 & Tadbirkorlikda marketing.
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki.
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar.
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.

1. Tadbirkorlik subyektlarini soliqqa tortishning qanday ko‘rinishlari mavjud?

2. Soliq solishning umumbelgilangan tartibi nimani anglatadi?

3. Soliq solishning soddalashtirilgan tartibi mazmuni nimadan iborat?

Yangi mavzuning bayoni: Marketing – bozor talablarini o‘rganishga asoslangan holda mahsulot ishlab chiqarish va sotishni tashkil etish.

Marketingning zamonaviy konsepsiyasi bozor uchun zarur bo‘lgan va bozorda sotish mumkin bo‘lgan tovarlarni zarur hajmda ishlab chiqarishni tashkil etish tamoyiliga asoslanadi.

Marketingning maqsadi – iste’molchilar talabini maksimal darajada qondirish orqali yuqori foyda olish hamda tovar sotishning eng yuqori hajmini ta’minlash.

Bu maqsadga marketingning quyidagi vazifalari orqali erishiladi:

– tovar va xizmatlarga bozor talabi va uni qondirish bilan bog‘liq

muammolarni o‘rganish;

– bozordagi raqobat va raqobatchilarni o‘rganish;

– tovar sotishning samarali usullarini aniqlash;

– talabga muvofiq holda tovar ishlab chiqarishni rejalashtirish;

– tovar narxini to‘g‘ri shakllantirish;

– tovar va xizmatlar to‘g‘risidagi axborot bilan ta’minlash.

Marketingning o‘z vazifalarini samarali bajarishi marketing tadqiqoti orqali amalga oshiriladi.

Marketing tadqiqoti – bozorni o‘rganish bo‘yicha marketing tadbirlaridan biri bo‘lib, ishlab chiqarish va bozorda sotish ko‘zda tutilayotgan tovarlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni yig‘ish, tahlil qilish, qayta ishlash jarayonlarini o‘z ichiga oladi.

Marketing tadqiqoti natijalari tegishli qaror qabul qilish uchun korxona rahbariga jadval, chizma va grafiklar ko‘rinishida taqdim etiladi.

Marketing tadqiqotining zarurligi va ahamiyati shundan iboratki, tadbirkorga biron-bir faoliyat bilan shug‘ullanishning maqsadga muvofiqligi faqat uni amalga oshirib bo‘lgandan keyingina ma’lum bo‘lishi mumkin.

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): 1. Marketingning zamonaviy konsepsiyasi mazmuni nimadan iborat?

2. Marketingning maqsadini izohlab bering.

3. Marketingning qanday vazifalari mavjud?

4. Marketingning asosiy tamoyillarini hisobga olish nima uchun zarur deb o‘ylaysiz?

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 25-dars. 23 & Tavarlarni sotish va reklama
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki.
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar.
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.

1. Tadbirkorlik faoliyatida marketingning o‘rnini tushuntirib bering.

2. Marketingning asosiy tamoyillarini hisobga olish nima uchun zarur deb o‘ylaysiz?

Yangi mavzuning bayoni: Bozor iqtisodiyoti sharoitida tovarni ishlab chiqarish asosiy muammo emas. Asosiy muammo – tovarni sotish hisoblanadi. Chunki kuchli raqobat sharoitida tovarni maqbul narx darajasida sotish uchun juda katta bilim, mahorat va tajriba kerak bo‘ladi. Buning uchun tovarni sotish shakllarini bilishingiz zarur.

Agar siz kundalik ro‘zg‘orda ishlatiluvchi, standart yoki texnik jihatdan u qadar murakkab bo‘lmagan tovarlarni sotmoqchi bo‘lsangiz, u holda savdoni o‘ziga o‘zi xizmat ko‘rsatish shaklida tashkil etishingiz mumkin.

Bunda xaridorlar maxsus peshtaxtalarga joylashtirilgan tovarlarni o‘zlari ko‘rib, tanlab, ularni sotib olish istagi bo‘lgan holatda hisob-kitob amalga oshiriladigan joyga olib keladilar. Buning qulay tomoni – xaridorning o‘ziga erkin tanlash imkoniyati yaratilib, unga bevosita xizmat ko‘rsatish vaqti tejaladi. Hozirda ko‘plab supermarketlarda tovarlarni sotish xuddi shunday shaklda tashkil etilgan.

Agar siz har doim ham sotuvda bo‘lmaydigan, cheklangan tovarlar bilan savdo qilsangiz, u holda mijozlardan tovarlarni oldindan buyurtma qabul qilgan holda sotishniyo‘lga qo‘yishingiz mumkin. Ushbu holatda xaridorlar o‘zlari uchun zarur bo‘lgan tovarni oldindan buyurtma qiladilar. Buyurtmalar kelishilgan muddatda magazindan olinishi yoki uy, ish joyiga yetkazilishi mumkin. Qulayligi: xaridor tovarni o‘z vaqtida va kafolatli tarzda sotib oladi; sotuvchi doimiy mijozga ega bo‘lgani holda, kafolatli sotish imkoniga ega bo‘ladi.

Agar sizning tovarlaringiz hajm jihatidan katta, tashish qiyin bo‘lsa, u holda tovarlarni namunalari bo‘yicha sotish shaklidan foydalanish qulaydir. Xaridorlar mustaqil holda yoki sotuvchi kuzatuvida savdo zaliga qo‘yilgan namunalar bilan tanishib chiqadi. Tovar tanlanib va haqi to‘lab bo‘linganidan keyin siz tovarni magazin omboridan xaridorga keltirib yoki uning uyiga yetkazib berishingiz mumkin.

Hozirgi aloqa texnologiyalari rivojlangan sharoitdatelefon orqali sotish samarali shakllardan biri hisoblanadi. Ushbu shakl tovarlarni sotishning faol, erkin shakli bo‘lib, bunda sotuvchi mijozlarni telefon orqali reklama qilish vositasida jalb etadi.

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): 1. Oddiy tovarlarni sotish murakkab tovarlarni sotishdan nimasi bilan farq qiladi?

2. Tovarni sotishning qaysi shakllari sizga ma’lum edi? Endi yana qanday shakllarini bilib oldingiz?

3. Tovarni sotishning har bir shakliga misol keltiring. Siz bilgan magazinlarda tovarni sotishning qaysi shakllaridan foydalaniladi?

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 26-dars Nazorat ish NI-3
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Takrorlash
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki.
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, tarqatma materiallar, test
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.

1. Tovarni sotishning qanday bosqichlari mavjud?

2. Sizningcha, atrofingizdagi savdo shoxobchalarida tovarni sotishning qaysi bosqichlariga yetarli e’tibor qaratilmaydi? Fikringizni izohlang.

3. Reklama qanday vazifalarni bajaradi?

4. Hozirda O‘zbekistonda reklamaning qaysi vazifasi kengroq rivojlangan?

Yangi mavzuning bayoni: 1. Tadbirkorlik mas’uliyati nima? U qanday holatlar orqali namoyon bo‘ladi?

2. Tadbirkorning huquqi nima? Mamlakatimizdagi tadbirkorlarning asosiy huquqlarini sanab bering.

3. Korxona mablag‘lari nima?

4. Korxona mablag‘larining qanday shakllari mavjud?

5. Asosiy va aylanma mablag‘larning bir-biridan farqi nimada?

6. Asosiy mablag‘ning eskirishi deganda nima tushuniladi?

7. Amortizatsiya me’yori qanday hisoblanadi?

8. Bank krediti nima?

9. Kredit berishning qanday tamoyillari mavjud?

10. Kreditning qanday turlarini bilasiz? Har bir turining mazmunini qisqacha izohlang.

11. Kredit va lizingning o‘zaro farqi nimada?

12. Ishlab chiqarish xarajatlari nima? Ular tarkibiga nimalarni kiritish mumkin?

13. Doimiy xarajatlar va o‘zgaruvchan xarajatlarga misollar keltiring.

14. Tannarx nima? Uni to‘g‘ri hisoblash qanday ahamiyatga ega?

15. Tannarxning qanday turlari mavjud?

16. Korxona foydasi qanday aniqlanadi?

17. Korxona foydasi qanday taqsimlanadi?

18. Tadbirkorlik subyektlarini soliqqa tortishning qanday ko‘rinishlari mavjud?

19. Marketingning qanday vazifalari mavjud?

20. Reklama qanday vazifalarni bajaradi?

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): O’tilgan mavzular mustahkamlanadi.
O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 27-dars. 24 & Korxonani boshqarish.
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki.
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar va boshq.
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.
Yangi mavzuning bayoni: Siz tadbirkor bo‘lishingiz uchun ko‘plab xislatlar bilan bir qatorda boshqarish qobiliyatiga ham ega bo‘lishingiz lozim. Tadbirkorlik faoliyatini boshqarishning zamonaviy tizimi sifatida menejment katta ahamiyat kasb etadi.

Menejment – korxona faoliyatini muvaffaqiyatli yuritish maqsadida uni boshqarishning usullari va tamoyillari majmuyi.

Menejmentning asosiy maqsadi korxona faoliyati rentabelligini va uning bozordagi barqaror holatini ta’minlash hisoblanadi. Shunga ko‘ra, menejmentning quyidagi vazifalarini ajratib ko‘rsatish mumkin:

– korxona imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda bozor talablariga mos mahsulot (xizmat)lar ishlab chiqarishni tashkil etish;

– ishlab chiqarishga yuqori malakali xodimlarni jalb etish;

– xodimlarning ish sharoiti, mehnatiga haq to‘lashni yaxshilash orqali ularning mehnat unumdorligini oshirish;

– korxonani o‘rta va uzoq muddatli davrda rivojlantirish yo‘llarini aniqlash;

– korxonaning har bir bo‘limi yoki qismi faoliyat samaradorligini ta’minlash maqsadida belgilangan vazifalarning bajarilishini muntazam nazorat qilish.

Menejment to‘g‘risida to‘laroq tasavvur hosil qilish uchun uning subyekti va obyektini ajratib olish muhim.

Menejment subyekti – bu belgilab olingan maqsad va vazifalarni amalga oshirish uchun boshqaruv ta’sirini ko‘rsatuvchi inson yoki kishilar guruhi.

Menejment obyekti – bu menejment subyektining ta’siri yo‘naltirilgan, u tomonidan boshqariladigan barcha narsalar.

Korxonani boshqarish usullari – boshqaruv subyektining muayyan natijalarga erishish maqsadida boshqaruv obyektiga ta’sir o‘tkazish usullari majmuyi.

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): 1. Tadbirkor uchun boshqarish qobiliyatiga ega bo‘lishning ahamiyati qanday?

2. Menejment nima? Menejmentning asosiy maqsadi nimadan iborat?

3. Menejmentning qanday vazifalari mavjud?

4. Menejment subyekti va obyekti nima? Ular bir-biridan nimasi bilan farq qiladi?

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 28-dars. 25 & Mahsulotni eksportga chiqarish.
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki.
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar.
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.

1. Boshqaruv funksiyalarining har biriga tavsif bering.

2. Korxonani boshqarishning qanday tarkibiy qismlarini bilasiz?

Yangi mavzuning bayoni: Ayrim tadbirkorlar o‘z mahsulotlarini tashqi bozorda sotishni maqsad qilib qo‘yadilar.

Tashqi bozor– muayyan mamlakat uchun xorijdagi davlatlar bozori bo‘lib, u xalqaro kelishuvlar orqali tartibga solinadi.

Chunki tashqi bozordagi ishtirok tadbirkorlik faoliyatining yuqori darajada rivojlanganligi, uning chet ellik tadbirkorlar bilan raqobatlashishga tayyorligini anglatadi. Milliy tadbirkorlarning tashqi bozorlarga chiqishi davlat uchun ham manfaatli bo‘lib, u bunday tadbirkorlarni qo‘llab-quvvatlashga harakat qiladi.

Bu borada tadbirkor o‘z faoliyatini tashkil etishda ikki jihatga e’tibor qaratishi maqsadga muvofiq. Birinchidan, u mamlakat ichida o‘z faoliyatini barqaror va samarali darajada yo‘lga qo‘yib olgandan keyin tashqi bozorga chiqishni rejalashtirishi mumkin.

Ikkinchidan, u o‘z ishini to‘g‘ridan to‘g‘ri tashqi bozorga mahsulot chiqarishdan boshlashi mumkin. Har ikkala holda ham korxonaning tashqi iqtisodiy faoliyatini chuqur bilish taqozo etiladi.

Korxonaning tashqi iqtisodiy faoliyati – xalqaro ishlab chiqarish integratsiyasi va kooperatsiya, tovar va xizmatlarning eksporti va importi, tashqi bozorga chiqish bilan bog‘liq xo‘jalik faoliyati sohasi.

Tashqi iqtisodiy faoliyatning asosiy yo‘nalishlaridan biri – tashqi savdo hisoblanadi. Tashqi savdo ko‘pincha tashqi savdo shartnomalari bilan rasmiylashtiriluvchi tijorat bitimlari orqali amalga oshiriladi.

Tashqi savdo – mamlakatlar o‘rtasidagi mahsulot va xizmatlarni olib chiqish (eksport) va olib kirish (import)dan iborat savdo.

Bundan ko‘rinadiki, tashqi savdo mahsulot va xizmatlar eksporti va

importidan iborat.

Eksport – mahsulot va xizmatlarni mamlakatdan tashqaridagi xaridorlarga sotish.

Import – mahsulot va xizmatlarni mamlakatdan tashqaridagi sotuvchilardan sotib olish.

Tashqi savdoda ishtirok etish, ayniqsa, tovarni eksportga sotish bir necha bosqichlardan iborat maxsus tayyorgarliklarni talab etadi.

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): 1. Tashqi bozor nima?

2. Tadbirkorlarning tashqi bozorlarga chiqishi kim uchun manfaatli hisoblanadi?

3. Korxona tashqi iqtisodiy faoliyatining o‘ziga xos jihati nimada?

4. Mamlakatimizda tashqi iqtisodiy faoliyat bilan kimlar shug‘ullanishi mumkin?

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 29-dars. 26 & Investitsiya faoliyati
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki.
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar.
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.

1. Tashqi savdo nima? U qanday amalga oshiriladi?

2. Eksport va importning farqi nima?

Yangi mavzuning bayoni: Siz tadbirkorlik faoliyatini yo‘lga qo‘ymoqchi bo‘lsangiz investitsiyalash degan tushunchaga duch kelishingiz tabiiy. Chunki tadbirkorlikda investitsiya faoliyati muhim o‘rin tutadi. Investitsiya faoliyati– foyda olish maqsadida pul yoki boshqa ko‘rinishdagi mablag‘larni ishlab chiqarishga jalb etish va ulardan foydalanish jarayoni.

Investitsiya faoliyati – investitsiya faoliyati subyektlarining investitsiyalarni amalga oshirish bilan bog‘liq harakatlari majmuyi. Eng avvalo korxonani yangi bino, texnika va asbob-uskunalar bilan jihozlash yoki mavjudlarini zamonaviy, samarali va ilg‘or ko‘rinishdagilari bilan almashtirish kerak. Bu jarayon texnik yoki texnologik modernizatsiyalash deb ham ataladi.

Texnik yoki texnologik modernizatsiyalash– mavjud texnik yoki texnologik jihozlar va asbob-uskunalarni zamonaviy va ilg‘or turlari bilan almashtirish.

Ishlab chiqarishni diversifikatsiyalash – bozor holati o‘zgarishlariga moslashuvchanlikni oshirish maqsadida mahsulot ishlab chiqarish turlarini kengaytirish.

Siz investitsiya faoliyatini samarali yo‘lga qo‘yishingiz uchun investitsiyalarning turlari to‘g‘risida to‘liq ma’lumotga ega bo‘lishingiz lozim.Investitsiya (ingl. investments)– ishlab chiqarishni tashkil etish yoki uni kengaytirish maqsadida turli ko‘rinishda kiritilgan mablag‘. Investitsiya sifatida kiritilgan mablag‘lar, odatda, kapital qo‘yilmalar deb ham ataladi.

Asosan real va moliyaviy (portfel) investitsiyalar farqlanadi.

Real investitsiyalar – korxonalarning jismoniy kapitaliga mablag‘ kiritish. Masalan, asbob-uskunalari, jihozlarini sotib olish yoki bino va inshootlarini rekonstruksiya qilish. Real investitsiyalar ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish va kengaytirishga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.

Moliyaviy investitsiyalar– korxona qimmatli qog‘ozlari (aksiya, obligatsiya va boshqalar)ni sotib olish. Bunda korxona qimmatli qog‘ozlarini sotishdan tushgan pul mablag‘lari keyinchalik ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish va kengaytirish maqsadlariga sarflanishi mumkin.

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): 1. Investitsiya faoliyati nimani anglatadi?

2. Ishlab chiqarishni diversifikatsiyalash nimani anglatadi?

3. Investitsiyalarning qanday asosiy turlari mavjud?

4. Real va moliyaviy (portfel) investitsiyalarning farqi nimada?

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: __________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 30-dars. 27 & Innavatsion faoliyat.
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki.
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar.
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.

1. Investitsiya faoliyatini amalga oshirishning qanday manbalari mavjud?

2. Investitsiya loyihasi nima va uning qanday turlari mavjud?

Yangi mavzuning bayoni: Sizga ma’lumki, mamlakatimizda 2018-yil «Faol tadbirkorlik, innovatsion g‘oyalar va texnologiyalarni qo‘llab-quvvatlash yili» deb nomlandi. Xo‘sh, innovatsiyaning o‘zi nima?

Innovatsiya (ingl. «innovation» – yangilik, novatorlik) – yangi texnologiya, mahsulot va xizmatlar turi, ishlab chiqarish, mehnat, xizmat ko‘rsatish va boshqaruv ko‘rinishidagi yangiliklarning qo‘llanilishi.

Mamlakatda yuqori iqtisodiy o‘sish va rivojlanishni ta’minlash uchun korxonalarda innovatsion faoliyatni yo‘lga qo‘yish zarur.

Korxonaning innovatsion faoliyati – yangi bilim va texnologiyalarni ishlab chiqarishga joriy etishga qaratilgan tadbirlar yig‘indisi.

Bu tadbirlar ilmiy, texnologik, moliyaviy va tijorat tavsifiga ega bo‘lishi mumkin. Korxonada innovatsion faoliyatni amalga oshirish natijasida:

– yangi mahsulot turini ishlab chiqarish yoki xizmat ko‘rsatishni yo‘lga qo‘yish;

– mavjud mahsulot yoki xizmatlarda yangi sifat xususiyatlari hosil qilinishi mumkin.

Korxonada innovatsion faoliyatni boshqarish innovatsion menejment deb ataladi.

Siz o‘z faoliyatingizda innovatsiyalarni amalga oshirmoqchi bo‘lsangiz, u holda ularning turlarini bilishingiz lozim. Innovatsiyalarning quyidagi turlari farqlanadi.

Har bir innovatsiya turining mazmunini ko‘rib chiqamiz

Texnik innovatsiyalar– yangi yoki takomillashtirilgan xossalarga ega mahsulotlar ishlab chiqarish. Bunda siz o‘z mahsulotingizning biron-bir texnik xususiyatini takomillashtirgan bo‘lishingiz mumkin.

Texnologik innovatsiyalar – mahsulotlar ishlab chiqarishning nisbatan takomillashgan usullarini qo‘llash. Bunda mahsulot ishlab chiqarish texnologiyasiga yangi o‘zgartirishlar kiritilishi mumkin.

Tashkiliy-boshqaruvga oid innovatsiyalar – ishlab chiqarish, transport, sotish va ta’minotni maqbul holda tashkil etish bilan bog‘liq jarayonlar. Siz korxonadagi mavjud tashkiliy-boshqaruv jarayonlari mazmunida yangi o‘zgarishlarni amalga oshirishingiz mumkin.

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): 1. Mamlakatimizda 2018-yilning «Faol tadbirkorlik, innovatsion g‘oyalar va texnologiyalarni qo‘llab-quvvatlash yili» deb nomlanishiga sabab nima? 2. Innovatsiya so‘zining ma’nosi nima?

3. Korxonaning innovatsion faoliyati nimani anglatadi?

4. Korxonada innovatsion faoliyatni amalga oshirish natijasini qanday baholash mumkin?

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 31-dars. 28 & Tadbirkorlik risklarini baholash.
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki.
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar va boshq.
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.

1. Korxonada innovatsion faoliyatni boshqarish qanday nomlanadi?

2. Innovatsiyalarning qanday turlari farqlanadi?

3. Innovatsiya g‘oyalari nima va ular qanday paydo bo‘ladi?

Yangi mavzuning bayoni: Tadbirkorlik faoliyati doimo ham bir xilda muvaffaqiyatli amalga oshavermaydi. Ayrim holatlarda tadbirkor rejalashtirgan ishlarini amalga oshira olmay qolishi, o‘zi ko‘zlagan daromad yoki foydani olmasligi mumkin. Chunki tadbirkorlik faoliyati va uning natijasini oldindan to‘liq va aniq belgilab bo‘lmaydi. Shunga ko‘ra, tadbirkorlikning asosiy xususiyatli belgilaridan biri – riskka borish hisoblanadi.

Tadbirkorlik riski – resurslardan samarali foydalanish mumkin bo‘lgan holatdan chetga chiqish va buning oqibatida resurslarni yo‘qotish xavfi.

Tadbirkorlik riski bu boradagi faoliyatning barcha turlari – mahsulot ishlab chiqarish, tovarlar sotish va xizmat ko‘rsatish; tovar-pul va moliyaviy operatsiyalar; tijorat; ilmiy-texnikaviy loyihalarni amalga oshirish bilan bog‘liq holda vujudga kelishi mumkin.

Tadbirkorlik riskini juda ko‘p turlarga, masalan, tabiiy iqlim, siyosiy, xo‘jalik, transport va boshqalarga ajratish mumkin. Biz uning uchta asosiy turini – ishlab chiqarish, moliyaviy va investitsion riskni ko‘rib chiqamiz.

Ishlab chiqarish riski korxonaning xo‘jalik yuritish faoliyati bilan bog‘liq. Bunda korxona o‘zining majburiyatlarini bajarmaslik ehtimoli tushuniladi. Masalan, korxona buyurtmachi yoki xaridorlar oldidagi shartnomaviy majburiyatlarini bajarmasligi, o‘z tovar va xizmatlarini sota olmasligi, ular narxlarini to‘g‘ri belgilay olmasligi, bankrotlikka yuz tutishi mumkin.

Moliyaviy operatsiyalar tavsifidan kelib chiqqan holda yuzaga keluvchi zararlar moliyaviy riskni vujudga keltiradi. Moliyaviy risk moliya-kredit, fond birjasi sohalarida, qimmatli qog‘ozlar operatsiyasini amalga oshirishda yo‘l qo‘yilishi mumkin bo‘lgan yo‘qotishlarni ifodalaydi. Moliyaviy risklarga, shuningdek, kredit riski, foiz riski, valuta riski, moliyaviy natijani boy berish riski kabilarni kiritish mumkin.

Investitsion risk korxonaning investitsion faoliyati jarayonida ko‘zda tutilmagan moliyaviy yo‘qotishlarning paydo bo‘lishini anglatadi. Ya’ni, korxona qimmatli qog‘ozlarining sotilmay qolishi yoki ular keltiradigan daromadning pasayib ketishi, investitsiya loyihalarining amalga oshmasligi shular jumlasidandir.

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): 1. Tadbirkorlik riski qanday turlarga bo‘lib o‘rganiladi?

2. Tadbirkorlik riskini baholashning qanday usullarini bilasiz?

3. Ehtimoliy risk asosida kutiladigan miqdor qanday aniqlanadi?

4. Tadbirkorlik riskini pasaytirishning qanday turlarini bilasiz?

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 32-dars. 29 & Korxonada mehnat resurslari.
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki.
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar va boshq.
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.

1. Tadbirkorlik riski deganda nimani tushunasiz?

2. Tadbirkorlik riskini baholashning qanday usullarini bilasiz?

Yangi mavzuning bayoni: Tadbirkorlik faoliyatini tashkil etishda eng muhim iqtisodiy resurslardan biri – mehnat resurslari hisoblanadi.

Mehnat resurslari – aholining mehnat qilish uchun zarur bo‘lgan jismoniy va aqliy qobiliyatga ega bo‘lgan qismi.

O‘zbekistonda mehnat resurslari tarkibiga 16 yoshdan 55 yoshgacha bo‘lgan ayollar hamda 60 yoshgacha bo‘lgan erkaklar kiradi.

Agar siz tadbirkorlik faoliyati asosida ishchilarni ishga yollamoqchi bo‘lsangiz, buni qonuniy asosda tashkil etishingiz lozim. Mamlakatimizda korxona va ishchilar o‘rtasidagi munosabat mehnat shartnomasi yordamida shakllanadi.

Mehnat shartnomasi – korxona va ishchilar o‘rtasidagi ishga yollash bo‘yicha munosabatni namoyon etuvchi va tartibga soluvchi huquqiy hujjat

Tadbirkorlik faoliyatida ishchilarni rag‘batlantirishning eng asosiy shakli ish haqi hisoblanadi. Ish haqining to‘g‘ri va adolatli belgilanishi pirovardida tadbirkorlik faoliyati natijalariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.

Ishhaqi – tadbirkorlik faoliyatida yaratilgan mahsulotdan ishchi va xizmatchilar mehnatining miqdori, sifati va unumdorligiga qarab to‘lanadigan ulushining puldagi ifodasi.

Ishchi va xizmatchilarning ish haqi ularning yetarli darajadagi turmush sharoitini ta’minlashi lozim. Bu o‘rinda nominal va real ish haqi tushunchalarini bilish zarur.

Nominal ish haqi – ma’lum vaqt davomida olingan pul summasi yoki pul shaklidagi ish haqi.

Misol uchun, siz o‘z korxonangizdagi ishchiga yanvar oyida 800 ming so‘m, fevral oyida 790 ming so‘m, mart oyida 820 ming so‘m ish haqi to‘ladingiz. Bular nominal ish haqi hisoblanadi.

Real ish haqi– nominal ish haqiga sotib olinishi mumkin bo‘lgan tovarlar va xizmatlar miqdori.

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): 1. Mehnat resurslari nima va u o‘z ichiga kimlarni oladi?

2. Mehnat shartnomasi nima uchun zarur?

3. Ish haqi nima va uning tadbirkorlik faoliyatidagi ahamiyati qanday?

4. Nominal va real ish haqi tushunchalari nimani anglatadi?

5. Tarif tizimi nima? U o‘z ichiga qanday asosiy jihatlarni oladi?

6. Mehnatga haq to‘lashning yagona tarif setkasi to‘g‘risida ma’lumot bering.

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 33-dars. 30 & Raqobatbardoshlikni ta’minlash.
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Yangi bilimlar beruvchi
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, og’zaki, guruhlarda ishlash
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, DVD, tarqatma materiallar.
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.

1. Mehnat shartnomasi nima uchun zarur?

2. Ish haqi nima va uning tadbirkorlik faoliyatidagi ahamiyati qanday?

3. Nominal va real ish haqi tushunchalari nimani anglatadi?

Yangi mavzuning bayoni: Raqobat – bu yuqori natija va mavqega ega bo‘lish uchun bozor ishtirokchilari o‘rtasidagi iqtisodiy kurashdir.

Siz o‘z tadbirkorlik faoliyati yo‘nalishingizni tanlashdan avval uning qanday raqobat sharoitida amal qilishini oldindan bilishingiz muhim hisoblanadi. Raqobatning to‘rtta asosiy shaklini ajratib ko‘rsatish mumkin.

Raqobat shakllari: 1)Erkin raqobat, 2) Monopolistik raqobat, 3) Sof monopoliya 4) Oligopoliya

Erkin raqobat – bu bir turdagi mahsulot ishlab chiqaruvchi tarmoqda juda ko‘p sonli korxonalar mavjudligi sharoitidagi raqobatdir.

Sof monopoliya – bu tarmoqda yagona ishlab chiqaruvchi mavjud bo‘lib, u yakkahukmronlik mavqeyiga ega bo‘lgan bozor holatidir.

Monopolistik raqobat – bu bir vaqtning o‘zida ham raqobat, ham monopoliya xususiyatlariga ega bo‘lgan raqobatdir.

Oligopoliya – tarmoqda u qadar ko‘p bo‘lmagan korxonalarning mavjud bo‘lishi va hukmronlik qilishi sharoitidagi raqobat.

Raqobatning narx vositasidagi va narxsiz raqobat usullari farqlanadi.

Narx vositasida raqobatlashuv – bu muayyan mahsulotlar narxini boshqa ishlab chiqaruvchilarining shu turdagi mahsulotlari narxiga nisbatan pasaytirishga asoslangan raqobat usuli.

Narxsiz raqobat – raqobat kurashining asosiy omili bo‘lib tovarning sifati, servis xizmat ko‘rsatishi, ishlab chiqaruvchi firmaning obro‘-e’tibori hisoblanuvchi kurash usuli.

Korxona raqobatdoshligi – muayyan turdagi mahsulotni ishlab chiqaruvchi boshqa korxonalarga o‘zining ishlab chiqarish, moliyaviy va marketing faoliyati samaradorligi jihatidan munosib qarshi tura olish qobiliyati.

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): 1. Raqobatning qanday vazifalari mavjud?

2. Raqobatning qanday shakllarini bilasiz?

3. Erkin raqobatning xususiyatli belgilarini izohlang.

4. Narx vositasidagi raqobat nima? Uning qanday usullari mavjud?

O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Sana: ___________ Sinf: ____________ Soat: ___

Darsnig mavzusi: 34-dars. Nazorat ishi NI-4
Darsning maqsadi: Ta’limiy maqsad:

Mavzuga doir berilgan ma’lumotlar orqali ularning bilim, malakasini oshirish. Ularga berilayotgan bilim orqali o’z faoliyatini samarali bo’lishiga erishish, jamoadagilar bilan do’stona munosabatda bo’lishiga doir hislatlarini shakllantirish.

Tarbiyaviy maqsad:

O’quvchilarda jamoa bilan ishlashda do’stona munosabatda bo’lishi, o’zgalar fikriga hurmat bilan qarash, topqirlik, ijodkorlik hislatlarini shakllantirish. Mavzuda beriladigan, o’quvchilar uchun tarbiyaviy ahamimyatga ega bo’lgan ma’lumotlar orqali ularning hulqiy, ahloqiy tushunchalarini shakllantirish.

Rivojlantiruvchi maqsad:

Darsda yoritiladigan mavzu orqali o’quvchilarning shaxsiy, insoniylik xususiyatlarini shakllantirish, motivatsiyaga moillik xususiyatlari, o’z-o’zini shakllantirish, bilimni tahlil qila olish va tizimlashtirish xususiyatlari, o’z fikrini bayon qila olish va uni rivojlantirish, ko’lmunikativ xislatlarni rivojlantirish. O’quvchilarda mavzuga doir bilim, ko’nikma va malaka shakllantirish. Mustaqil fikrlashni o’rgatish.

Darsning turi: Takrorlash
Darsning metodi: Interfaol, aqliy hujum, guruhlarda ishlash
Ko’rgazmali qurollar: Darslik, qo’llanma, kompyuter, tarqatma materiallar, test.
DARSNING REJASI: Tashkiliy qism: 2 daq.

O’tilgan mavzuni so’rash: 10 daq.

Yangi mavzuni o’rganish: 12 daq.

Yangi mavzuni mustahkamlash: 16 daq.

O’quvchilar bilimini baholash va uyga vazifa berish: 5 daq.

DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism:
  • Sinf xonasi va o’quvchilarning darsga tayyorligini aniqlash.
  • Salomlashish.
  • Davomatni aniqlash.
Uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash: Yillik rejaga asosan berilgan uy vazifasini tekshirish va o’tilgan mavzuni takrorlash. O’quvchilarni baholash.
Yangi mavzuning bayoni: 1. Raqobatning qanday vazifalari mavjud?

2. Raqobatning qanday shakllarini bilasiz?

3. Mehnat resurslari nima va u o‘z ichiga kimlarni oladi?

4. Tadbirkorlik riski qanday turlarga bo‘lib o‘rganiladi?

5. Yosh tadbirkor Umida Yoqubjonova «A» turdagi mahsulot ishlab chiqaradi. Uning bir oylik ishlab chiqarish hajmi 32 000 donani, umumiy xarajatlar 100 mln. so‘mni, umumiy daromad esa 120 mln. so‘mni tashkil etadi. Tadbirkor korxonada innovatsion faoliyatni amalga oshirib, ishlab chiqarish jarayoniga yangi texnologiyani joriy qildi va tayyorlanayotgan mahsulotning xususiyatlarini takomillashtirdi. Natijada u endi bir oyda 50 000 dona mahsulot ishlab chiqarib, 200 mln. so‘mlik daromadga erishdi. Bunda ishlab chiqarish xarajatlari 125 mln. so‘mni tashkil etdi. Korxonada innovatsion faoliyatni amalga oshirish natijasida samaradorlik

6. Aytaylik yosh tadbirkor Nigora Abdurazzoqovaning ixtiyorida pulini ko‘paytirishning ikki xil tanlash varianti bor. Birinchidan, agar u o‘zida mavjud bo‘lgan ortiqcha 100 mln. so‘m mablag‘ini bankka omonatga qo‘ysa, yillik 20 foiz ko‘rinishida kafolatlangan qo‘shimcha daromad oladi. Ikkin chidan, u qo‘shimcha ishlab chiqarish bilan shug‘ullanishi mumkin. Uning ishlab chiqargan mahsuloti bozorda muvaffaqiyat qozonsa, tadbirkorning qo‘shimcha oladigan daromadi 40 mln. so‘mni, agar muvaffaqiyat qozona olmasa 10 mln. so‘mni tashkil etadi. Mahsulotning bozorda muvaffaqiyatga erishish ehtimoli 0,4 ga teng. Mahsulotni ishlab chiqarishdan kutiladigan daromad miqdorini aniqlang. Tadbirkor qaysi

variantni tanlaydi?

Yangi mavzuni mustahkamlash(qo’shimcha ma’lumotlar): O’tilgan mavzular takrorlanadi.
O’quvchilarni baholash: Dars jarayonida faol qatnashgan va baholashga loyiq bo’lgan o’quvchilarni baholash.
Uyda bajariliadigan topshiriqlar: Yillik rejaga asosan uyga vazifani berish. Yangi mavzuni konspekt qilish, o’qib kelish.

Direktorning o’quv ishlari bo’yicha muovini imzosi: ___________________

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *