4-BOB. Adrenergik sinapslarga ta’sir etuvchi vositalar.

Adrenergik, xolinergik…(-ergik). Bunday deyilishiga sabab (-ergik qoʻshimchasi; grek.
ergon –
“ta’sir”, “javob” degan ma‘nodani bildiradi) qaysi sistema neyromediatori ta’sir
etishini anglatishi. Masalan:
•Xolinergik retseptorlar – Atsetilxolin ta’sir etuvchi retseptorlar degan ma‘noda tushunish
mumkin.
•Adrenergik – adrenalin yoki noradrenalin ta’sir etuvchi yoki shular javobgar, javob
beruvchi…
Adrenalin (lot. ad-
“yonida” va renalis-“buyrakka oid”), epinefrin, suprarenin degan soʻzlar
ham shu ma‘noni bildiradi. Ya‘ni buyrak usti bezi magʻiz qavatining asosiy gormoni
pirokatexin hosilasi hisoblanadi.
Efferent innervatsiya tizimida adrenergik sinapslar postganglionar simpatik (adrenergik)
tolalar oxiri va effektor a‘zolar hujayralari bilan hosil boʻladi(simpatik: simpatiya-
―yoqtirmoq‖ soʻzidan olingan , bunga sabab inson kimnidir/nimanidir yoqtirib qolganda
yuzaga keluvchi belgilar paydo boʻlishi aynan simpatik nerv bilan namoyon boʻlishi).
Adrenergik tolalarning tarmoqlanib ketgan oxirlarida mediator noradrenalinni oʻz ichiga
olgan koʻplab varikoz (tuguncha) kengaymalar mavjud bularni presinaptik kengayma desak
ham boʻladi, aynan presinaptik tola oxiri shu kengaymani hosil qilgani uchun. Varikoz
kengaymalarda noradrenalinning asosiy miqdori vezikulalarda boʻladi.
Noradrenalin hosil boʻlishi quyidagicha.: Tirozin varikoz kengaymalariga kirib boradi, bu
esa tirozin gidroksilaza ta‘sirida DOFA (dioksifenilalanin) ga aylanadi.
Dofamin DOFA dekarboksilaza ishtirokida DOFA dan hosil boʻladi. Faol transport orqali
(VMAT) dofamin vezikula membranasiga kirib boradi va vezikula ichida noradrenalinga
aylanadi (15-rasm). Nerv impulsi kelganida presinaptik membrananing depolarizatsiyasi
sodir boʻladi, potensialga-bogʻliq boʻlgan Ca2+ kanallari ochiladi, Ca2+ ionlari varikoz
kengaymalari sitoplazmasiga kiradi, bu esa vezikulalar ekzotsitozini va noradrenalinni
sinaptik yoriqqa chiqarilishini ta‘minlaydi, bunda Ca2+ unga sezgir boʻlgan sinaptotamin1
ga
ta‘sir qiladi ikkinchi tomondan SNARE kompleksini mustahkamlashda ham ishtirok etadi
(fiziologiya kursidan qidiring yoki keltirilgan manbaa dan izlang).
Noradrenalin effektor hujayrasining postsinaptik membranasining adrenergik retseptor-
lariga ta‘sir qiladi. Mediatorning ta‘siri qisqa muddatli, chunki ularning aksariyati (taxminan
80%) nerv oxirlari (neyronal tutilishi) bilan qayta ushlanadi (NAT-NorAdrenalin
Transporteri). Varikoz kengaymalar sitoplazmasida noradrenalinning bir qismi MAO
106
Manbaa: @pharma_baza
(MonoAminOksidaza) ta‘sirida dezaminlanadi, ammo noradrenalinning asosiy qismi
vezikulalar (vezikulyar tutilish) bilan ushlanadi.
Noradrenalin oz miqdori efektor hujayralari tomonidan ushlanadi (ekstroneyronal tutilish) –
bu ish EMT orqali amalga oshadi.
Rasm.15. Adrenergik sinaps.
NA – noradrenalin; DA – dofamin; MAO – monoaminoksidaza.
Effektor hujayralarda Noradrenalin KOMT (Katexolamin-Orto-MetilTransferaza) bilan
inaktivlanadi.
Farmakologik vositalar yordamida adrenergik oʻtkazuvchanlikni turli bosqichlariga ta‘sir
oʻtkazish mumkin. Metiltirozin tirozingidroksilazasini ingibirlasa, Karbidopa hamda
benserazid DOFA dekarboksilazani ingibirlaydi. Rezerpin vezikula membranasida
toʻplanadi va dofaminning vezikulaga tushishini va noradrenalinning vezikulaga tutilishini
oldini oladi. Nialamid, tranilsipromin MAO ni ingibirlaydi. Tiramin, efedrin, amfetamin
noradrenalinni sinaptik yoriqqa chiqarilishini stimullaydi. Trisiklik antidepressantlar
(imipramin, amitriptilin), kokain noradrenalinning qayta neyronal tutilishini buzadi, ya‘ni
NAT ni bloklaydi. Adrenoretseptorlarni stimmulaydigan (adrenomimetiklar) yoki
adrenoretseptorlarni bloklaydigan (adrenoblokatorlar)ga juda koʻp moddalar ma‘lum.
1, 2; 1, 2, 3, 4 adrenoretseptorlar mavjud.
1 – alfa 1 adrenoretseptor (Gq) mexanizm bilan ishlaydi.
2 – alfa 2 adrenoretseptor (Gi) mexanizm bilan ishlaydi.
– betta adrenoretseptor barchas (Gs) mexanizm bilan ishlaydi.
107
Manbaa: @pharma_baza

-rasm. Ingliz/rus tilini yaxshi bilmasangiz ham (balki umuman bilmayman yoki zoʻr bilaman dersiz)
mana shu rasmdan nimadir foyda ola olgan boʻlsangiz va shu yoki boshqa fanni sevib oʻrganishingizda til
bilmayman deb, kitobni xatto ochib ham koʻrmaslik boʻlmasin, vizual tushunish uchun mukammal darajada
til bilish talab etilmaydi, ingliz tilida ma‘lumotlarni qanday yetkazib berilishini ifoda etish uchun shu rasmni
joyladik , yana bir-ikki rasm joylab ketamiz, muhimi kitobni ochib, hech yoʻq tomosha qila olishga jur‘at
toping, buning uchun uncha ham koʻp vaqt ketmaydi☺.
108
Manbaa: @pharma_baza
109
Manbaa: @pharma_baza
2-adrenoretseptorlar va 2-adrenoretseptorlar sinapslardan tashqaridagi effektor hujayra-
larining membranalarida joylashgan (ekstrasinaptik adrenoretseptorlar; innervatsiyalashma-
gan adrenergik retseptorlari) va qondagi adrenalin tomonidan qoʻzgʻaladi ( 2-adreno-
retseptorlar qondagi noradrenalin bilan ham qoʻzgʻalishi mumkin 16-rasm).
Bundan tashqari, presinaptik membranada (adrenergik tolalarning oxirlarida) 2 va 2-
adrenoretseptorlar mavjud. Presinaptik 2-adrenoretseptorlar qoʻzgʻalganda noradrenlin
mediatorining ajralishi kamayadi va presinaptik 2-adrenoretseptorlar qoʻzgʻalganda
noradrenalinning ajralishi kuchayadi.
Presinaptik 2-adrenoretseptorlar mediator noradrenalin tomonidan uning haddan tashqari
chiqarilganda stimullanadi . Bu noradrenalinning chiqarilishining pasayishiga olib keladi
110
Manbaa: @pharma_baza
(salbiy qaytar aloqa). Presinaptik 2-adrenoretseptorlar qondagi adrenalin ta‘sirida
stimullanishi mumkin. Bu noradrenalinning ajralishini kuchayishiga olib keladi.
Presinaptik 2-adrenergik retseptorlari postganglionar parasimpatik (xolinergik) tolalar
oxirlarida ham mavjud. Ular qoʻzgʻalganda atsetilxolinning ajralishi kamayadi.
Postsinaptik va ekstrasinaptik adrenoretseptorlarning qoʻzgʻalishining asosiy ta‘sirlari:
■ 1-adrenoretseptorlar:

  1. koʻz qorachigʻining kengayishi, radial muskullar qisqarishi sabab
  2. qon tomirlarining torayishi;
  3. miometrianing qisqarishi
  4. eyakulyasiya
    5.teridagi tuklarning pilomotor muskullari qisqarishi
    6.Glikogenoliz aktivlanishi, glikogen sintezini pasaytirish
    ■ 2-adrenoretseptorlar(ekstrasinaptik):
  5. qon tomirlarining torayishi.
  6. Langergans orolchalaridagi hujayralardan insulin ajralishining kamayishi
  7. Trombotsitlar agregatsiyasini stimullashi
    ■ 1-adrenoretseptorlar:
  8. yurak ishini stimullash:
    a) qisqarishni kuchayishi,
    b) qisqarishni tezlashishi (sinoatrial tugunning avtomatizmi kuchayishi),
    c) atrioventrikulyar oʻtkazishni yengillashtirish
    d) atrioventrikulyar tugun va Purkinye tolalarining avtomatizmini oshirish;
  9. buyrakning yukstaglomerular hujayralari tomonidan rennin ajralishi.
    3.lipolizning kuchayishi
    ■ 2-adrenoretseptorlari (ekstrasinaptik):
  10. yurakni faoliyatini stimullash
  11. qon tomirlarining kengayishi (asosan skelet mushaklari tomirlari);
  12. bronxning silliq mushaklarining boʻshashishi;
  13. miometrianing tonus va qisqarishini pasayishi;
  14. glikogenolizni stimullash, glikogen sintezini pasaytirish.
  15. bazofillar degranulyatsiyasini ingibirlaydi, gistamin ajralishini kamaytiradi
    ■ 3-adrenoretseptorlar:
    1.lipolizning stimullanishi
    2.yurak qisqarish kuchining susayishi
    3.MNS dagi jarayonlarda ishtiroki
    Adrenergik sinapslarga ta‘sir qiluvchi dorilar quyidagilarga boʻlinadi.
  16. adrenergik sinapslarni stimullaydigan dorilar:
    a) adrenomimetiklar (adrenergik retseptorlarni stimullash),
    b) simpatomimetiklar (noradrenalinning chiqarilishini kuchaytirish);
  17. adrenergik sinapslarni bloklovchilar:
    a) adrenoblokatorlar (adreneretseptorlarni bloklovchilar),
    b) simpatolitiklar (noradrenalinning ajralishini kamaytiradi).
    111
    Manbaa: @pharma_baza
    Rasm.16. Adrenoretseptoral joylashuvi
    Adrenergik sinapslarni stimullaydigan vositalar
    4.1. Adrenomimetiklar
    Adrenomimetiklar quyidagilarga boʻlinadi.
    1) -adrenomimetiklar, 2) -adrenomimetiklar, 3) ,
    -adrenomimetiklar (bir vaqtning oʻzida
    va -adrenoretseptorlarni qoʻzgʻatadi).
    4.1.1. -Adrenomimetiklar
    1-Adrenomimetiklar. Gq oqsillari orqali 1-adrenoretseptorlar silliq mushaklarda qoʻzgʻal-
    ganda, PLC (PhosphoLipaza C) faollashadi, inositol-1,4,5-trifosfat darajasi oshadi, bu esa
    sarkoplazmik retikulumdan Ca2+ ionlarini chiqarilishiga yordam beradi. Ca2+ kalmodulin
    bilan oʻzaro ta‘sirlashganda, miozin yorugʻ(yengil) zanjiri kinazasi faollashadi. Miozin
    yorugʻ(yengil) zanjiri fosforillanishi va ularning aktin bilan oʻzaro ta‘siri silliq
    mushaklarning qisqarishiga olib keladi (6-rasm).
    1-adrenomimetiklar asosiy farmakologik ta‘siri: 1) qorachiqning kengayishi 2) qon
    tomirlarining torayishi (arteriya va venada).
    1-adrenomimetiklarga fenilefrin (mezaton) kiradi. Fenilefrin eritmasi kon’yunktiva
    xaltasiga tomizilsa, qorachiq akkomodatsiya oʻzgarmasdan kengayadi. Bu koʻzning tubini
    tekshirishda ishlatilishi mumkin.
    Fenilefrin vazokonstriktor va pressor modda sifatida ishlatiladi. Fenilefrinning vazo-
    konstriktor ta‘siri otorinolaringologiyada, xususan, rinit (burun tomchilari) uchun ishlatiladi.
    Rektal shamlarda fenilefrin gemoroy uchun buyuriladi. Ba‘zida adrenalin oʻrniga lokal
    anestetiklar eritmalariga fenilefrin eritmasi qoʻshiladi.
    Vena ichiga yoki teri ostiga yuborilganda (shuningdek, ogʻiz orqali qabul qilinganda),
    fenilefrin qon tomirlarini toraytiradi va shuning uchun qon bosimini oshiradi. Bunday holda
    reflektor bradikardiya paydo boʻladi. Qabul qilish usuliga qarab bu moddaning ta‘sir qilish
    muddati 0,5-2 soat .Fenilefrinning pressor ta‘siri arterial gipotenziya uchun ishlatiladi.
    112
    Manbaa: @pharma_baza
    Fenilefrinni tayinlashga qarshi koʻrsatmalar: gipertoniya, ateroskleroz, qon tomirlari
    spazmlari.
    2-Adrenomimetiklar. Gi oqsillari orqali qon tomirlari silliq mushaklarining ekstrasinaptik
    2-adrenergik retseptorlari qoʻzgʻalganda, adenilat siklaza ingibirlanadi, sAMFmiqdori va
    proteinkinaza A faolligi pasayadi (17-rasm). Proteinkinaza A ning miozin yorugʻ(yengil)
    zanjir kinazasi va fosfolamban ga ingibirlovchi ta‘sirini pasayadi. Natijada, miozin
    yorugʻ(yengil) zanjiri fosforillanishi faollashadi; fosfolamban sarkoplazmik retikulumining
    Ca2 + ATFazasini ingibirlaydi (Ca2+ ATFazaning ishi Ca2+ ionlarini sitoplazmadan sarko-
    plazmatik retikulumga oʻtkazadi), sitoplazmadagi Ca2+ miqdori oshadi. Bularning barchasi
    silliq mushaklarning qisqarishiga va qon tomirlarining qisqarishiga olib keladi.
    2-adrenomimetiklar nafazolin, ksilometazolin, oksimetazolin kiradi.
    17-rasm: qon tomir silliq mushaklariga a2-adrenomimetik va β2-adrenomimetiklarning ta‘sir mexanizmi.
    КЛЦМ- miozin yengil zanjiri kinazasi.
    Nafazolin (naftizin) rinitda faqat mahalliy ishlatiladi. Dori eritmalari burunga kuniga 3 marta
    tomiziladi; shu bilan birga, burun shilliq qavatining tomirlari torayib, yalligʻlanish reaksiyasi
    pasayadi. Nafazolin emulsiyasi – sanorin kuniga 2 marta ishlatiladi.
    Ksilometazolin (galazolin) va oksimetazolin (nasol) ta‘siri va qoʻllanilishi nafazolinga
    oʻxshashdir.
    113
    Manbaa: @pharma_baza
    2-adrenomimetiklarga, shuningdek, gipertenziv vosita sifatida ishlatiladigan klonidin va
    guanfatsin kiradi.
    Klonidin (klofelin,gemiton), xuddi nafazolin, ksilometazolin singari, imidazolin hosilalariga
    kiradi va rinitni davolash vositasi sifatida ishlab chiqarilgan. Uzunchoq miyada 2-
    adrenoretseptorlar va imidazolin I1-retseptorlarini stimullashi bilan bogʻliq boʻlgan qon
    bosimini pasaytirish ta‘siri tasodifan topilgan.
    Klonidin samarali gipotenziv vositadir. Bundan tashqari, u sedativ, ogʻriq qoldiruvchi
    ta‘sirga ega, etil spirtining ta‘sirini kuchaytiradi.
    Klonidin gipotenziv vosita sifatida, asosan gipertenziv krizlarda qoʻllaniladi. Klonidindan
    foydalanish uning nojoʻya ta‘sirlari bilan cheklanadi (uyquchanlik, ogʻizning qurishi, ich
    qotishi,impotensiya).
    Koʻz tomchilari shaklida klonidin glaukoma uchun ishlatiladi (koʻz ichi suyuqligi hosil
    boʻlishini pasaytiradi). Klonidin migren profilaktikasida, opioidga qaramlikda abstinensiyani
    kamaytirishda samaralidir. Klonidin ogʻriq qoldiruvchi (analgetik) xususiyatlarga ega.
    Tizanidin (sirdalud) imidazolin hosilasi. Orqa miya sinapsidagi presinaptik 2-adrenergik
    retseptorlarini stimullaydi. Shu bilan birga u qoʻzgʻatuvchi aminokislotalarning chiqarilishini
    pasaytiradi(Glutamat va Aspartat), qoʻzgʻalishning polisinaptik uzatilishini susaytiradi va
    skelet mushaklari tonusini pasaytiradi. Ogʻriq qoldiruvchi (analgetik) xususiyatlarga ega.
    Skelet mushaklari spazmlari uchun ogʻiz orqali yuboriladi.
    Gipertenziv vosita sifatida guanfatsin (estulik) klonidindan uzoqroq ta‘sir qilish muddati
    bilan ajralib turadi. Klonidindan farqli oʻlaroq, u I1-retseptorlariga ta‘sir qilmasdan faqat 2-
    adrenoretseptorlarini stimullaydi.
    4.1.2 β1-Adrenomimetiklar. Gs oqsillari orqali yurakning β1-adrenergik retseptorlari
    qoʻzgʻalganda, adenilatsiklaza faollashadi, ATF dan sAMF hosil boʻlib, u proteinkinaza A ni
    faollashtiradi. Proteinkinaza A faollashganda, hujayra membranasining Ca2+ kanallari
    fosforillanadi (faollashadi) va Ca2+ ionlarining kardiositlarning sitoplazmasiga kirishi
    kuchayadi.
    Sinoatrial tugunning hujayralarida Ca2+ ionlarining kirishi harakat potentsialining
    4-bosqichini tezlashtiradi, impulslar tez-tez hosil boʻladi, yurak urishi tezlashadi.
    Ishchi miokardning tolalarida Ca2+ ionlari troponin C bilan bogʻlanadi (troponin-
    tropomiozin kompleksining bir qismi) va shu bilan troponin-tropomiozinning aktin-miozin
    bogʻlanishiga ingibirlovchi ta‘siri yoʻqoladi, yurakning qisqarishi kuchayadi (3-rasm)
    Atrioventrikulyar tugun hujayralaridagi β1-adrenergik retseptorlari qoʻzgʻalganda, harakat
    potentsialining 0 va 4 fazalari tezlashadi, atrioventrikulyar oʻtkazuvchanlik osonlashadi va
    avtomatizm kuchayadi.
    β1-adrenergik retseptorlari qoʻzgʻalganda Purkine tolalarining avtomatizmi kuchayadi.
    Buyrak yukstoglomerulyar hujayralarining (YuGA) β1-adrenergik retseptorlari qoʻzgʻalishi
    bilan renin sekretsiyasi kuchayadi.
    Dobutamin β1-adrenergik agonistlarga hisoblanadi. Quvvatni va ozgina darajada yurak urish
    tezligini oshiradi. U oʻtkir yurak yetishmovchiligida kardiotonik vosita sifatida ishlatiladi.
    114
    Manbaa: @pharma_baza
    β2-Adrenomimetiklar.
    β2-adrenergik retseptorlar:
    1) yurakda (yurak boʻlmachalarining 1/3 β-adrenergik retseptorlari, yurak qorinchalarining 1/
    4 β-adrenergik retseptorlari);
    2) siliar tanada (β2-adrenergik retseptorlari qoʻzgʻalganda koʻz ichi suyuqligi hosil boʻlishi
    ortadi);
    3) qon tomirlari va ichki organlarning silliq mushaklarida (bronxlar, oshqozon-ichak trakti,
    miometriy); β2-adrenergik retseptorlari qoʻzgʻalganda silliq mushaklar boʻshashadi.
    β2-adrenergik retseptorlari qoʻzgʻalganda adenilatsiklaza faollashadi, sAMF miqdori ortadi
    va proteinkinaza A faollashadi.
    Yurakdagi β2-adrenergik retseptorlari qoʻzgʻalganda paydo boʻladigan ta‘sirlar, β2-adrenergik
    retseptorlari qoʻzgʻalgandagi ta‘sir bilan bir xil (yurak urishi tezlashadi, atrioventrikulyar
    oʻtkazuvchanlik osonlashadi va avtomatizm kuchayadi). Qon tomirlar, bronxlar, oshqozon-
    ichak trakti, miometriy silliq mushaklaridagi β2-adrenergik retseptorlari qoʻzgʻalganda esa
    aksi ta‘sir yuzaga keladi( 17-rasm).
    Gs oqsillari orqali β2-adrenergik retseptorlari qoʻzgʻalganda adenilatsiklaza faollashadi,
    sAMF miqdori ortadi va proteinkinaza A faollashadi, bu miozinning yengil zanjirlari
    kinazasiga va fosfolambanga ingibirlovchi ta‘sir koʻrsatadi.
    Natijada miozinning yengil zanjirlarini fosforillanishi toʻxtab sitoplazmadagi Ca+2 miqdori
    kamayadi (fosfolambanning Ca+2 ni sitoplazmadan sarkoplazmatik retikulumga oʻtishini
    faollashtiruvchi SR dagi Ca+2
    -ATFazaga tormozlovchi ta‘siri yoʻqoladi). Bu esa qon
    tomirlar, bronxlar, oshqozon-ichak trakti, miometriy silliq mushaklarini boʻshashishiga olib
    keladi.
    β2-adrenomimetiklarga salbutamol (ventolin), fenoterol (berotek, partusisten) va
    terbutolinlar kiradi. Bular bronxlarni tonusini, miometriy tonusi va qisqarashini
    kamaytiradi. Qon tomir devorlarini oʻrtasha darajada kengaytiradi. Ta‘sir davomiyligi 6 soat.
    Foydalanish uchun koʻrsatma:
  • bronxial astma hurujlarini daf etishda ( asosan ingalyatsion yoʻl bilan);
  • erta tugʻruqni toʻxtatish uchun ( v/i yuboriladi va ichish uchun);
  • juda kuchli tugʻruqlarda.
  • Akusherlik amaliyotida tokolitik sifatida qoʻllaniladi ( erta tugʻruq hafi boʻlganda).
    Bulardan tashqari geksoprenalin (ginipral) va ritodrin ham kiradi.
    Bronxial astma hurujlarini umumiy jihatdan oldini olish uchun ta‘sir davomiyligi uzoq
    boʻlgan (12 soat) β2-adrenomimetiklardan klenbuterol, salmeterol, formoterol qoʻllaniladi.
    β2-adrenomimetiklarning nojoʻya ta‘sirlari: taxikardiya, bezovtalik, diastolik bosimning
    pasayishi, bosh aylanish, tremor.
    β1 va β2-adrenomimetiklarga izoprenalin (izadrin, izoproterenol) kiradi.
    Izoprenalin β1-adrenergik retseptorlari faollashtirishi hisobiga atrioventrikulyar
    oʻtkazuvchanlikni osonlashtiradi va atrioventrikulyar blokda til ostiga qoʻllaniladi.
    Izoprenalin β2-adrenergik retseptorlari faollashtirishi hisobiga bronxospazmni bartaraf
    qilishda va bronxial astma hurujida ingalyatsion usulda qoʻllaniladi.
    Izoprenalinning nojoʻya ta‘sirlari: taxikardiya, yurak aritmiyasi, tremor, bosh ogʻrigʻi.
    115
    Manbaa: @pharma_baza
    4.1.3 , β-adrenomimetiklar.
    Noradrenalin (norepinefrin) kimyoviy tuzulishiga koʻra tabiiy mediator noradrenalinga
    oʻxshaydi. β1-
    , 1-
    , 2- adrenoretseptorlarini qoʻzgʻatadi. β2- adrenoretseptorlariga ta‘siri
    kam darajada.
    Noradrenalin 1-
    , 2 – adrenoretseptorlarini qoʻzgʻatishi hisobiga qon tomirlarni toraytiradi
    va arterial bosimni oshiradi. Noradrenalin β1- adrenoretseptorlarini qoʻgʻatadi va izolyatsiya
    qilingan yurak tajribalarida taxikardiyani chaqiradi. Lekin umumiy olganda organimzda
    arterial bosimni ortishi hisobiga vagusga reflektor usulda tormozlovchi ta‘sir koʻrsatiladi va
    bradikardiya yuzaga keladi. Vagusga kelyotgan ta‘sirni atropin yordamida ingibirlasa,
    noradrenalin taxikardiyani chaqiradi. (18-rasm)
    18-rasm: Atropinni noradrenalin ishiga ta‘siri ; АД-arterial bosim; НА- noradrenalin.
    Noradrenalinni asosiy qoʻllanilishi – arterial bosimni kuchli darajada pasayishi.
    Noradrenalinni katta dozada qoʻllash hisobiga:
    ■ nafas qisishi,
    ■ bosh ogʻrigʻi,
    ■ yurak aritmiyasi yuzaga keladi.
    Noradrenalin yurak boʻshashishida, aterosklerozda, atrioventrikulyar blokda, galotanov
    narkozida (aritmiya yuzaga kelishi mumkin) qoʻllash mumkin emas.
    Adrenalin (epinefrin) kimyoviy tuzulishiga koʻra tabiiy mediator adrenalinga oʻxshaydi.
    Adrenoretseptorlarning barcha turlarini qoʻzgʻatadi. (3-jadval). Teri ostiga va v/i ga
    yuboriladi (ichga buyurilsa noeffektiv).
    Adrenalin:
    ■ qorachiqni kengaytiradi (koʻzning radial mushaklaridagi 1-adrenoratseptorlarni faollash-
    tiradi);
    ■ yurak urushini tezlashtiradi va oshiradi (β1- adrenoretseptorlarini faollashtiradi);
    ■ atrioventrikulyar oʻtkazuvchanlikni osonlashtiradi (β1- adrenoretseptorlarini faollashtiradi);
    ■ yurak sistemasini oʻtkazuvchi tolalari avtomatizmini oshiradi (β1- adrenoretseptorlarini
    faollashtiradi);
    ■ teri, shilliq qavat, ichki a‘zolar qon tomirlarini toraytiradi ( 1- va 2-adrenoratseptorlarni
    faollashtiradi);
    ■ skelet mushaklari qon tomirlarini kengaytiradi (β2- adrenoretseptorlarini faollashtiradi);
    ■ bronxlar, ichaklar, bachadon silliq mushaklarini boʻshashtiradi (β2-adrenoretseptorlarini
    faollashtiradi);
    ■ glikogenolizni faollashtiradi va giperglikemiya chaqiradi (β2 – adrenoretseptorlarini
    faollashtiradi).
    116
    Manbaa: @pharma_baza
    Adrenalin 1- va 2-adrenoratseptorlarni faollashtirishi hisobiga qon tomirlarni toraytiradi.
    Lekin adrenalin β2-adrenoretseptorlarini faollashtiradi, shuning uchun qon tomirlar
    kengayishi ham mumkin,
    3-rasm: Adrenomimetiklarning adrenoretseptorlarga ta‘siri.
    Qon tomirlarining β2-adrenoretseptorlari adrenalinga sezgirroq boʻladi va ularning
    qoʻzgʻalishi -adrenoretseptorlarga nisbatan ancha uzoqroq. Adrenalinning odatdagi
    dozalaridan foydalanganda, dastlab uning a-adrenoretseptorlariga ta‘siri ustun turadi va
    tomirlar torayadi. Ammo a-adrenoretseptorlarning qoʻzgʻalishi toʻxtaganidan soʻng,
    adrenalinning β-adrenoretseptorlarga ta‘siri hanuzgacha saqlanib qoladi, shuning uchun
    vazokonstriksiyadan soʻng ularning kengayishi sodir boʻladi (19-rasm).
    Butun organizmda adrenalin ba‘zi qon tomirlarining (terining qon tomirlari, shilliq pardalar
    va yuqori dozalarda – ichki organlarning qon tomirlarning) torayishiga va boshqa
    tomirlarning (yurak va skelet mushaklari qon tomirlari) kengayishiga olib keladi. Yurakni
    stimullovchi ta‘siri va vazokonstriktor ta‘siri tufayli adrenalin qon bosimini oshiradi.
    Pressor effekti, adrenalinni tomir ichiga yuborilganda yaqqol namoyon buladi. Bunday
    holda, dastlab qisqa muddatli reflektor bradikardiya boʻlishi mumkin ,ya‘ni qon bosimining
    biroz pasayishi bilan birga, keyin yana koʻtariladi.
    Bir marta vena ichiga yuborish bilan adrenalinning pressor ta‘siri qisqa muddatli
    (daqiqalar)boʻladi, keyin qon bosimi tez pasayadi, odatda boshlangʻich darajadan past
    boʻladi. Adrenalin ta‘sirining ushbu soʻnggi bosqichi uning tomirlarning β2 –
    adrenoretseptor-lariga ta‘siri bilan bogʻliq (vazodilatator ta‘sir), bu a-adrenoretseptorlarga
    ta‘sir toʻxtaganidan keyin bir muncha vaqt davom etadi. Keyin qon bosimi dastlabki
    darajasiga qaytadi (20-rasm). Adrenalin ta‘sirini a-adrenoblokator va β-adrenoblokator
    yordamida tahlil qilish mumkin (21-rasm). a-adrenoblokatorlar ta‘siri fonida adrenalin qon
    bosimini pasaytiradi;
    β-adrenoblokatorlar fonida adrenalinning pressor ta‘siri kuchayadi.
    117
    Manbaa: @pharma_baza
    Rasm.19. Adrenalinning arteriyal qon tomirlari tonusiga ta’siri. Adrenalinning vazokonstriktor ta‘siri
    a1- va a2-adrenoretseptorlar faollashishi bilan bogʻliq. Adrenalinning vazodilatatsion ta‘siri β2 –adreno-
    retseptorlar faollashishi bilan bogʻliq.
    Rasm.20. Adrenalinning qon bosimiga ta’siri.
    a1, a2, β1-2 – bu qoʻzgʻalishi adrenalin (Adr) ning qon bosimiga ta‘sir qilish fazalari bilan bogʻliq boʻlgan
    adrenoretseptorlarning belgilari.
    118
    Manbaa: @pharma_baza
    Rasm.20. a va β adrenoblokatorlar fonida adrenalinning qon bosimiga ta’siri.
    Adrenalinning qoʻllanilishi.
    Adrenalin – anafilaktik shokni bartaraf etuvchi vositadir (qon bosimining pasayishi,
    bronxospazm bilan namoyon boʻladi). Bunda adrenalinning qon tomirlarini toraytirishi, qon
    bosimini oshirishi va bronxlar mushaklarini boʻshashtirishi ta‘siri qoʻllaniladi. Adrenalinning
    ampula eritmasi (0,1%) mushak orasiga yuboriladi; agar samarasiz boʻlsa, ampula eritmasi
    10 marta suyultiriladi va 5 ml 0,01% eritma tomir ichiga asta-sekin yuboriladi.
    Adrenalin yurak toʻxtab qolganda ishlatiladi. Bunda bir necha ml 0,01% adrenalin eritmasi
    uzun ignali shprits bilan koʻkrak devori orqali chap qorincha boʻshligʻiga yuboriladi.
    Adrenalinning vazokonstriktor ta‘siridan uning eritmasi mahalliy anestetik eritmalariga
    qoʻshilib, ularning soʻrilishini kamaytirish va ta‘sirini uzaytirish uchun ishlatiladi.
    Koʻz tomchilari shaklida adrenalin ochiq burchakli glaukoma uchun ishlatiladi (koʻz ichi
    suyuqligi hosil boʻlishini pasaytiradi). Adrenalin midriazni keltirib chiqarishi sababli
    preparat yopiq burchakli glaukoma uchun ishlatilmaydi.
    Ochiq burchakli glaukomada dipivefrin samaraliroq – adrenalin preparati,shox pardaga
    osonroq kirib boradi va koʻz toʻqimalaridan adrenalinni chiqaradi.
    Bronxial astma xurujlari uchun adrenalin teri ostiga yuboriladi. Bu odatda xurujning
    toʻxtashiga olib keladi (adrenalin ta‘siri, teri ostiga yuborilganda, taxminan 1 soat davom
    etadi). Shu bilan birga, qon bosimi kamroq oʻzgaradi.
    Adrenalinning qondagi glyukozani koʻpaytirish qobiliyati tufayli uni yuqori dozada
    insulindan kelib chiqqan gipoglikemiya uchun ishlatish mumkin.
    Dozani oshirib yuborishda adrenalin qoʻrquv, xavotir, titroq, taxikardiya, yurak ritmining
    buzilishi, koʻngil aynish, qusish, terlash, giperglikemiya va bosh ogʻrigʻiga sabab boʻlishi
    mumkin. Oʻpka shishi, qon bosimining keskin koʻtarilishi tufayli miyaga qon quyilishi
    kuzatilishi ham mumkin.
    119
    Manbaa: @pharma_baza
    Adrenalin gipertoniya, koronar yetishmovchilik (yurakning kislorodga boʻlgan ehtiyojini
    keskin oshiradi), ogʻir ateroskleroz, homiladorlik (yurak aritmiyasini keltirib chiqaradi) da
    taqiqlanadi.
    4.2. Simpatomimetiklar (bilvosita adrenomimetiklar)
    Simpatomimetiklar – adrenergik tolalar uchidan noradrenalinni chiqarilishini
    kuchaytiradigan moddalar.
    Simpatomimetiklar tarkibiga efedrin, amfetamin, tiramin kiradi.
    Efedrin – efedra alkaloidi (Kuzmicheva oʻti). Kimyoviy tuzilishi va farmakologik ta‘siri
    jihatidan efedrin adrenalinga oʻxshaydi, ammo ta‘sir mexanizmi undan sezilarli darajada farq
    qiladi.
    Efedrin adrenergik asab tolalari uchlaridan noradrenalinnii chiqarilishini kuchaytiradi faqat
    kuchsiz darajada toʻgʻridan-toʻgʻri adrenergik retseptorlarni stimullaydi. Shunday qilib,
    efedrin samaradorligi adrenergik tolalar oxiridagi mediatorlar zaxirasiga bogʻliq. Qon
    tomirlarini denervatsiya qilish tajribalarida efedrinning qon tomirlariga ta‘siri sezilarli
    darajada susayadi (22-rasm).
    Efedrinni tez-tez yuborish yoki simpatolitiklarni tayinlanishi sabab mediatorlar zaxirasi
    tugaganda, efedrin ta‘siri susayadi.
    Efedrin adrenalindan adrenergik sinaps stimulyatori sifatida kamroq faollik, koʻproq
    turgʻunligi (ichga qabul qilinganda samarali) va uzoqroq ta‘sir davomiyligi bilan farq qiladi
    Efedrin qon tomirlarini toraytiradi va yurak faoliyatini stimullaydi. Shu munosabat bilan
    efedrin qon bosimini oshiradi; ta‘sir davomiyligi – 1-1,5 soat.
    Juda tez-tez yuborilganda (20-30 daqiqadan soʻng) efedrin ta‘siri tezda pasayadi. Bunday
    hodisa “takifilaksiya” atamasi bilan ifodalaniladi (tez oʻrganib qoʻlish).
    Efedrinning vazokonstriktor ta‘siri mahalliy ravishda qoʻllanilganda ham namoyon boʻladi –
    uning eritmalari shilliq pardalarga qoʻllanilganda. Shilliq qavatning yalligʻlanishi holatida,
    qon tomirlarining torayishi yalligʻlanish hodisalarining pasayishiga olib keladi.
    Efedrin bronxlar mushaklarini boʻshashtiradi. Efedrin MNS ni , xususan, hayotiy muxim
    markazlarni – nafas olish va vazomotor markazlarni stimullaydi. Oʻrtacha psixostimulovchi
    xususiyatga ega.
    Efedrinni qoʻllash boʻyicha koʻrsatmalar:
    ■ bronxial astma (xurujlarni yengillashtirish uchun preparat teri ostiga qilinadi, ularning
    oldini olish uchun ichga buyuriladi);
    ■ allergik kasalliklar
    ■ rinit (burun tomchilari shaklida);
    ■ qon bosimini pasaytirish;
    ■ subaraxnoidal anesteziyada arterial gipotenziyani oldini olish.
    Efedrinni qoʻllashda nojoʻya ta‘sirlar yuzaga kelishi mumkin:nervlar qoʻzgʻalishi , qoʻllar
    titrogʻi, uyqusizlik, yurak urishi, qon bosimining koʻtarilishi, ishtahani yoʻqolishi va
    boshqalar.
    Efedrin arterial gipertenziya, ateroskleroz, yurakning jiddiy organik shikastlanishi va
    uyquning buzilishlarida taqiqlanadi. Efedringa nisbatan doriga toʻbelik kelib chiqishi
    mumkin.
    120
    Manbaa: @pharma_baza
    Amfetamin (fenamin) xususiyatlari jihatidan efedringa oʻxshaydi. Biroq, juda katta darajada
    psixostimulyatsion ta‘sir koʻrsatib, oily nerv faoliyatiga stimullovchi ta‘sir koʻrsatadi.
    Fenamin psixostimulyator sifatida ishlatilganda, preparatning simpatomimetik ta‘siri
    taxikardiya, qon bosimi ortishi bilan namoyon boʻladi.
    Rasm.22. Efedrin va adrenalinning qon tomirlar tonusiga ta‘siri. E – efedrin; Adr- adrenalin.
    Tomirlarning innervatsiyasi saqlanib qolgan xolatida efedrin va adrenalin qon tomir
    tonusining bir xil oʻsishiga olib kelishi mumkin. Qon tomirlarining denervatsiyasi xolatida
    efedrin ta‘siri sezilarli darajada zaiflashadi va adrenalin ta‘siri kuchayadi.
    Tiramin koʻplab oziq-ovqat mahsulotlarida (pishloq, sharob, pivo, dudlangan goʻsht)
    mavjud. Asosan tiramin MAO-A va MAO-B tomonidan asosan ichak devorida inaktivlanadi.
    Biroq, ushbu mahsulotlarni selektiv boʻlmagan (noselektiv) MAO ingibitorlari ta‘siri fonida
    iste‘mol qilinganda, tiraminning simpatomimetik ta‘siri – qon bosimining sezilarli darajada
    oshishi mumkin.
    Adrenergik sinapslarni bloklovchi vositalar
    4.3.Adrenoblokatorlar
    Adrenoretseptorlarni bloklovchi moddalar adrenoblokatorlar deyiladi. Adrenoretseptorlar
    turlariga koʻra bu guruh moddalari a – adrenoblokatorlar, β – adrenoblokatorlar, a,β-adreno-
    blokatorlarga boʻlinadi.
    4.3.1.α –Adrenoblokatorlar
    α-adrenoblokatorlarga prazozin (minipress, polpressin), terazozin (kornam), doksazozin
    (tonokardin) lar kiradi. Arterial va venoz qon tomirlarni kengaytiradi, arterial bosimni
    pasaytiradi. Siydik qopi boʻyin qismidagi, prostata, uretrani prostata qismidagi silliq tolali
    121
    Manbaa: @pharma_baza
    muskullarni boʻshashtiradi. Bu preparatlarni ichishga tavsiya etiladi. Prazozin 6 soat,
    terazozin va doksazozin 18-24 soat ta‘sir qiladi. Preparat qoʻllanilganda reflektor
    taxikardiya, ortostatik gipotenziya, burun bitishi, periferik shishlar, tez-tez siydik ajralishi
    holatlari boʻlishi mumkin.
    α1-adrenoblokatorlar arterial gipertenziyada ishlatiladi.
    Bundan tashqari prostata bezining yaxshi sifatli giperplaziyasi bilan bogʻliq boʻlgan siydik
    tutilishida yaxshi effekt beradi. Bunday holatda asosan tamsulozin (omnik) qoʻllash tavsiya
    etiladi. Preparat α1-adrenoretseptorlarni bloklaydi, shuning uchun siydik qopi boʻyin
    qismidagi, prostatani, uretrani prostata qismidagi silliq tolali muskullarni boʻshashtiradi,
    arterial bosim sezilarli darajada oʻzgarmaydi.
    α2-adrenoblokator yoximbin – Gʻarbiy Afrikada oʻsadigan oʻsimlik (Corinanthe yohimbe)
    poʻstlogi alkaloidi. α 2-adrenoretseptorlarni bloklashi bilan MNS ga markaziy stimullovchi
    ta‘sir koʻrsatadi, xususan jinsiy istakni oshiradi.
    Periferik α 2-adrenoretseptorlarni bloklanishi natijasida qon tomirlari kengayadi, kavernoz
    tanani qon bilan ta‘minlanishi kuchayadi va ereksiyani oshiradi.
    Impotensiyada kuniga 1-3 marta ichish tavsiya etiladi.
    Yoximbinning nojoʻya ta‘sirlari:
  • qoʻzgʻaluvchanlikni ortishi,
  • tremor (qaltirash)
  • arterial bosimni pasayishi,
  • taxikardiya,
  • bosh aylanishi,
  • bosh ogʻrigʻi diareya kuzatiladi.
    α1,
    α2-adrenoblokator fentolamin – postsinaptik α1- adrenoretseptorlarni va tashqi sinaptik
    α2- adrenoretseptorlarni bloklaydi. Fentolamin simpatik innervatsiyani stimullovchi ta‘sirini
    va qondagi adrenalin, noradrenalinni kamaytiradi.
    Adrenergik oxirlardagi presinaptik α2-adrenoretseptorlarni bloklaydi noradrenalinni
    ajralishini koʻpayadi. Bu fentolaminning qon tomirlarni kengaytiruvchi xususiyatni cheklab
    qoʻyadi(23-rasm).
    Fentolamin arterial va venoz qon tomirlarni kengaytiradi, arterial bosimni pasaytiradi va
    sezilarli darajada taxikardiya yuzaga keltiradi. Taxikardiya reflektor holatda va shuningdek,
    yurakda noradrenalin mediatorini koʻp miqdorda ajralishi (presinaptik α2- adrenoretseptor-
    larni blokadasi bilan bogʻliq) natijasida yuzaga keladi(24-rasm).
    Fentolamin feoxromositomda (buyrak usti bezi magʻiz moddasi oʻsmasida qonga koʻp
    miqdorda adrenalin ajralishida) gipotenziv ta‘sir koʻrsatadi.
    Oʻsimtada ajraladigan adrenalin α1,α2- adrenoretseptorlarni bloklab va qon tomirlardagi β2-
    adrenoretseptorlarni stimullaydi (25-rasm).
    Feoxromositom asosan jarrohlik yoʻli bilan olib tashlanadi. Fentolamin operatsiyadan oldin,
    operatsiya vaqtida va operatsiya mumkin boʻlmagan holatlarda qoʻllaniladi. Fentolamindan
    keyin yuzaga keladigan taxikardiyani kamaytirishda β-adrenoblokatorlar qoʻllaniladi.
    β-adrenoblokator fentolamindan oldin qoʻllanilmaydi chunki feoxromositomda β-adreno-
    blokator arterial bosimni oshiradi ( adrenalinning qon-tomirlarni kengaytiruvchi komponent
    ta‘sirini yoʻqotadi).
    122
    Manbaa: @pharma_baza
    23 rasm. Fentolaminni qon tomirlarning adrenergik innervatsiyasiga ta‘siri. Fentolamin presinaptik α2-
    adrenoretseptorlarni bloklaydi noradrenalinni ajralishini koʻpaytiradi. Fentolamin postsinaptik α1-
    adrenoretseptorlar bloklaydi va noradrenalin ta‘siriga toʻsqinlik qiladi.
    Fentolamin periferik qon tomirlar spazmida ham ishlatiladi ( Reyno kasalligi, obliteratsion
    endoartrit).
    Fentolaminning nojoʻya ta‘siri: taxikardiya, bosh aylanishi, burun bitishi qon tomirlar
    kengayishi natijasida burun shilliq qavatini shishi) me‗da va soʻlak bezlari sekretsiyasini
    oshishi, diareya (fentolamin xolinergik tolalar oxiri dagi presinaptik α2 – adrenoretseptorlarni
    bloklaydi va atsetilxolin ajralishini koʻpaytiradi), ortostatik gipotenziya, eyakulyatsiya
    buzilshlari.
    24-rasm. Fentolaminning yurakda noradrenalin ajralishiga ta’siri.
    Fentolamin presinaptik α2 – adrenoretseptorlarni bloklaydi va noradrenalin ajralishini koʻpaytiradi sinoatrial
    tugun hujayralaridagi β1- adrenoretseptorlarni stimullaydi va yurak qisqarish chastotasi oshiradi.
    123
    Manbaa: @pharma_baza
    25-rasm. Fentolaminning essensial gipertenziya va feoxromositomda gipotenziv ta’sirini taqqoslash.
    Feoxromositomda adrenalin α1 va α2-adrenoretseptorlarni bloklab, β2 – adrenoretseptorlarni stimullaydi va
    yanada arterial bosimni pasaytiradi.
    14.3.2.β-adrenoblokatorlar.
    β-adrenoblokatorlar – taxikardiya, ekstrasistola, stenokardiya, arterial gipertenziyani
    davolashda 1-oʻrinda turadi. Shu bilan birga oʻpkaning surunkali obstruktiv kasalliklarida,
    qon-tomirlar obliteratsion kasalliklarida va atrioventrikulyar blokadada qoʻllash taqiqlanadi.
    Bu moddalar fizik faollikni pasaytiradi, dislipidemiyani yuzaga keltiradi (YZLP-yuqori
    zichlikdagi lipoprotein darajasi pasayadi.)
    β-adrenoblokatorlar quyidagilarga boʻlinadi:
    1) β1 β2 -adrenoblokatorlar
    2) β1-adrenoblokatorlar
    3) β-adrenoblokatorlar ichki simpatomimetik aktivligi bilan
    β1 β2 –adrenoblokatorlar (noselektiv β-adrenoblokatorlar)ga propranolol, nadolol, timolol va
    boshqalar kiradi.
    Propranolol (anaprilin, obzidan, inderal) β1-adrenoretseptolarni bloklashi natijasida:
    1)yurak faoliyatini soʻndiradi.
    -yurak qisqarishini susaytiradi,
    -yurak qisqarishi kamayadi (sinus tugunlari avtomatizmi pasayadi),
    -atrioventrikulyar tugun va Purkine tolalari (yurak qorinchasida joylashgan) avtomatizmi
    pasayadi,
    -atrioventrikulyar oʻtkazuvchanlir qiyinlashadi.
    2) buyrak yukstaglomerulyar hujayralarida rennin sekretsiyasi kamayadi.
    β2 –adrenoretseptorlar bloklanishi natijasida
    1)qon-tomirlar qisqaradi (shu jumladan toj tomirlar),
    2)bronx silliq muskullari tonusi ortadi,
    3)miometriyni faol qisqaruvchanligi ortadi,
    4) adrenalinning giperglikemik ta‘sirini pasaytiradi.
    124
    Manbaa: @pharma_baza
    Propranolol, lipofilen MNS ga oson oʻtadi. Propranololning ta‘sir davomiyligi-6 soat.
    Preparatni kuniga 3 marta ichish tavsiya etiladi; kapsula-retard –kuniga 1marta. Shoshilinch
    holatlarda propranolol vena ichiga sekin yuboriladi.
    Propranololni qoʻllash uchun koʻrsatma.
    ■ Stenokardiya xurujlarida. Yurak qisqarishlari kuchi va sonini kamaytirish orqali
    kislorodga ehtiyojini kamaytirish.
    ■ Miokard infarktida. Miokard infarktining oʻtkir fazasidan keyin , stabil holatida
    propranolol qoʻllanilganda infarktning qaytalanishi va oʻlim koʻrsatkichi kamaygan
    (mexanizmi aniqmas, ehtimol yurakning kislorodga boʻlgan ehtiyojini kamaytiradi,
    miokardning ishemiyalabgan sohasiga qon taqsimlanishini yaxshilaydi, antiaritmik ta‘sir
    qiladi).
    ■ Yurak aritmiyasida. Propranolol sinus tuguni avtomatizmini, atrioventrikulyar tugun
    avtomatizmi va oʻtkazuvchanligini, Purkinye tolasi avtomatizmini susaytiradi. Boʻlmachalar
    taxiaritmiyalarida : sinus tuguni taxikardiyasida, boʻlmacha paroksizmal taxikardiyasida,
    boʻlmachalar fibrilliyatsiyasida va titrashida samarali. Qorinchalar avtomatizmi kuchayishi
    bilan bogʻliq ekstrasistolalarda ham qoʻllanishi mumkin.
    ■ Arterial gipertenziyada. Propranolol yurak qisqarishlarini kamaytiradi va shuning hisobi-
    ga sistolik gipertenziyalarda qoʻllanilganda arterial bosimni kamaytirishi mumkin. Odatda
    propranolol bir marta qoʻllanilganda qon bosimi biroz pasayadi, bunga sabab qon
    tomirlardagi β2-adrenoretseptorlarni bloklab, tomirlar torayishi va qonning umumiy
    qarshiligi ortishiga sabab boʻladi.
    Propranololni 1-2 xafta davomida muntazam qoʻllansa, vazokonstriksiya qon tomir
    kengayishi bilan almashib qon bosimi sezilarli darajada pasayadi. Qon tomirlar kengayishi
    quyidagicha tushuntiriladi:
    1) Baroretseptorlarning depressor refleksini tiklash (gipertonik kasallarda pasaygan boʻladi),
    2) Yurak va tomirlarga markaziy simpatik ta‘sirni kamaytiradi,
    3) Propranololning rennin sinteziga susaytiruvchi ta‘siri (β1-adrenoretseptorlarni bloklab)
    4) Presinaptik β2-adrenoretseptorlarni bloklab (simpatik tolalardan noradrenalin ajralishini
    kamaytiradi)
    Propranolol quyidagilar uchun ham qoʻllaniladi:
  • Gipertrofik kardiomiopatiyalarda
  • Tireotoksikozda (simptomatik terapiya)
  • Essensial (oilaviy) tremor (skelet muskullaridagi β2-adrenoretseptorlarni bloklab)
  • Migren profilaktikasi uchun (miya qon tomirlarini kengayishi)
  • Spirtli ichimlik iste‘mol qilingandan keying abstinensiyani yengillashtirish uchun
  • Feoxromositomani α-adrenoblokatorlar bilan davolashda arterial bosim tushganda yuzaga
    taxikardiyani pasaytirish uchun propranolol qoʻllaniladi (tomirlar β2-adrenoretseptorlarni
    bloklab, adrenalinning qon tomir kengaytiruvchi ta‘sirini kamaytiradi).
    Propranololning nojoʻya ta’sirlari:
    Jismoniy zoʻriqishlarda holsizlik, yurak qisqarishlarining susayishi (yurak
    yetishmovchiligi boʻlishi mumkin),
    Bradikardiya,
    Atrioventrikulyar oʻtkazuvchanlik susayishi,
    Koʻzlar quruqligi,
    125
    Manbaa: @pharma_baza
    Barmoq uchlari sovuq qotishi (periferik qon tomirlar torayishi),
    Bronxlar tonusi ortishi ( bronxial astmasi bor bemorlarda bronxospazm boʻlishi)
    Miometriy tonusi oshishi,
    Gipoglikemiya (β2-adrenoretseptorlarning faollashuvi bilan bogʻliq boʻlgan
    adrenalinning giperglikemik ta‘sirini pasaytiradi);
    Propranolol gipoglikemik dorilar ta‘sirni tezlashtiradi.
    Bundan tashqari: koʻngil aynishi, qayt qilish, diareya, qorin boʻshligʻida ogʻriq,
    uyquchanlik, depressiya, orientasiyani yoʻqotish, gallyutsinasiyalar, impotensiya, terida
    toshmalar kuzatilishi mumkin. Propranolol qondagi ZYLPlar miqdorini kamaytiradi.
    Propranololda qaytarish sindromi yuzaga kelishi mumkin: qabul qilish birdaniga
    toʻxtatilganda koronar yetishmovchilik, arterial gipertenziya kuchayishi mumkin.
    Propranololni yurak yetishmovchiligida, periferik tomirlar spazmida, bronxial astmada,
    homiladorlik vaqtida qoʻllash mumkin emas. Propranolol gipoglikemik dorilar ta‘sirni
    tezlashtiradi, shuning uchun qandli diabetda qoʻllaniladi.
    Nadolol (korgard) propranololdan uzoq ta‘siri – 24 soatgachaboʻlishi bilan farq qiladi.
    Gipertoniya kasalligi, stenokardiya xurujlarini tizimli davolash uchun bir kunda 1
    tabletkadan tavsiya qilinadi.
    Timolol gipertoniya kasalligi, stenokardiya xurujlarida, migren profilaktikasi uchun qoʻllash
    mumkin. Preparatni sutkada 2 marta qabul qilish tavsiya qilinadi. Timolol koʻpincha ochiq
    burchakli glaukomada koʻz tomchilari sifatida qoʻllaniladi (timolol propranololdan farq qilib
    mahalliy anestetik ta‘sir koʻrsatmaydi). Timolol qoʻllaganda koʻz ichki bosimining tushishi
    koʻz ichki suyuqligi mahsulotini kamaytirishi bilan bogʻliq. Koʻz ichki suyuqligi siliar tana
    epiteliy hujayralari sekretsiyasi va qon tomirlar endoteliysidan qon plazmasining
    filtratsiyalanishi hisobiga hosil boʻladi. Timolol 1) siliar tana epiteliysidagi β2-adreno-
    retseptorlarni bloklab, koʻz ichki suyuqligi sekretsiyasini kamaytiradi; 2) β2-adreno-
    retseptorlarni bloklanib qon tomirlar torayishi va filtratsiya pasayishi (4-jadval).
    Jadval 4. Preparatlarning glaukomada qoʻllanilishi
    Preparatlar
    Koʻz ichki suyuqligining hosil boʻlishi Koʻz ichki suyuq-
    ligining chiqishi
    Sekretsiya Filtratsiya
    Pilokarpin ↑
    Dipivefrin ↓
    Timolol ↓ ↓
    Dorzolamid ↓
    Latanoprost ↑
    Dorzolamid koʻz ichki suyuqligi hosil boʻlishida ishtirok etuvchi karbongidraza fermentini ingibirlaydi.
    Latanoprost prostaglandin F2α preparati koʻz ichki suyuqligining chiqib ketishini tezlashtiradi.
    β1-adrenoblokatorlar.
    β1-adrenoblokatorlar (kardioselektiv β-adrenoblokatorlar) asosan β1–adreno-
    renoretseptorlarni va kam miqdorda β2 –adrenoretseptorlarni bloklaydi. Bu moddalar β1
    –adrenoretseptorlarni bloklab yurak ishini sekinlashtiradi, renin sekretsiyasini pasaytiradi.
    β1–adrenoblokatorlar stenokardiya xurujlarida, yurak aritmiyalarida, arterial gipertenziyada
    qoʻllaniladi. Qisqa muddatli davo muolajalari uchun metoprolol (betalok), talinolol
    (kordanum) 6-8 soat ta‘sir qilgani uchun 1 sutkada 3 marta tavsiya qilinadi (metoprolol
    126
    Manbaa: @pharma_baza
    tabletkalari sekin ajralgani uchun 1 sutkada 1 marta tavsiya qilinadi). Tizimli uzoq muddat
    davom etuvchi muolajalar uchun atenolol, bisoprolol (24 soat ta‘sir qiladi), betaksolol (36
    soat ta‘sir qiladi). Bu preparatlar sutkasiga 1 marta tayinlanadi.
    Atenolol (Tenormin) propranololdan gidrofill birikmaligi, gematoensefalik toʻsiqdan yomon
    oʻtishi, shuning uchun markaziy asab tizimiga kam ta‘sir qilishi bilan farq qiladi. Atenolol
    arterial gipertenziyada, miokard infarkti oʻtkir fazasida, turgʻun stenokardiyada
    (stenokardiya xurujlarida), taxiaritmiyalarda, shuningdek migren profilaktikasi uchun
    qoʻllaniladi. Atenololni bronxial astmada, Prinsmetal stenokardiyasida, ogʻir bradi-
    kardiyalarda, atrioventrikulyar blokada II—III darajasida, periferik qon tomirlar spazmi bilan
    bogʻliq kasalliklarida qoʻllash mumkin emas.
    Betaksolol (lokren) arterial gipertenziyada, ochiq burchakli glaukomada koʻz tomchilari
    koʻrinishida (betoptik) qoʻllaniladi.
    Esmolol (breviblok) qisqa vaqt ta‘sir qiluvchi β1 –adrenoblokator ( t1/2 – 9minut).
    Esmololning qisqa vaqt ta‘sir qilishi eritrositlar sitozolidagi esterazalar ta‘sirida tez
    gidrolizlanishi bilan bogʻliq. Xirurgik operatsiyalar vaqtida yoki undan keying holatlarda
    boʻlmachalar titrashi va fibrilliyatsiyasida (qorinchalar qisqarish ritmini normallashtirish
    uchun) esmolol eritmasi vena ichiga tomchilab kiritiladi. β1 –adrenoblokatorlar β1–
    adrenoretseptorlarga spetsifik absolyut ta‘sir koʻrsatmaydi, shuing uchun ularning salbiy
    ta‘sirlari ham propranololga oʻxshaydi.
    Bu prepeparatlar neselektiv β–adrenoblokatorga nisbatan taqqoslanganda:
  • Bronxlar tonusini kam miqdorda oshiradi ( bronxial astmada qoʻllash mumkin emas),
  • Periferik tomirlar tonusini kam miqdorda oshiradi,
  • Qondagi qand miqdoriga kam darajada ta‘sir qiladi,
  • Ichki simpatomimetik faollikka ega β–adrenoblokatorlar – pindolol (visken), oksprenolol
    (trazikor) va boshq. aslini olganda β–adrenoblokatorlarga kirmaydi.
    Bu moddalar β 1 va β 2–adrenoretseptorlarni kuchsiz stimullayadi, shuning uchun bu
    retseptorlarga qisman agonist hisoblanadi. Qisman agonistlar toʻliq agonistlarning ta‘siriga
    toʻsqinlik qilgani uchun, bu moddalar adrenalin va noradrenalinning β–adrenoretseptorlarga
    ta‘sirini susaytiradi. Simpatik ta‘sir qanchalik kuchli boʻlsa, ushbu dorilarning bloklovchi
    ta‘siri yanada kuchli namoyon boʻladi. Aksincha, simpatik innervatsiya tonusi past boʻlsa, bu
    dorilar samarasi ham kam boʻladi. Ichki simpatomimetik faollikka ega β–adrenoblokatorlar
    amaliyotda muhim ahamiyatga ega – noselektiv β–adrenoblokatorlarga nibatan bradikardiya
    chaqirmaydi, bronxlar va periferik qon tomirlar tonusini kam miqdorda oshiradi,
    gipoglikemik ta‘sir koʻrsatadi.
    4.3.3 α, β-adrenoblokatorlar
    Bu guruhga β1 va β2–adrenoretseptorlarni va kam miqdorda α–adrenoretseptorlarni
    bloklovchi labetalol va karvedilol kiradi. α– adrenoretseptorlarni bloklashi natijasida qon
    bosimi tez pasayadi, β1 –adrenoretseptorlarni bloklashi natijasida taxikardiya chaqirmaydi.
    Labetalol (trandat) gipertenziv krizlarda qon bosimini tez pasaytirish uchun qoʻllanadi (vena
    ichiga sekin kiritiladi), shuningdek tizimli davolash uchun ham qoʻllaniladi. Labetalolning
    nojoʻya ta‘sirlari: ortostatik gipotenziya, bosh aylanishi , bronxlar tonusi ortishi, koʻngil
    aynishi, diareya,impotensiya.
    Karvedilol (dilatrend) xusussiyatlari va qoʻllanilishi labetalolga oʻxshaydi. Antioksidant
    xususiyatni namoyon qiladi. Preparat arterial gipertenziyada, shuningdek oʻrtacha yurak
    yetishmovchiligida bir kunda 2 marta tayinlanadi.
    127
    Manbaa: @pharma_baza
    Karvedilolning nojoʻya ta’sirlari:
    ■ bradikardiya,
    ■ ortostatik gipotenziya,
    ■ diareya.
    Simpatolitiklar.
    Simpatolitiklar postganglionik (adrenergik) tolalar uchida simpatik innervatsiyani toʻsib
    qoʻyadigan moddalardir. Adrenergik tolalar uchlarini ingibirlash mexanizmlari turli
    simpatolitiklar uchun har xil, ammo ularning ta‘siri natijasi bir xil: simpatolitiklar
    adrenergik nerv uchlaridan noradrenalin mediatorining ajralishini kamaytiradi. Shu bilan
    simpatolitiklar simpatomimetik ta‘sirini susaytiradi. Adrenblokatorlardan farqli oʻlaroq,
    simpatolitiklar adrenergik retseptorlarga ta‘sir qilmaydi va adrenergik agonistlarning ta‘sirini
    susaytirmaydi. Aksincha, simpatolitiklar ta‘sirida adrenomimetiklar odatdagidan koʻra
    kuchliroq yuzaga chiqadi, chunki mediatorning ajralishi kamayishi bilan adrenergik
    retseptorlari soni koʻpayadi.
    Simpatolitiklar, adrenergik nerv uchlarini ingibirlash orqali, simpatik innervatsiyaning yurak
    va qon tomirlariga faollashtiruvchi ta‘siri yoʻq boʻladi. Natijada yurak qisqarishi susayadi va
    sekinlashadi, qon tomirlari kengayadi – qon bosimi pasayadi. Simpatik innervatsiya
    simpatolitiklari tomonidan ingibirlansa, parasimpatik innervatsiya ta‘siri ustun boʻladi. Bu
    bradikardiya, oshqozon-ichak trakti peristaltikasini faollanishi va oshqozon bezlari
    sekretsiyasini kuchayishi bilan namoyon boʻladi.
    Guanetidin (oktadin, ismelin) – samarali ta‘sir koʻrsatadigan uzoq muddatli antigipertenziv
    vositadir. Dori kuniga bir marta ichga buyuriladi. Gipotenziv ta‘sir asta-sekin rivojlanib, bir
    necha kun qabul qilgandan soʻng maksimal darajaga yetadi va moddani bekor qilishdan
    keyin ham 2 haftagacha saqlanib turadi. Guanetidinning simpatolitik ta‘sir mexanizmi uning
    adrenergik tola uchlari orqali tutilishi bilan bogʻliq. Guanetidin vezikulalar ichiga kirib
    ulardan NAni siqib chiqaradi. Guanetidin vezikulalarda toʻplanib, NAning sinteziga
    toʻsqinlik qiladi. Guanetidinning vazikulalarga ta‘siri qaytmasdir. Shunday qilib, guanetidin
    adrenergik nerv uchlarida NA zaxiralarini sezilarli darajada kamayib ketishiga olib keladi, bu
    esa simpatik innervatsiya ta‘sirining susayishiga olib keladi. Guanetidinni, muntazam
    ravishda qoʻllanishi xisobiga, ta‘siri bir necha kun ichida rivojlanadi, chunki noradrenergik
    uzatishni izdan chiqarish uchun adrenergik tolalar uchida NAni zahirasini yarmidan
    koʻprogʻiga kamaytirish kerak. Moddani bekor qilgandan soʻng ta‘siri 2 haftagacha davom
    etadi (yangi pufakchalar hosil boʻlishi uchun zarur boʻlgan vaqt). Guanetidin buyrak usti
    bezlaridagi katekolaminlarga ta‘sir qilmaydi, chunki ularda neyronal qayta yutilish
    mexanizmi mavjud emas. Guanetidin markaziy asab tizimiga ta‘sir qilmaydi, chunki
    GEBdan oʻtmaydi.
    Guanetidin yuqori effektivligiga qaramay, uni qoʻllash cheklangan, chunki:
    ■ ogʻir ortostatik gipotenziya,
    ■ bradikardiya,
    ■ burun bitishiga,
    ■ HCl ajralishini kuchayishi,
    ■ diareya,
    ■ eyakulatsiya buzilishiga olib keladi.
    128
    Manbaa: @pharma_baza
    Feoxromotsitomada guanetidin qon bosimini oshiradi. Trisiklik antidepressantlar guanetidin
    ta‘siriga toʻsqinlik beradi, chunki ular guanetidinni adrenergik tola uchlari orqali yutilishini
    toʻxtatadi. Guanetidin faqat arterial gipertenziyaning ogʻir shakllarida qoʻllaniladi.
    Rezerpin – rau-volfiya (Hindistonda oʻsadigan oʻsimlik) alkaloidi boʻlgan simpatolitikdir.
    Rezerpin adrenergik tola uchlaridagi vezikula membranalarida toʻplanadi. Bunda,
    dofaminning pufakchalarga kirishi buziladi, NAning sintezi pasayadi va pufakchalar
    tomonidan NAni qayta yutish ham qiyinlashadi. Natijada, adrenergik tolalar uchida NAning
    miqdori kamayadi, adrenergik sinapslarda qoʻzgʻalish uzatilishi buziladi – simpatik
    innervatsiya ta‘siri pasayadi. Reserpinning pufakchalarga ta‘siri qaytmas va dori bekor
    qilingandan soʻng uning ta‘siri 2 haftagacha davom etadi (yangi pufakchalar hosil boʻlishi
    uchun zarur boʻlgan vaqt). Rezerpin buyrak usti bezlarida katekolaminlar miqdorini
    pasaytiradi.
    Simpatik innervatsiya tasiri susayganidan parasimpatik innervatsiya ta‘siri ustunlik qila
    boshlaydi. Bunda:
    ■ mioz,
    ■ bradikardiya,
    ■ meda bezlari
    ■ sekretsiyasi kuchayishi,
    ■ meda-ichak motorikasini faollashishi kabi simptomlar yuzaga keladi.
    Reserpin guanitidindan farqli ravishda GEBdan oson oʻtadi va MNSda NA, dofamin va
    serotonin miqdorini kamaytiradi. MNSda NA miqdorini kamaytirish orqali sedative ta‘sir
    koʻrsatadi. Dofamin miqdori kamayishi hisobiga esa kuchsiz antipsixotik ta‘sir,
    parkinsonizm belgilari, prolaktin ajralishi ortishi va shunga bogʻliq ravishda gonadotrop
    gormonlar sekretsiyasi kamayishi yuzaga chiqadi, Seratonin kamayishi boʻlsa depressiyaga
    sabab boʻladi.
    Guanitidin arterial bosimni tushurish boʻyicha rezerpinga nisbatan ustunroq, ta‘sir
    davomiyligi boʻyicha oʻxshashdir. Rezerpin asosan arterial gipertenziyani yengil formalarida
    buyuriladi, odatda tiazid diuretiklar bilan birgalikda kuniga 1 mahaldan.
    26-rasm. Rezerpin ta’sir mexanizmi. Rezerpin vezikula membranalarida depolanib, dofaminni (DA)
    kirishiga va NA qayta yutilishiga toʻsqinlik qiladi.
    129
    Manbaa: @pharma_baza
    Rezerpin, guanitidindan farqli oʻlaroq, ortostatik gipertenziya chaqirmaydi. Dorini uzoq
    muddat qoʻllash mumkin (oʻrganib qolish kuzatilmaydi ). Lekin sistematik qoʻllanilganda
    quyidagi nojoʻya ta‘sirlar yuzaga chiqadi:
    ■ subyektiv yoqimsiz sedative ta‘sir (fikrlarni chalgʻishi, diqqatni jamlay olmaslik),
    ■ uyquchanlik,
    ■ bosh aylanishi,
    ■ depressiya,
    ■ parkinsonism belgilari,
    ■ bradikardiya, burun bitishi,
    ■ ogʻiz qurishi,
    ■ meda bezlari ajralishi ortishi (oshqozon yarasida ma‘n qilingan),
    ■ diareya,
    ■ ginekomastiya,
    ■ impotensiya,
    ■ hayz sikli buzilishi.
    Depressiya belgilari kuzatilganda dorini toʻxtatish kerak. ―Rezerpin deppresiyasi‖da MAO
    ingibitorlari qoʻllaniladi. MAO ingibitorlari qoʻllanilyotganda rezerpinni toʻxtatish kerak.
    Rezerpin NAni vezikulalar tomonidan yutilishini ingibirlaydi. Shu sababli MAO ingibirlansa
    NA adrenergik tola uchlaridagi sitoplazmada toʻplanadi, tola uchlaridan ajraladi va
    postsinaptik adrenoretseptorlarni faollashtiradi. Shu munosabat bilan, MAO ingibitorlari
    ta‘siri paytida rezerpin paradoksal ta‘sir koʻrsatadi: AB ni kamaytirmaydi, balkim oshiradi;
    sedativ emas aksincha qoʻzgʻatuvchi ta‘sir boʻladi.
    Rezerpin depressiyada, Parkinsonizmda, oshqozon yara kasalligida, feoxromositomada man
    qilinadi.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *