4-raavzu. O‘zbek davlatchiligining shakllanishi va dastlabki taraqqiyot bosqichiariIlk davlatchilikning asosiy omillari. Dastlabki shaharsoziik madaniyati

Yangi tosh asriga kelib, 0 ‘rta Osiyo hududlarida dehqonchilikning paydo boMishi jamiyat hayotida ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish jarayonlarini yanada tezlashtirdi. Bronza davriga kelib dehqonchilikdar
48
www.ziyouz.com kutubxonasi

chorvachilikning ajralib chiqishi, ixtisosiashgan hunarmandchiffic xo‘jaliklarining rivojlanishi natijasida ishlab chiqarish hajmi ko‘payife, mehnat qurollari yanada takomillashib bordi. Jamiyatda ishlab chiqaruvchi xo’jaliknittg paydo boMishi va jadaliik bilan rivojlanishi o‘z
navbatida ijtimoiy hayotdagi o’zgarishlarga sabab boMdi.
Ma’lumki, O’rta Osiyo, umuman 0 ‘zbekiston hududlaridadasttaitsi davlatchilikning paydo boMishi masalaiari tadqiqotchilar orasida hamon bahslarga sabab bo4lib kelmoqda. Bu o‘rinda ushbu jarayonga asosiy turtki bo’lib, yanada jadallasbtirgan omillami aniqlash nihoyaida muhimdir. Bronza davridayoq sun’iy sug‘orishga asoslangan dchqoachilik 0 ‘rta Osiyo xo’jaligining asosini tashkil etgan. Sug’ora» dehqonchilikning yuqori unumdor shakllari jamiyatda hal qiluvchi o‘zgarishlarga olib keldi. Xususan, dehqonchilik rivoji natyasida
qo’shimcha mahsulot va xususiymulk ko’rinishlari paydo bo’ldi. Tadqiqotchilaming fikrlariga qaraganda, sun’iy sug’orishja asoslangan dehqonchilik 0 ‘rta Osiyo xo‘jaligining asosi hisoblaftib. bH jarayon janubiy Turkmaniston, Tojikiston va O’zbekistonning janubida bronza davrida, Toshkent vohasi, Farg’ona vodiysi hududlarida esa ilk temir davrida shakllanib rivojlandi. 0 ‘rta Osiyoda ilk davlat uyusbmalari sun’iy sug‘orish birmuncha qulay bo’lgan Amudaryo (yuqori, o’rta, quyi) oqimlari bo‘ylarida, Murg‘ob vohasida, Zarafshon va Qa^iqadary© vohalarida shakllanib rivojlanadi. Bunday holatni dunyo tarixidjgp dastlabki davlatlar -Misr (Nil) va Mesopotamiya (Dajla va Frot) tnisofida
ham kuzatish mumkin.
Jamiyat hayotida metallning keng yoyilishi ham A trtiH a
davlatchilikning asosiy omillaridan biri hisoblanadi. Hozirgi kunga kelib, 0 ‘rta Osiyoning juda ko‘p!ab bronza va. ilk temir davriga oid yOdgorliklaridan (Sopolli, Jarqo’ton, Qiziltepa, Anov, Ko‘zaliqir, Afrosiyob, Daratepa, Chust, Dalvarzin va boshq.) ishlab chiqaruvdi xo‘jalik bilan bevosita bog’liq boMgan metall quroliar toptb o’rganilgaiL Mehnat qurollarining metaldan ishlanishi mehnat unumdorligming yanada oshishiga keng imkoniysflJar yaratdi.
So‘nggi bronza davriga kelib, kulolchilik charxining keng jAtoBa boshlanishi natijasida turii shakldagi yuqori sifatli sopol idishlar ishlab chiqarila boshlanadL Kulolchilikning rivojlanishi natijasida SopolH, Oltintepa, Gonur, Jarqo‘ton, Afrosiyob kabilarda kulolchilik tnahiflalan paydo bo’ladi. Shuningdek, hunarmandchilikning toshga, metatga, yog-ochga, suyakka ishlov berish turiari ham keng tarqatsdi. Hunarmandchilikning ixtisoslashuvi, alohida xo‘jalik tarmog‘i sifatida
49
www.ziyouz.com kutubxonasi

shakllanib rivojlanishi jamiyatdagi iqtisodiy taraqqiyot uchun muhim ahamiyatga ega boMib, davJatchilik paydo bo’lishi uchun muhim boMgan qo’shimcha mahsulot ko’payishiga turtki bo’ldi.
Ilk davlatlarning paydo bo’lishida o’zaro ayirboshlash, savdo-sotiq va madaniy aloqalarning ham ahamiyati nihoyatda katta boMgan. Dastavval shuni aytish joizki, O’rta Osiyo hududlarida yashagan aholi qadimgi davrlardan boshlab o’zaro munosabatlarni rivojlantirib kelganlar. Bronza davriga kelib shimoldagi ko’chmanchi chorvador qabilalar va janubdagi o’troq dehqonchilik aholisi o’rtasida o’zaro mol ayirboshlash va madaniy aloqalar yanada jadallashadi. Bu o’rinda o’sha davrda shakllanib keyinchalik ancha rivojlangan qadimgi yoMlaming ahamiyati beqiyos bo‘ldi: O’rta Osiyo qadimgi aholisi mintaqadan tashqari qo’shni davlatiar bilan ham o’zaro aloqalarni rivojlantirganlar. Bu o’rinda shuni ta’kidlash joizki, qimmatbaho Badaxshon (Tojikiston) lojuvard toshlari mil avv. Ill ming yillikdayoq, Mesopotamiya va Misr shaharlarida nihoyatda, qadrlangan va bu hududlar bilan o’zaro mol ayirboshlash munosabatlari o’matilgan. Undan tashqari, Mesopotamiya, Misr, Hindtsldn, Eron, O’rta Osiyo yodgorliklaridagi so’nggi bronza va ilk temir davri topilmalaridagi juda ko’pgina o’xshashliklar, bu hududlar o’rtasidagi o’zaro iqtisodiy va madaniy aloqalardan dalolat beradiki, bu jarayon ham ilk davlatchilikning asosiy omillaridan biri hisoblanadi.
Mil avv. Ill – II ming yillliklarga kelib O’rta Osiyo jamiyatida sodir boMgan iqtisodiy taraqqiyot jarayonlari bu hududlarda ilk shaharlarning paydo boMishiga imkon yaratdi. Tadqiqotchilarning fikrlariga qaraganda, ilk shaharlar paydo bo’lishi dastlabki davlatchilik shakllanishida eng muhim va asosiy omil bo’lib, bu ikkala jarayon uzviy bog’liq holda kechgan.
MaMumki, mil.avv. II ming yillikka kelib qadimgi O’zbekistonning dehqonchilik vohalarida oMroq qabilalar rivojlanib aholining alohida joylaShuv manzilgohlaridagi ijtimoiy-iqtisodiy o’zgarishlar – o’troq dchqonchilikning rivojlanishi, aholi zichligining yuqori darajasi, hunarmandchilikning taraqqiy etishi, ijtimoiy tabaqalanish va boshqaruv tizimining murakkablashib borishi, o’zaro almashinuv, savdo-sotiq va madaniy aloqalarning kuchayishi hamda harbiy-siyosiy vaziyat O’zbekiston hududlarida dastlabki shaharsozlikning paydo bo’lishida
asosiy omillardan hisoblanadi.
OMkamiz hududlarida dastlabki shahar madaniyatining shakllanishi
ham jamiyat taraqqiyotida bo’lgani kabi uzluksiz taraqqiyot yo’li bilan rivojlangan. Bu qonuniyatga ko’ra shaharsozlik madaniyatining
50
www.ziyouz.com kutubxonasi

shakllanishi uzoq va bosqichma-bosqich davrlami bosib o’tgan. O’zbekistonning turli hududlarida tadqiqotchilar qadimgi shahai xarobalarini topib tekshirdilar. Ko’p sonli arxeologik topilmalaming dalolat berishicha bu ko’hna shaharlar ba’zilarining yoshi 2 700-3000 yildan kam emas. Ularga Afrosiyob, Ko’ktepa (Samarqand), Qiziltepa (Surxon vohasi), Uzunqir, Yerqo’rg’on (Qashqadaryo vohasi) va boshqalar kiradi. Bu ko’hna shaharlar tarixi hozirgi Samarqand (Afrosiyob-Maraqanda), Kitob-Shahrisabz (Uzunqir) yoki Qarshi (Yerqo’rg’on) hududlarida davom etdi.
O’lkamiz hududlarida qadimgi shaharsozlik madaniyatining asoslari quyidagilardan iborat:

  • aholining o’troq dehqonchilikka o’tishi va keng vohalar bo’ylab yoyilishi;
  • hunardmanchilik ishlab chiqarishining rivojlanishi natijasida iqtisodiy hamda madaniy aloqalar va savdo-sotiqning taraqqiy etishi;
  • tabiiy-gcografik hamda harbiy-strategik shart-sharoitlar.
    Olib borilgan tadqiqotlar natijalariga qaraganda shahar madaniyati dastavval Shimoliy Baqtriyaga (Surxon vohasi) keyin esa So’g’diyona (Qashqadaryo, Samarqand, Buxoro vohasi), Хогаип va Farg’ona hududlariga tarqaladi. Qadimgi shaharlar -tarixiy rivoj lanishdagi urbanistik jarayonda muhim ahamiyatga ega bo’lgan jamiyat laraqqiyotining ijtimoiy asosi hisoblanadi. Fikrimizcha. shaharlar tarixini o’rganish jarayonida dastavval eng qadimgi shaharlar shakllanishi va rivojlanishi; aniq hududlar yoki viloyatlardagi tarixiy-madaniy shart- sharoitning ta’siri, ekologik, geografik, ijtimoiy, iqtisodiy va demografik muhitlaming darajasi va ta’sir doirasi, shaharlarning vazifasi, qadimgi shahar markazlarining tarixiy-madaniy jarayonlardagi o‘mi va ahamiyati
    masalalariga keng e’tibor qaratish lozim.
    Ko’pchilik tadqiqotlar natijalarini tahlil etar ekanmiz, shunday
    xuiosaga kelish mumkinki, O’rta Osiyo hududlarida dastlabki shaharsozlik madaniyati mil avv. II ming yillikdayoq, ya’ni, bronza davridayoq shakllana boshlaydi. Bu davrda ishlab chiqaruvchi kuchlaming o’sishi natijasida mehnat unumdorligi ortib boradi. Natijada turli tarixiy viloyatlarda joylashgan yirik mustahkam manzilgohlar o’mi va atroflarida (Sopolli, Jarqo’ton, Namozgoh, Qiziltepa, Yerqo’rg’on, Bandixon, Uzunqir) dastlabki shahar markazlari shakllanib rivojlana boshlaydi.
    Xullas, O’rta Osiyodagi urbanizatsiya jarayonining xronologiyasi va shakllari nisbatan turlicha bo’lib, bu jarayon faqat ichki tabiiy-geografik
    www.ziyouz.com kutubxonasi va ijtimoiy-siyosiy sharoitlar hamda qo’shni jamoalardagi madaniy ta’sir bilan bog‘liq boMmasdan, dastavval, Yaqin va 0 ‘rta Sharqdagi (Misr, Mesopotamiya, Hindiston, Eron) jahon urbanistik markaziari bilan ham chambarchas bogMiq edi.
    OMkamiz hududlaridagi ilk shaharlar qishloqlardan iqtisodiy, siyosiy va madaniy mavqesi bilan ajralib turgan. Bu shaharlar asosan aholisi sug‘orma dehqonchilik bilan shug‘ullangan vohalarda, qadimgi savdo yo’llari bo‘ylarida, hukmdorlar qarorgohlari atroflarida paydo boMgan. Bunday shaharlar o‘zlari joylashgan vohalarining siyosiy, iqtisodiy, madaniy, diniy va harbiy markazlari vazifasini bajargan bo’lishi shubhasizdir.
    Ilk davlatiar haqidagi yozma manbalar Qadimgi aholi
    Yangi ma’lumotlarga ko‘ra, 0‘rta Osiyo hudularidan topilgan piktografik belgi-yoznvlar bronza davriga oid boMsa-da, ular hozircha kam sonli boMib, qadimgi jamiyat haqida toMiq maMumotlar bera olmaydi. Milloddan. avvalgi V-IV asrlarga oid ayrim kam sonli topilmalar ham (Xorazm, sak yozuvlari) toMiq emas. 0 ‘rta Osiyo hududlaridan milloddan avval 111-11 asrlarga oid ko‘plab tanga pullar topilganki, ular qadimgi tarixni o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etadi. Undan tashqari to o‘rta asrlarga qadar yetib kelgan ko‘p sonli yozma manbalar ma’lumotlari ham muhimdir.
    0 ‘rta Osiyo hududlaridagi dastlabki davlat uyushmalari haqidagi yozma manbalar – zardo‘shtiylaming muqaddas diniy kitobi “Avesto”, ahmoniylar davri mixxat yozuvlari, yunon-rim tarixchilarining asarlari hisobianib, ulaming barchasi yurtimizdan chetda bitilgan. Shuning uchun ham ularda ba’zi hollarda chalkashliklar va noaniqliklar, bir-birini inkor etish hollari uchrab luradiki, bu o‘rinda mavjud yozma manbalami arxeologik tadqiqotlar natijalari bilan solishtirish va.tahlil etish nihoyatda muhimdir. Arxeologik maMumotlar yozma manbalar maMumotlarini kengaytiradi, ularga aniqlik kiritadi, tarixiy taraqqiyotning aniq yo’nalishlarini ko‘rsatib, maMum davr haqidagi tasavvurlarimizni yanada boyitadi.
    Vatanimiz tarixini o‘rganishidagi dastlabki yozma manba sifatida “Avesto” katta .ahamiyat kasb etadi. “Avesto” qachon va qayerda paydo boMganligi tadqiqotchilar orasida hamon bahslarga sabab boMmoqda. “Avesto” kitobi va zardo‘shtiylik dinining asoschisi Zaratushtra
    52
    www.ziyouz.com kutubxonasi (Zardo‘sht, yunoncha Zoroastr) paydo boMgan va faoliyat ko’rsatgan hudud haqida “Avesto”da keltirilgan geografik hududlarni o’rganib xulosa chiqargan ko’pchilik hozirgi tadqiqotchilar O’rta Osiyo yoki hech bo’lmaganda bu hududga qo’shni bo’lgan shimoli-sharqiy Eron degan fikr bildiradilar. Umuman olganda, “Avesto”ning vatani Xorazm yoki Baqtriya deb hisoblovchi olimlar ko’pchilikni tashkil etadi.
    “Avesto”ni fransuz olimi Anketil dyu Perron birinchi bo’lib tadqiq etgan. 1755-1761 yillarda dyu Perron Hindistonning Gujarat viloyatida eron zardo’shtiylarining avlodlari-parslarning urf-odatlari va diniy marosimlari bilan tanishib chiqadi hamda 1771-yilda “Avesto”ni fransuz tiliga taijima qiladi. Dastlabki “Avesto” 21ta kitobdan iborat bo’lgan. Bizgacha “Avesto”ning Yasna – “qurbonlik keltirish”, Visprat – “Hamma hukmronlar”, Yasht – “qadrlash”, Videvdat – “devlarga qarshi qonun” qismlari saqlanib qolgan. Bu qismlar Sosoniylar davrida (I1I-VI asrlar) tahrir qilingan.
    “Avesto”da ahmoniylargacha bo’lgan geografik, hududiy nomlar, atamalar, ijtimoiy-iqtisodiy ma’lumotlar, siyosiy tarix, diniy falsafa va turli ma’lumotlar saqlangan. Unda jumladan shunday deyiladi: “O, Spitama Zaratushtra, yashaydigan joylarga, bu yerlarga baxtlik qancha kam bo’lsada, tinchlik tortiq qildim. Birinchidan, odamlar yashashi uchun eng yaxshi mamlakalni, Vanxvi Datyo daryosidagi Aryonam Vayjoga (Eron tekisligi yoki ariylar o’lkasi) asos soldim.
    Ikkinchidan, men, Axuramazda, eng yaxshi. mamlakatlar va o’lkalardan bo’lgan Gava So’g’da (So’g’diyona) makoniga asos soldim.
    Uchinchidan, men, Axuramazda, eng yaxshi mamlakatlar va o’lkalardan bo’lgan qudratli Mouruga (Marg’iyona) asos soldim.
    To’rtinchidan, men, Axuramazda, eng yaxshi mamlakatlar va o’lkalardan bo’lgan, baland bayroqlari bo’lgan go’zal Bahdiga (Baqtriya) asos soldim”.1
    “Avesto”da tilga olingan juda ko’plab mamlakatlar – O’rta Osiyo va O’rta Sharq, Afg’oniston, Eronning shimoli-sharqiy hududlari bilan bog’liqdir. Yasht qismlari ariylaming yerlari haqida quyidagicha e’lon qiladi: “U mamlakatning jasur sardorlari ko’pdan ko’p harbiy yurishlar qiladi, uning keng yaylovlarga ega, suvga serob tog’larida chorva tinch o’tlov va yemish bilan ta’minlangan, bu yerdagi sersuv chuqur ko’llar to’lqinlanib turadi, kema qatnaydigan keng daryolaming oqimi
    1Yozma manbalar haqidagi ma’himotlar A.SagdullayevnIng “Qadimgi O’zbekiston ilk yozma manbalarda” (Т., 1996) kitobidan olinib qisman lahrir qilindi.
    53
    www.ziyouz.com kutubxonasi Pourutadagi Iskta, Xaravaydagi Mouru, So’g‘ddagi Gava va Xvarizam tomoniga toshib intiladi”.
    ‘Avesto” ma’lumotlariga ko‘ra, eroniy sulolalaridan bo’lgan Kayoniylar sulolasining so’nggi vakillaridan biri Kavi Vishtasp payg‘ainbar Zaratushtraga homiylik qiladi. Zaratushtra yashab faoliyai ko’rsatgan davr haqida aniq fikr yo’q. Tadqiqotchilar bu davrni mil.avv. I! ming yillik o’rtalaridan milodiy 1ming yillik o’rtalarigacha belgilaydilar. Ko’pchilik tadqiqotchilar fikrlaridan xulosa chiqaradigan bo’lsak, Zaratushtra mil.avv. I ming yillikning birinchi choragida yashab faoliyat. ko’rsatgan bo’lishi mumkin.
    Ko’pchilik tadqiqotchilar Kavi Vishtaspni Baqtriyada hukmronlik qilganini e’tirof etadilar. Avesto ma’lumotlariga ko’ra, Kavi Vishtasp davrida davlat uyushmasi mavjud bo’lgan. Misol uchun, Gatalarda Zaratushtra kichik hukmdorlami urushlarni to’xtatishga, kuchli va odil podsho qo’l ostida birlashishga da’vat etadi. Aftidan, o’sha paytdayoq kichik mulklarning yagona podsho hukmronligi ostidagi nisbatan yirik siyosiy uyushmalarga birlashuvi boshlanadi. Payg’ambar Zaratushtra va shoh Vishtasp fikrimizcha, bu birlashuvning tashabbuskorlari edilar.
    Arxeologik tadqiqotlar natijalariga ko’ra, mil.avv. II ming yillikka kelib, O’rta Osiyoning janubida Qadimgi Baqtriya va Marg’iyona hamda unga qo’shni bo’lgan hududlarda Baqtriya – Marg’iyona arxeologik majmuiga kiruvchi yuqori darajada rivojlangan madaniy yodgorliklar guruhi mavjud edi. To’g’aloq, Gonur, Dashli, Oltintepa, Sopolli, Jarqo’ton, Tillatepa kabilar shular jumlasidandir. Ulaming ko’pchiligi dastlabki shahar markazlari bo’lib, ularda arki a’lo, shahriston, diniy markazlar hamda shahar oldi hududlari mavjud edi. Ya’ni ular o’sha davr nuqtai nazaridan yetarli darajada rivojlangan shaharlar edi. Ko’pchilik tadqiqotlardan bizga ma’lumki, ilk shaharlar davlatchilik paydo bo’lishining muhim va asosiy belgisi hisoblanadi. Ushbu ma’lumotlar mil.avv. II ming yillik oxiri 1 ming yillik boshlari qadimgi Baqtriya hududlarida davlatchilik ko’rinishlari paydo bo’la boshlaganidan dalolat beradi. Ktesiy bergan ma’Iumotlarga ko’ra, mil.avv. II ming yillikning
    dastlabki asrlarida Baqtriya kuchli podsholik bo’lib, mintaqada hukmronlik mavqeini qo’lga kiritish maqsadida Midiya va Ossuriya o’rtasidagi urushlarda ishtirok etadi.
    Davlatchilik paydo bo’lishining muhim belgilaridan biri jamiyatning ijtimoiy tabaqalarga bo’linishi hisoblanadi. Ko’pchilik manbalardan bizga ma’lumki, Avesto jamiyati quyidagi to’rttatabaqagabo’linadi: 1) qohiniar (atravanlar); 2) harbiylar (ratayistralar); 3) dehqon-chorvadorlar (vastrva-
    54
    www.ziyouz.com kutubxonasi fshuyant); 4) hunarmandlar (xutlar). Jamiyatning bunday tabaqalashuvi qadimgi, ya’ni zardushtiylikkacha bo’lgan a’analami o’zida aks ettiradi. Bu an’analar ayrim o’zgarishlar bilan ko‘p asrlar, Avestodan keyingi davrlarda ham saqlanib qoladi.
    Dastlabki ikkita tabaqa ancha imtiyozlarga ega boMib, jamiyatni boshqargan. Ayniqsa, qohinlar juda yuqori mavqeda turganlar. Zaratushtra o‘z g‘oyalarini targMb etish jarayonida podsho Vishtaspning eng yaqin odami va maslahtchisiga aylanadi. 0 ‘sha davrdagi jamiyatning har bir boMagi (yacheykasi) – uy, qishloq, voha va viloyat – o‘lka ma’lum unvoni boMgan o‘z diniy yoMboshchisiga ega boMgan. Manbalarga ko’ra, davlatning bosh qohini «zaratushtrotem» imvoniga ega boMgan. Undan tashqari «zautara» (diniy qo‘shiqlar ijrochisi), «aturpat» (olov bosh qohini), «xirpat» (ibodatxona va diniy tadbirlar boshligM) kabi diniy uvonlar ham mavjud boMgan.
    Podsho va uning yaqinlari kelib chiqqan harbiylar tabaqasining ham mavqei baland boMgan. Jamiyatning asosiy ishlab chiqaruvchilari va moddiy yaratuvchilari dehqonlar, chorvadorlar va hunarmandlar edilar. Avestoda qullar ham bir necha bor eslatib o‘tiladi. Ular tabaqalarga kinnagan va aftidanJamiyat hayotida unchalik katta rol o’ynamagan.
    Jamiyatning boshqaruv tartibi haqida Avestoda ma’lumotlar saqlangan. Manbada keltirilishicha, oriylar oMkasi quyidagi to‘rtta ma’muriy hududiy birlikka boMinadi: 1-patriarxal oilaga tegishli boMgan turar-joylar (nmana); 2-qishloqlar (vis); 3- tumanlar (zantu); 4-viloyat – oMka (daxyu). Ushbu birliklarning har biri o‘z yoMboshchisiga ega boMgan: 1-nmanopati (uy boshligM); 2-vispati (qishloq boshligM); 3- zantupati (tuman oqsoqoli); 4-daxyupati (viloyat -oMka yoMboshchisi).
    Eng yirik uyushma «daxyusasti» (viloyatlar ustidan hukmronlik yoki viloyatlar uyushmasi) edi. Bunday uyushmaning hukmdori «butun daxyular daxyupatisi» deb ataigan. Qiyosiy tahlillar asosida abmoniylar davridagi «shohlar shohi» unvoni ushbu Avesto unvoniga borib taqalashini taxmin qilish mumkin. Avestoda shuningdek, «kavi», «sastar» va «xatra» kabi boshqaruv bilan bogMiq boMgan unvonlar ham uchraydi. «Kavi» (forschada: «кау») unvoni Avestoda ko‘p uchraydi. Bu unvon nafaqat katta oMkalar podsholari, balki kichik mulklar Hukmdorlariga ham berilgan. Qal’alar, tumanlar va viloyatlar hukmdorlari «Sastar» unvoni bilan ataigan. «Hokimiyat», «qudrat». ma’nolarini beruvchi «xshatra» unyoni tumandan tortib oMkalar hukmdorlarigacha berilgan. Misol uchun, Bexistun yozuvlarida podsho Doro 1ushbu unvon bilan tilga olinadi.
    55
    www.ziyouz.com kutubxonasi Avestoda yig‘in yoki yig’ilish ma’nosidagi «xanjmana» (yangi fors tilida «anjuman») so‘zi uchraydi. Aftidan, dastlabki paytiarda podsho hokimiyati saylab qo’yilgan. Chunki, «Shohnoma» ma’lumotlariga ko’ra kayoniylar (kavilar) sulolasining asoschisi Kayqubod kavilar umumiy anjumanida Eron podshosi qilib sayianadi. Avesto ma’lumotlariga ko’ra. podsho (daxyupati) bir vaqtning o‘zida bosh harbiy va bosh qozi (sudya) hisoblanga. Podsho o’zining harbiy drujinasiga ega bo’lgan. Viloyat va harbiy holatlarda bu drujinalar shoh ixtiyorida bo’lgan.
    Mil avv. VI asrning o’rtalariga kelib Erondagi Ahmoniylar sulolasi hukmdorlari Qadimgi Sharqdagi ko’pgina mamlakatlar ustidan, jumladan, 0 ‘rta Osiyodagi Parfiya, Marg’iyona, Baqtriya, So’g’diyona, Xorazm, “Saklar oMkasi” ustidan o’z hokimiyatini o’rnatdilar. Ahmoniylar davrida bitilgan mixxat manbalarda 0 ‘rta Osiyo xalq lari va viloyatlari haqida turli ma’lumotlami uchratishimiz mumkin.
    Bu yozuvlar mil avv. Vi -IV asrlarga oid bo’lib, Eron hududlarida, xususan, Behistun va Naqshi Rustam qoyalarida, Suza, Persepoi va Hamadon shaharlaridan topib o‘rganilgan. Bular orasida eng muhimi Behistun yozuvlari bo’lib, u Doro I davrida yozilgan. Bu yozuvlarda Doro I bosib olgan o’lkalar sanab o’tiladi. Shuningdek, bosib olingan hududlarda forslarga qarshi qo’zg‘olonlar haqida ma’lumotlar beriladi.
    Suza shahridan topilgan yozuvlarda Doro Г bunday e’lon qiladi: “Suzadagi saroyni men bino qilganimda uning bezaklari uzoq yurtlardan olib kelingan. Uaka yog’ochi Gadxaradan, oltin – Sard va Baqtriyadan, yaltiroq toshlar va lojuvard So‘g‘diyonadan, feruza-Xorazmdan, kumush va bronza Araxoziyadan, tosh ustunlar – Elamdan yetkazib kelingan.”
    Persepoi shahridagi saroy devorlarida baqtriyaliklar, xorazmliklar, so‘g‘dlar va saklaming o’yib ishlangan rasmlari topilgan. Bu rasmlarda So‘g‘diyona, Baqtriya, Xorazm va saklar o’lkasidan boMgan soliq toMovchilaming ahmoniylarga turli xil buyumlar (hunarmandchilik, tikuvchilik, zargarlik, harbiy qurollar) hamda qadimgi Sharqda mashhur boMgan otlar va tuyalami soliq sifatida olib kelayotgani tasvirlangan. Xullas, ahmoniylar davri yozuvlarida oMkamiz xalqlarining qadimgi tarixiga oid quyidagi maMumotlar saqlangan: viloyatlar va xalqlarning nomlari, ayrim siyosiy jarayonlar, saklar yurtiga qarshi yurishlar, iqtisodiy tuzum va moddiy madaniyat ma’lumotlari.
    Yunon-rim tarixchilaridan birinchi boMib “tarixning otasi” Gerodot (mil.avv. V asr) 0 ‘rta Osiyo xalqlari haqida ma’lumotlar beradi. Gerodot o‘zining mashhur ‘Tarix” kitobini mil. avv. 455-445 yillarda yozgan. Bu o‘rinda shuni ta’kidlash joizki, Gerodot O’rta Osiyo viloyatlarining
    56
    www.ziyouz.com kutubxonasi Dironasiaa nam ooimagan. snunmg ucnun nam u rta usiyoaagi xaiqiar, viloyatlar joylashuvidagi nafaqat aniq, balki umumiy chegaralaridan ham bexabar bo’lgan. O’rta Osiyo viloyatlari haqida’ esa, o‘zi eshitgan hikoyalari, surishtirib bilganlari asosida yozgan.
    Tadqiqotchilarning hisobiga qaraganda, Gerodot “Tarix” kitobida Baqtriya, Baqtra, baqtriyaliklami 13 marta, so‘g‘dlami 2 marta, xorazmliklami 3 marta, saklarni 11 marta, massagetlarni 19 marta tilga olib ulaming moddiy madaniyati, urf-odatlari, dini va tarixi haqida hikoya qilgan.
    Gerodotning 0 ‘rta Osiyo to‘g‘risidagi asosiy fikrlari foislaming sak-massagetlarga qarshi yurishlari, Kir II va To’maris o‘rtasidagi siyosiy munosabatlar, ahamoniylar harbiy qo’shinlari safida yurtimiz xalqlari
    jangchilarining ishtiroki, ulaming yarog‘-asiahalari, yo‘lboshchilari, fors- yunon urushlarida ulaming jasorat ko‘rsatganligi, xalqlaming ahmoniylar davlatiga bo’ysunishi va soliq tartibi, sak-massagetlaming turmi(sh tarzi va diniy e’tiqodi va boshqa ayrim ma’lumotlardan iborat.
    Misol uchun Gerodot massagetlar haqida shunday xabar qiladi: “Bug‘doyni massagetlar ekmaydilar, chorvachilik va baliqchilik bilan (Araks daryosida baliq serob) shug’ullanadilar hamda sut ichadilar. Massagetlar ichida ulug‘langan yagona xudo – bu Quyoshdir, Quyoshga ular otlami qurbon qiladilar, chunki xudoga dunyodagi eng chaqqon – tezchoparjonliqni qurbon qilish lozim deb o‘ylaydilar”.
    Asli Kichik Osiyodagi Knid shahrilik boMgan yunon tarixchisi Ktesiy ahmoniylar podshosi Artakserks (mil.avv. 404-359 yy.) saroyida tabiblik qilgan. Ktesiy qalamiga mansub “Persika” asarining katta bir qismi baqtriyaliklar tarixiga bagMshlangan..
    Ktesiy Ossuriya podshosi Ninning Baqtriyaga qilgan yurishlari, Baqtriyaning poytaxti va ko‘p sonli mustahkam istehkom va shaharlar haqida maMumotlar berib jumladan shunday yozadi: “Baqtriyadagi ko’pdan ko‘p shaharlar orasida Baqtra nomli mashhur bir shahar boMgan. Bu shahar mamlakatning markazi boMib, ko‘p shaharlar o‘rtasida, baland va mustahkam mudofaa devorlari bilan o’ralgan, unda podsho qal’asi
    joylashgan”.
    Yana bir yunon muallifi Ksenofont “Kiropediya” nomli asarida
    Ktesiy xabarlariga o‘xshash, Baqtra – shaharlarining ossuriyaliklar tomonidan qamal qilinishi to‘g‘risida ma’lumot beradi. Shuningdek, Ksenofont Kir II va Baqtriya urushlari haqida ham yozadi.
    Mil. aw. IV asming ikkinchi yarmida makedoniyalik Iskandarning Sharqqa qilgan yurishlari natijasida 0 ‘rta Osiyodagi qadimgi viloyatlar
    www.ziyouz.com kutubxonasi
    57 haqida ko’plab yangi tarixiy-geografik maMumotlar paydo bo‘!di. Keyingi antik davr mualliflari (Arrian, Kursiy Ruf, Strabon va b.) asarlaridagi ma’lumotlar ilk antik davr mualliflarinikiga nisbatan kengroq berilgan. Makedoniyalik Iskadar yurishlari haqida yozgan tarixchilar asarlarida qadimgi O’zbekiston viloyatlari, shaharlar, qal’alar, manzilgohlar, himoya devorlari, xo‘jalik va madaniy hayol haqida kengroq va batafsilroq ma’lumotlar olish mumkin.
    Olib borilgan arxeologik va antropologik tadqiqotlar natijalari qiyosiy tahlil etilar ekan, qadimgi davrdagi O’rta Osiyo hududida yashagan qadimgi aholi tarixini tadqiq etish bir necha sabablarga ko‘ra katta ahamiyat kasb etishi kuzatiladi. Ushbu ahamiyatli holatni quyidagicha izohlash mumkin: birinchidan, bu davrda aholining tabiiy hududiar bo’yicna xo’jalik jihatdan tabaqaianishi sodir bo’ladiki, olib borilgan arxeologik tadqiqotlar natijalari O’rta Osiyo va Qozog’istonning asosan dehqonchilik bilan shug’ullangan janubiy hamda asosan chorvachilik bilan shug’uliangan shimoliy hududlarini ajratish va o’zaro taqqoslash imkonini beradi. Ikkinchidan, dehqonchilikka va ishlab chiqaruvchi iqtlsodga erta o’tish dehqonchilik jamoalari sonining ortishini
    hamda ilk shaharlarning rivojlanishini belgilab berdi va demografik jihatdan ta’sir ko’rsatib ortiqcha aholining turli arxeologik madaniyatlarga va xo’jalik yuritish tartibiga mansub bo’lgan tabaqalaming ko’chib ketishiga turtki berdi. Uchinchidan, O’rta Osiyo hududida murakkab etno-madaniy jarayonlaming sodir bo’lishi, hozirgi zamon o’lkamiz xalqlarining shakllanishida uzoq qadimga borib taqaluvchi mahalliy unsurlarning ustunligi qadimgi davrlar bilan bevosita bog’liqdir. To‘rtinchidan, avnan mana shu aholi ilk shaharlar madaniyatini rivojlantirish jarayonida o’lkamiz hududlaridagi ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning boshqaruvchilari bo’lib, ularning ilk dehqonchilik manzilgohlari va dastlabki shaharsozlik madaniyatining yaratuvchanligi
    xususiyatini ham alohida ta’kidlash maqsadga muvofiqdir.
    Turli arxeologik madaniyatlar keng tarqalgan O’rta Osiyo hududida so’nggi bronza va ilk temir davrida kuzatiluvchi manzara muayyan tarixiy-madaniy jarayonlar o’ta murakkab kechganligini ko’rsatadi. Shimol chorvadorlari madaniyati – bu bronza davrining Andronov- madaniyati bo’lib, Qozog’iston hududlarini to’la qamrab olib g’arbda Volga orti cho’llarigacha, sharqda Minusinsk havzasigacha cho’ziladi. Chorvadorlar. madaniyatining izlari o’sha davming ko’pgina qo’rg’onlaridan aniqlangan bo’lib, ulardan ko’p sonli bronza va sopol
    58
    www.ziyouz.com kutubxonasi buyumlar, mehnat va jangovar quroliar hamda san’at asarlari topilgan. Ular qadimiyligi jihatdan Old Osiyodan keyinda turadi.
    Qadimda O’rta Osiyoning shimoliy va jamibiy viloyatlari aholisi bilan markaziy hudiidlar aholisining murakkab etnomadaniy aloqalari qizg‘in rivojlanib bu aloqalar mahalliy aholi hayotida katta ahamiyatga ega boMgan boshqa o‘xshash madaniyatlar taraqqiyotiga ham ta’sii o‘tkazgan.
    MaMumki, 0 ‘zbekiston qadimgi tarixining juda katta davri yozma manbalarsiz, arxeologiya va antropologiyaga oid manbalarga tayangan holda o’rganiladi. Qadimgi Sharq yozma manbalaridan (Hind, Ossuriya va Eron manbalari) ma’lumki, mil. aw. II ming yillikning o‘rtaIari va oxirlari (bronza davri) – 0 ‘rta Osiyo, Afg‘oniston, Hindiston va Eron tarixi – hind-eron qabilalari yoyilishi bilan bog‘liq boMgan. Hind-eron qabilalari dastlab juda keng hududlarda – Volga, Ural va Janubiy Sibil oraligMdagi yerlarda yashaganlar.
    Tadqiqotchilaming fikrlariga qaraganda, 0 ‘rta Osiyoda aholi joylashuvi etnik hududlarining ajrala boshlashi mil. aw. IX-VIII asrlarga oid boMishi mumkin. Mil. avv. VI asrda Erondagi ahmoniylar sulolasi podsholari yurtimizda yurish qilganda bu xalqlarning ajralib borish jarayoni butunlay tugagan va turli xalqlamirig hududiy joylashuv chegaralari, viloyatlaming ma’muriy chegaralari ahmoniylardan ancha
    oldingi davrda paydo boMgan.
    Ming yillar davomida 0‘zbekiston hududlarida yashab o‘tgan
    qabilalar va elatlaming tarixi hamda madaniyati izsiz yo‘qolib ketmagan. Ushbu elatlaming ayrimlari ajdodlarimizning yirik guruhlarini tashkil etib, eng qadimgi yozma manbalarda tilga olingan. Ushbu manbalaming guvohlik berishicha, mil. avv. VII-VI asrlarda 0‘zbekistonning dehqonchilik vohalarida so‘g‘diylar, baqtriyaliklar va xorazmiylar yashaganlar. 0‘rta Osiyo va QozogMstoning togMari, dashtlari va choMlarida yashagan saklar va massagetlar chorvador qabilalardir.
    Mil. avv. 1 ming yillikning birinchi yarmida yurtimiz hududlarida joylashgan turli xalqlar qadimgi sharq-eroniy tillar shevalarida gaplashganlar. Ulaming etnik qiyofasi va tillari bir-biriga yaqin boMgan. Shuning uchun ham so‘g‘dlar, baqtriylar, xorazmiylar, sak-massagetlar qarindosh xalqlar boMib, bir-birlarini tushunganlar. Ayniqsa, dehqonchilik bilan shug‘ullanib o‘troq xo‘jalik yuritgah aholining moddiy va ma’naviy
    madaniyat bir-biriga aiicha o‘xshash boMgan.
    www.ziyouz.com kutubxonasi
    59 Dastlabki davlatiar
    Boshqaruv – jamiyatning ichki jabhasiga xos xususiyat hisoblanadi. Tarixga nazar tashiaydigan bo’lsak, insoniyat o‘z rivojlanish jarayoni davomida eng oddiy boshqaruv shakllarini barpo etib uni rivojlantirib va :akomillashtirib borganligi kuzatiladi. Dunyo tarixidagi dastlabki davlatiar nil.avv. Ill ming yillikdayoq Misrda (nom davlatlaming birlashuvi), VIesopotamiyada (Akkadning kuchayuvi) paydo boiadi va Sharqdagi x>shqa hududlarga ham (Hindiston, Xett davlati, Elam va b.) o’z ta’sirmi ytkazib sifatiy yangi xususiyatlar kasb eta beradi.
    Ta’kidlash joizki, boshqaruv tizimi, umuman, davlatchilik abadiy navjudlik emas. Davlat boshqaruvi deganda biz bosh siyosiy hokimiyat va unga bo‘ysinuvchi boshqaruv tizimini tushunamiz. Boshqaruv tizimi lamiyatning barcha jabhalarini – siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va Doshqalami o‘z ichiga oladi. Binobarin, boshqaruv tizimini har
    omonlama va jiddiy o‘rganmasdan turib jahon xalqlari tarixiy madaniy ■ivojlanishi, ularning o‘zaro aloqalari va ta’siri, mahalliy va jmumbashariy madaniyatlar integratsiyasining o‘ziga xos tomonlari va qonuniyatlariga aniqliklar kiritish mumkin emas. Davlat boshqaruvining oaydo boMishi insoniyat tarixida muhim muvafTaqiyat va sifatiy yangi bosqich bo‘ldi. Dunyo tarixidagi qadimgi davlatlaming paydo bo‘lishi va takomillashuvida 0 ‘rta Osiyo va unga qo’shni hududlarda yashagan Kalqlarning ham hissasi katta bo’ldi.
    Tadqiqotchilarning fikrlariga qaraganda, daviatning paydo bo’lishi uzoq davom etgan jarayondir. Bu jarayon turli xalqlarda turli yo‘llar bilan bo’lib o’tgan.
    Tadqiqotchilarning fikricha, birinchidan, davlatiar paydo bo’lishining osiyocha ishiab chiqarish usuliga asoslangan «Sharq yo’li» bo’lib, unda iqtisodiyotning asosini irrigatsiya dehqonchiligi tashkil etgan; yer va irrigatsiya inshootlari daviatning mulki bo’lgan; dehqonchilik jamoasi jamiyatning birlamchi yacheykasi edi; aholining katta qismini safarbar etish zaruriyati prinsipal boshqaruvchilar tabaqasini taqozo etgan.
    Ishiab chiqarishning osiyocha usuli mil.avv. V ming yillikdan milodiy 1 asrgacha daryolar vodiylarida joylashgan Misr, Bobil, Xitoy, Hindiston, O’rta Osiyo kabi hududlarda yoyiigan.
    Davlat tuzilmasining ikkinchi, «Yevropacha yo’li» Yevropa hududida mil.avv. V asrdan boshlab milodiy III asrgacha qadimgi yunon polislarida mavjud bo’lgan. Ularda xususiy mulkchilik shakllanishi tufayii
    60
    www.ziyouz.com kutubxonasi kelib chiqqan jamiyatning ijtimoiy mulkiy tabaqalanishuvi jarayoni (tabaqalar shakllanish jarayoni) asosiy omil bo’ldi.
    Ma’lum bir qabila, elat va xalqqa xos hamda muayyan rivojlanish bosqichlari boshqa xalq va hududlardagi davlatchilik jarayonlariga aslo mos tushmaydi. Shunga qaramay, Qadimgi Sharqdagi ilk davlatlarning paydo boMishi va rivojlanishi ko‘pgina umumiy jihatlarga ega ekanligini (.a’kidlash joizdir. Aynan mana shuning uchun ham C)‘rta Osiyoda ilk davlatlarning paydo boMishi Qadimgi Sharq davlatchiligi tarixi bilan uzviy bogMiqdir.
    Qadimgi Sharqning turli hududlaridagi tabiiy sharoit o‘ziga xos boMib, ko’pgina davlatlarning paydo boMishi ushbu holat bilan bevosita bogMiq edi. Ayniqsa, yirik daryolar – Nil, Dajla, Frot, Hind, Ganga, Xuanxe, Amudaryo va Sirdaryo Qadimgi Sharq xalqlari tarixiy taqdirida
    juda katta ahamiyatga ega boMdi.
    Ijtimoiy va hududiy birlikning asosi hisoblangan jamoalar
    mavjudligi Qadimgi Sharq ijtimoiy tuzilmasining muhim o’ziga xos tomoni edi. Barcha Qadimgi Sharq davlatlari (ayrim shahar-davlatlar bundafl mustasno) juda ko‘p!ab qishloq jamoalaridan tashkil topgan boMib, ularning har birida boshqaruv tartibi bilan bogMiq ishlar amalga oshirilganda ko‘pgina jamoalar birlashuvi davlat hokimiyati rolining oshishini ta’minlar edi.
    Ko‘p hollarda tadqiqotchilar jamoalarning birlashuvi natijasida paydo boMgan davlatchilik tizimini murakkab sug‘orish tartibi tashkil etilishi, yerlami sun’iy sug‘ori]ishi, daryo vohalari va tog‘ oldi hududlarining o‘zlashtiri!ishi hamda to‘g‘onlaming qurilishi bilan bogMaydilar. Yuqoridagi omillarning mavjud boMganligi aniq. Lekin, ulami tashkil etish nazorat va boshqaruvni, hisob-kitobni talab etar edi. Demak, buning uchun yozuvchi mirzalar, hisob-kitobchilar va hukmdorlar zarurati tugMlgan. Mehnat qurollari tayyorlash uchun hunarmandlar faoliyat ko‘rsatgan. Ushbu murakkab tizim xavfsizligini ta’minlash uchun qurolli guruhlar tuzish, hamda ma’lum hududlami mudofaa inshootlari bilan o ‘rab olish kerak boMgan. Shu tariqa jamiyatda ikkita yangi tuzilma- shahar va davlat paydo boMa boshlaydi.
    Davlat yoki shahar-davlat maMum hududlami o‘z nazoratiga olishi va bu hududlami kengaytirib borishi natijasida chegaralar paydo boMgan. Hududlaming kengayishi va chegaralaming o‘zgarishi natijasida davlatlar o’rtasida urushlar kelib chiqadi. Chegaralar masalasida ta’kidjash joizki, qadimgi davrlarda ular ko‘p hollarda togMar va dasht hududlar orqali, avrim hollarda esa darvolar oraali o‘tean. Shuning uchun ham tarixiv
    6i
    www.ziyouz.com kutubxonasi yondashuv shuni talab etadiki, tarixning turli davrlarida davlatlar chegaralari o’zgarib turgan va hozirgi cbegaralarga mutlaqo mos tushmaydi.
    Turli xalqlar va ularning ajdodlari o’z davlatchiligining shakllanish boqichini ijtimoiy-iqtisodiy va tarixiy-madaniy vaziyatlarga bogMiq holda turli tarixiy davrlarda bosib o’tdilar. Bizning kunlarimizgacha saqlanib qolgan dastlabki yozma manbalar – “Avesto”, ahmoniylar davri mixxat yozuvlari, qadimgi yunon-rim manbalari qadimgi Sharq va dunyo tarixida birinchi boMib, O’rta Osiyodagi eng qadimgi xalqlarning nomlarini, alohida joylar, tog’lar, daryolar va koMlaming nomlarini, afsonaviy qahramonlar va podsholaming nomlarini, yurtimiz xalqlarining turmushi, dini, madaniyati, ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy tuzumi to’g’risidagi maMumotlami o’z ichiga oladi. Ushbu yozma manbalar maMumotlarini arxeologik tadqiqotlar natijalari bilan solishtirganimizda ilk davlatlarning paydo boMishi masalalariga ko’pgina aniqlikiar kiritish imkohiyati paydo boMadi.
    Bronza davriga kelib aholining ijtimoiy va iqtisodiy hayotida katta o’zgarishlar sodir bo’ldi. Xususan, qadimgi.aholi ishlab chiqarishning maMum bir sohalariga – dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilikka ixtisoslashib bordi. Bu jarayon ishlab chiqaruvchi kuchlaming o’sishi va ularning bir yerga to’planishi uchun zamin yaratdi.
    Qadimgi xo’jaliklarning ixtisoslashuvi, sug’orma dehqonchilikning rivojlanishi, metallning hayotga jadallik bilan kirib kelishi va yoyilishi, hunarmandchilikda turli tarmoqlaming rivojlanishi, o’zaro ayirboshlash va savdo-sotiqning taraqqiy etishi natijasida jamiyat hayotida ijtimoiy- iqtisodiy yuksalish kuzatiladiki, bu yuksalish ilk davlatchilikning asosiy poydevori hisoblanadi. Ahmoniylargacha boMgan davrda ba’zi bir vohalar, asosiy o’troq aholi joylashuvi oMkalari edi. Ularning hududlarida manzilgohlar, sug’orish inshootlari, o’zlashtirilgan yer maydonlari bor edi, Bir qancha shunga o’xshash, daryolar vohalarida joylashgan va umumiy aholi joylashuv hududlari bilan bogMiq boMgan yerlar Baqtriya, So’g’diyona, Xorazm kabi tarixiy viloyatlarni tashkil etgan.
    E.V. Rtveladzening so’nggi yillardagi (2001) xulosalariga ko’ra, O’rta Osiyodagi ikki daryo oralig’ida qadimgi davr davlatchilik evolyutsiyasining mil.avv. II ming yillik va milodiy TV asri oralig’idagi vaqtni qamrab olgan bir necha davrlami ajratib ko’rsatish mumkin. Bular quyidagi davrlardir:
    Birinchi davr – mil.avv. II ming yillikning ikkinchi yarmi – O’zbekiston janubida embrional shakldagi davlatga o’xshash tuzilmaning
    62
    www.ziyouz.com kutubxonasi qaror topishi. Daviatning bunday namunasi ,larqo‘tonda o’z aksini topgan deyish mumkin.
    Ikkinchi davr – mil.avv. 1 ming yillikning boshi – mil.avv. 539 yil – Baqtriya, So‘g/d. Xorazm kabi tarixiy-madaniy viloyatlarning shakllanishi. Ularda siyosiy hokimiyat toMishining shaxobchali tizimiga ega bo‘lgan daviatning ilk shakllarini ko’rish mumkin. Avesto
    ma’lumotlari bunga misol bo‘!a oladi.
    Uchinchi davr – mil.avv. 539-yil – mil.avv. 330-yil – Ahmoniylar
    bosqini va 0 ‘rta Osiyoning ahmoniylar davlati tarkibiga kirishi tufayli kelib chiqqan mahalliy davlatchilik rivojianishidagi tanaffus.
    To‘rtinchi davr – mil.avv. IV asr oxiri – mil.avv. 11 asr ikkinchi yarmining boshi – Aleksandr Makedonskiy bosib olishdan boshlab ellinlar siyosiy hukmronligi oxirigacha. Bu davrda mahalliy davlatchilikning tiklanish jarayoni yuz beradi. Mil.avv. IV asr so’nggi choragida Xorazmda podsholik paydo bo’lgan bo’lsa, III asr oxiri – 11 asrda Buxoroda, Dovonda (Farg’ona), So‘g‘dda alohida mulklar shakllanadi. Kcyinchalik butun mulklami birlashtirgan Qang’ davlati shakllana boshlaydi.
    Beshinchi davr – mil.avv. 11 asrning ikkinchi yarmi – yangi eraning I asri boshi – mahalliy davlatiar: Qang’, Xorazm podsholigi, Buxoro, So’g’d, Dovonning mustalikamlanishi va yanada rivojlanishi, Yuyechji davlatining qaror topishi va uning hokimiyatining Gandxargacha yoyilishi. Ushbu mulklarda kumush va mis tangalar zarb qilinishi, mahalliy so‘g‘d, xorazm yozuvlarining paydo bo’lishi rivojlangan davlatchilikning asosiy belgilari hisoblanar edi.
    Oltinchi davr yangi eraning 1 asri boshi 111 asri birinchi yarmi – antik davrda mahalliy davlatchilikning ravnaq topishi. 0‘zbekiston janubining konfederativ Yuyechji davlati asosida paydo bo‘lgan Kushon imperiyasi tarkibiga kirishi. Chochda yangi mulkchilikning paydc bo’lishi. Xorazmda Afrig’iylar sulolasining hokimiyat tepasiga kelishi va bu yerda sulolaviy boshqaruvning an’anaviylashuvi.
    0 ‘tgan asrning oxirlaridan boshlab hozirgi kunga qadar “Avesto’ ma’lumotlari (viloyatlarning Aryoshayona bo’yicha birlashishi), Gerodoi va Gekatey asarlari (“Katta Xorazm”), shuningdek, Ktesiyning qadimgi Baqtriya podsholigi haqidagi ma’lumotlari va nihoyat, arxeologik tadqiqotlar natijaiari 0 ‘rta Osiyoda ilk davlat uyushmalarining paydc bo‘lishi muammolarini o’rganish uchun asos bo’lgan bo’lishigc qaramasdan, qadimgi davlatiar hududlari, shakllari, boshqaruv tizimi v£
    63
    www.ziyouz.com kutubxonasi sanasi bilan bog’liq boMgan mavzulaming ko’pgina yo’nalishlari hamon ilmiy bahslarga sabab boMmoqda.
    Ko‘pchilik tadqiqotchilar 0 ‘rta Osiyoda ilk davlatlarning shakllanish va rivojlanish jarayonini ahmoniylargacha boMgan davrda deb hisoblaydilar va rail. aw. IX-VII asrlar bilan belgilaydilar (M.Dunker, V.Tomashek, F.Altxaym, S.P.Tolstov, M.M.Dyakonov, I.M.Dyakonov, V.M.Masson, M.Dandamayev, YA.G‘ulomov, B.A.Litvinskiy, E.Y.Rtvdadze, I.V.Pyankov, A.S.Sagdullayev va boshqalar). Ilmiy adabiyotlar 0‘rta Osiyoda ahmoniylargacha boMgan davrda mavjud boMgan quyidagi davlat uyushmalari haqida so‘z yuritadi: l.Aryoshayona – 0 ‘rta Osiyodagi qadimgi viloyatlarning “dahiyosasti” uyushmasi; 2. Aryonam Vayjo – bu ham Aryoshayonadek yoki uning markazi Ariya va MargMyonada boMgan “Katta Xorazm”, yoki Amudaryoning quyi oqimidagi Xorazm davlati; 3. Qadimgi Baqtriya davlati. 4. Ko‘chmanchi qabilalar konfederatsiyasi. •
    So‘nggi yillarda olib borilgan tadqiqotlar va masalaga yangicha yondoshuv asosida ushbu ro‘yxatga qadimgi So‘g‘diyonani ham kiritish imkoniyati paydo boMdi. Tadqiqotlar natijalariga qaraganda, davlatchilikning asosiy omillari boMgan jarayonlar so’nggi bronza va ilk temir davriga kelib yanada jadallashadi. So‘g‘diyona hududlariga odamlar eng qadimgi davrlardayoq kirib kelib, tog‘, daryo vohalari, keyinchalik esa dasht hududlariga tarqaladilar. Bu hududlarda mavjud boMgan qulay tabiiy-geografik sharoit, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotning rivojlanishi uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Shuningdek, chetdan boMgan tashqi ta’simi (iqtisodiy, madaniy-siyosiy va harbiy) ham e’tirof etish lozim boMadi. Mil. a w . IX-VII asrlarga oid tarixiy-madaniy yodgorliklar (ayniqsa qo‘hna shahar xarobalari) So‘g‘diyona hududlarida davlatchilik tarixi aynan mana shu davrdan boshlanganligidan dalolat beradi.
    Ilk davlatchilik masalasida juda ko‘pIab ilmiy bahslar boMib o’tgan boMishiga qaramay, bu masala hanuz o‘z yechimini topgan deb hisoblanmaydi. Xususan, “Katta Xorazm” (Avesto tilida Xvarizam, qadimgi fors tilida Xvarazmish, qadimgi yunon tilida Xorasmiya) davlatining hududiy joylashuvi va paydo boMgan davri masalalari ham ancha niunozarali mavzu. Arxeologik tadqiqotlar ayrim hollarda yozma manbalar maMumotlarini tasdiqlamaydi. Mil. aw. IX-VIII asrlar Xorazm madaniyati Amirobod nomi bilan mashhurdir. Bu madaniyatning me’morchilik yodgorliklari, asosan, chayla va yarim yertoMalardan iborat boMib mustahkam turarjoylar uchramaydi. Xorazmd^i dehqonchilikning
    64
    www.ziyouz.com kutubxonasi rivojidan darak beruvchi yirik sug’orish inshootlari, mustahkam mudofaaga ega boMgan turar joylar (Ko’zaliqir, Ding’alja) mil. avv VI-V asrlarga oiddir.
    Qadimgi Xorazmning joylashuv hududlari ham ancha munozarali mavzu hisoblanadi. Ayrim tadqiqotchilar (Tarn, Altxaym) ahmoniylargacha xorazmivlar Parfiya chegaralaridan sharqiy yo’nalishda Kopetdog‘ yonbag‘irlarida joylashgan desalar, ayrimlari (Xenning, Gcrshevich) bu davlatning markazi Marv va Hirot atrofida boMib, Kir IJ bosib olganidan so‘ng Quyi Amudaryoga – hozirgi Xorazm hududlariga ko‘chib o‘tgan deydilar. Ayrim tadqiqotchilar fikricha (S.Tolstov, M.Vorobyeva) qadimgi Xorazmning chegaralari hozirgi Xorazm hududlaridan ancha keng boMib, 0 ‘rta Amudaryodagi Qo’shqal’adan boshlab, Orol dengizigacha boMgan hududlami o‘z ichiga olgan.
    Urnuman, mil. avv. VII asrning oxiri – VI asrda Xorazm davlati mavjud boMganligi aniq. Bu davr Xorazmda quriiish va hunarmandchilik ancha rivojlangan. Tadqiqotlar natijasida bu hududlardan bronza va temirdan yasalgan mehnat hamda harbiy qurollar, sopol urchuqlar, bronza igna, bigizlar, sopol idishlar topilgan. Bu topilmalar qo‘shni MargMyona, Baqtriya va So‘g‘divona topilmalariga o‘xshab ketadi.
    Tadqiqotchilarning fikrlariga qaraganda, 0 ‘rta Osiyodagi ilk davlat uyushmalaridan biri Qadimgi Baqtriya davlatidir. Baqtriyaliklaming yurti Surxon vodiysi, Afg‘onistonning shimoli-sharqi, Tojikistonning janubiy hududlarida joylashib, turli yozma manbalarda Baxdi, Baqtrish, Baqtriyona, Baqtriya, Baxli, Baxlika deb tilga olingan.
    Bronza davridagi ijtimoiy-iqtisodiy rivojianish (Sopolli, Jarqo’ton, Oltintepa va b.) keyingi davrlarda yanada jadallik bilan rivojlanadi. Natijada mil. avv. IX-VII1 asrlarda Baqtriya hududida harbiy ahamiyatga ega boMgan siyosiy birlashmalar tashkil topadi. Mil. avv. VII1-V1I asrlarga kelib Qadimgi Baqtriya davlati Sharqdagi kuchli davlatlardan biriga aylanadi. Ushbu jarayonni arxeologik va yozma manbalar maMumotlari ham to’la tasdiqlaydi. Ayrim tadqiqotchilarning fikrlariga qaraganda, bu davr Baqtriya tarkibiga MargMyona va So’g’diyona ham (tarixiy-madaniy birlik sifatida) kirgan boMishi mumkin.
    Ma’lumotlarga qaraganda, Baqtriyaning tabiiy boyliklari qadim davrlardayoq Sharq davlatlarida mashhur edi. Buyuk Ipak yoMidan ancha ilgariyoq qadimgi yoMlaming Baqtriya orqali oMganligi bejiz emas.
    So’nggi yillarda olib borilgan arxeologik tadqiqotlar natijasida qadimgi Baqtriya hududlaridagi manzilgohlar va ko‘hna shaharlar soni anchagina ko’paydi. Davlatning poytaxti Baqtra va Qiziltepa, Bandixon
    65
    www.ziyouz.com kutubxonasi kabi ko’plab yodgorliklardan topilgan ko‘p sonli turli-tuman topilmalar bu hududlarda ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar, shuningdek, o’troq va ko‘chmanchi aholi o’rtasida hamda Yaqin Sharq va Old Osiyo bilan o’zaro iqtisodiy, madaniy aloqalar gurkirab rivojlanganligidan dalolat beradi.
    Turli manbalardagi So’g’da, So’g’uda, So’g’diyona nomlari bilan mashhur bo’lgan qadimgi tarixiy-madaniy o’lka hozirgi Zarafshon va Qashqadaryo vohalarini o’z ichiga olgan. Ilk temir davri So’g’diyona hududlarida ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy rivojlanish jarayonlarini kuzatish mumkin. Bu rivojlanish jarayoni mil.avv. IX-V asrlargaoid ko’p sonli manzilgohlar va ko’hna shahar xarobalaridagi turli-tuman topilmalar va me’morchilik tuzilish bilan izohlanadi.
    Пк davlatchilikning eng asosiy belgilaridan bo’lgan ko’hna shahar xarobalari So’g’diyonadan to’rtta (Yerqo’rg’on, Afrosiyob, Uzunqir, Ko’ktepa) topib o’rganilgan bo’lib, ular hozircha O’zbekistondagi eng qadimgi rivojlangan shahar madaniyatini o’zida aks ettiradi.
    So’nggi 10-15 yil ichida Baqtriya, Xorazm, So’g’diyona va Marg’iyona hududlaridan olingan yangi arxeologik ma’lumotlar ilk davlat uyushmalari paydo bo’lishini yanada kengroq izohlash imkonini yaratadi. Bu ma’Iumotlarga qaraganda ilk temir davri Baqtriya, Marg’iyona, Xorazm va So’g’diyona umumiy jamoaiaridagi asosiy ishlab chiqaruvchi kuchlarni bir necha kichik oiladan iborat uy jamoalari tashkil etgan. Makonlar joylashuvining tashqi belgilari katta oilali uy jamoalari ancha yirik uyushmalarga kirganligidan dalolat beradi. Boshqaruv tartibida katta oilalar jamoasi boshliqlari yoki uy xo’jayinlari, shuningdek, alohida qishloq qo’rg’onlarini boshqaruvchi eski jamoalar katta o’rin tutgan. Har bit katta oila mumkin bo’lgan qarindoshlik aloqalariga qaramasdan alohida uyga, ishlab chiqarish,buyumlariga ega bo’lishgan, o’zining qishloq xo’jaiik mahsulotlari zahiralari va chorvalari bo’lgan yoki o’zini iqtisodiy jihatdan ta’minlay oladigan xo’jalikni aks ettirgan.
    Mil. aw. VII-VI asrlarda ancha yirik bo’lgan Qadimgi Baqtriya, Xorazm va So’g’diyona davlatlarining aholisi qon-qarindosh bo’lib, bir- biriga o’xshash tilda gaplashganlar va juda yaqin madaniy an’analarga ega edilar. Bu davrda jamiyatning hududiy bo’linishi ko’zga tashlanib, o’troqlashuv jarayoni kuchaydi. Muhim savdo yo’llari bo’yida tayanch istehkomlar qurildi. Turli : qurilishlar bunyod etishda mudofaa inshootlarinmg ahamiyati birinchi o’ringa chiqdi.
    . O’mj kelganda shuni alohida ta’kidlash lozimki, o’zbek xalqining ilk davlatchiligi tarixi geografik, .hududiy ma’noda nafaaat
    66
    www.ziyouz.com kutubxonasi D’zbekistonning hozirgi hududi bilan, balki butun O’rta Osiyoda qadimda yuz bergan etnik, madaniy, ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jarayonlar bilan DOgMiq holda talqin etilmog’i lozim. Tarixning qadimgi davrlarida ilk davlatiar orasida va ajdodlarimizning yashash joylari orasida aniq ma’muriy chegaralar yo‘q edi. Qadimgi Baqtriya. Xorazm, So‘g‘d shegaralari tabiiy bo’lib, yaqin hududlardagi joylaming geografik bo‘luvchisi sifatida dashtlar, cho‘l va togiardan foydalanilgan.
    Hozirgi kunga qadar to‘plangan arxeologik ma’lumotlar asosida 0‘zbekistonda ilk davlatlaming shakllanishi va rivojlanish jarayoni quyidagi davrlar bilan sanalanishi aniqlandi:
  1. Bronza davri. Mil. avv. II ming yillikning o’rtalari va ikkinchi yarmi.
    Unchalik katta bo’lmagan dehqonchilik vohalari asosida (misol uchun
    Sherobod vohasi) ilk davlatchilik tizimiga o‘tish davri.
    2.Bronza asridan temir asriga o‘tish davri. Mil. avv. IX-VI1I asriar. Mayda davlat tashkilotlarining rivojlanishi va harbiy siyosiy
    uyushmalaming vujudga kelishi.
    3.11k temir davri. Mil. avv. VII-V1 asriar. Qadimgi Baqtriya, Xorazm va
    So’g‘diyona misolidagi davlat uyushmalarining paydo bo‘lishi.
    0 ‘zbek xalqi va uning ajdodlari ilk davlatchiligi taraqqiyoti o‘troq dehqonchilik xo‘jaligi va qadimgi shaharlar tarixi bilan uzviy bog‘liq bo’lgan. Ilk davlatiar tashkil bo’lishida, jamiyat rivojlanishining ichki qonuniyatlaridan tashqari ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarning yuqori darajasi- hunarmandchilik, almashinuv va savdoning kuchayib borishi,
    siyosiy qarama-qarshiliklar va harbiy to’qnashuvlar ham ta’sir qildi.
    Miloddan avvalgi VI-IV asrlarda 0 ‘rta Osiyo
    Mil. avv. 555-540-330-yillar 0 ‘rta Osiyoning tarixiy-madaniy viloyatlari ulkan Ahmoniylar davlati tarkibiga kirar edi. 0 ‘rta Osiyo viloyatlari va unga qo’shni bo’lgan hududlaming bosib olinishi, ijtimoiy- iqtisodiy va madaniy tarixi haqida ko’pchilik olimlar turli yillarda tadqiqot ishlari olib bordilar. Bu tadqiqotlaming aksariyati ahmoniylar Eron hududlari tarixi bilan bog’liqdir. Mavjud ilmiy tadqiqotlar ahmoniylar davri mixxat yozuvlari va ayrim yunon-rim tarixchilarining asarlari hamda arxeologik tadqiqotlar natijalariga asoslanadi.
    Mil. avv. IX-VI1 asrlarda G’arbiy Eronning ko’pgina hududlari Ossuriya va Urartu davlatlari tarkibiga kirar edi. Mil. avv. VII asming ikkinchi choragiga kelib Eron hududidagi eroniy tilli qabilalar asosida markazi Hamadonda bo‘igan Midiya podsholigi tashkil topadi. Bu
    67
    www.ziyouz.com kutubxonasi davlatning Sharqdagi hududlari O’rta Osiyo chegaralarigacha cho’zilgan edi.
    Mil; avv. VI asrning o’rtalarida Midiya podsholigi o‘mida Ahmoniylar davlati paydo boMadi. Ko’pchilik tarixiy adabiyotlarda Kir II ahmoniylar davlatining asoschisi sifatida e’tirof etiladi. Kir H, Kambiz, Doro I, Kserks kabi fors podsholari qadimgi Sharqdagi juda ko’plab mamlakatlar ustidan o‘z hokimiyatini o‘matishni rejalashtirganlar va shunday siyosat olib borganiar.
    Mil. avv. VI asrning o’rtalarida Kir: II o-zining sodiq lashkarboshlaridan biri boMgan Garpagga Kichik Osiyodagi shahar- davlatlami bosib olishni buyuradi. 0 ‘zi esa 0 ‘rta Osiyo hududidagi viloyatlami (Baqtriya, Xorazm, So‘g‘diyona, MargMyona va boshq.) bosib olishiga tayyorgarlik ko‘ra boshlaydi. Gerodot Kir II ning massagetlarga qarshi yurishi haqida so‘zlar ekan, bu yurishlarning ko’pchiligi haqida to‘xtalmasdan, faqat forslami tashvishga solgan yurishlar haqida eslatib o’tadi. Tarixchining maMumot berishicha, Gaфag Kichik Osiyo shaharlarini birin-ketin bosib olguncha Kir II butun Osiyo xalqlarini bo’ysundiradi va shunda&keyingina Bobilga yurish boshlaydi.
    Qadimgi dunyo najalliflari Gerodot, Ksenofont, Ktesiy, Yustin kabilarning maMumotlaridan xulosa chiqaradigan boMsak, Kir II mil. avv. 545-539 yillapda SharqiyijEron va 0 ‘rta Osiyo viloyatlarini bosib oladi. Doro I davrida (mil. ;a w . 522-486-yy.) Ahmoniylar sulolasi Hind vodiysidan 0‘rta Yer-dengiziga qadar boMgan keng hududda o‘z hukmronligini o’matgan. JHda ko’p sonli davlatlar, viloyatlar, shaharlar va xalqlarni birlashtirgan ahmoniylar saltanati tarixda birinchi yirik dunyo davlati hisoblanadi.
    Tarixiy manbalaming maMumot berishicha, 0 ‘rta Osiyo xalqlari ahmoniylar bosqiniga;qarshi qattiq kurash olib borganiar. Xususan, massaget qabilalari raaUk&po’maris (Tomiris) boshchiligida forslarning turli hiyla-najra^glar isht^shiga qaramasdan ularning katta qo‘shiniai tor-mor etadilar. Malika To‘maris va massagetlaming harbiy mahorati tufayli bu jangda ahmoniylar hukmdori Kir II ham halok boMadi. Gerodot xabar berishicha, “Bu jang varvarlar (massagetlar) ishtirok etgan janglar orasida eng dahshallisi edi… Kamon o‘qlari tugagach, qo‘ljangi boshlanib nayza va qilich bilan kurashdilar. Qo‘shinlar jangi uzoq vaqt davom etdi. Nihoyat massagetlar g‘alaba qozondilar.” Kir II qo‘shinlarining massagetlar tomonidan tor-mor etilishi mil. aw. 530 yilga to‘g‘ri keladi.
    Tarixchi Poliyen forslarga qarshi kurashgan Shiroq qahramonligi haqidagi afsona to‘g‘risida xabar beradi. Uning xabariga ko‘ra, sak
    68
    www.ziyouz.com kutubxonasi qabilalarining vakili boMgan Shiroq ismli cho‘pon hiyla yo‘li bilan forslarning katta qo’shinlarini suvsiz sahro ichkarisiga adashtirib qo’yadi. Shiroq ham, fors qo’shinlari ham ochlik va tashnalikdan halok bo’ladilar.
    Mil. avv. 522-yilda ahmoniylai’ taxtiga Doro I o’tiradi. U taxtga o’tirishi bilanoq Parfiya, Marg’iyona va “saklar o‘lkasi’’da forslarga qarshi qo’zg’olonlar ko’tariladi. Behistun yozuviariga qaraganda, 522- yilning oxirida Marg’iyonada ko’tarilgan qo‘zg‘olonga Frada ismli kishi boshchilik qiladi. Doro 1 Baqtriya satrapi Dadarshish boshchiligidagi qo‘shinlami qo‘zg;olonchilarga qarshi jo’natadi. Qo‘zg‘olon shavqatsizlarcha bostirilib 55 ming marg’iyonalik halok bo’ladi. Frada ham qo‘lga olinib qatl ettiriladi.
    “Saklar o’lkasr’dagi forslarga qarshi kurashga Skunha boshchilik qiladi. 519-518-yillarda bo’lib o’tgan bu kurashda saklar forslar tomonidan magMubiyatga uchraydi. Saklarning ko‘pchiiigi o’ldirilib, ko’pchiligi asir olinadi. Ularning yo’lboshchisi Skunha asir olinib, o’rniga boshqa yo’iboshchi tayinlanadi. Xullas, forslar 0 ‘rta Osiyodagi mahalliy aholining qaliramonona qarshiligini qiyinchilik bilan sindirganidan keyingina bu hududlami batamom o’zlariga bo‘ysundirdilar.
    M arkaziy boshqaruv organlari. Ahmoniylar davrida davlat boshqaruvi shohlar shohiga (shahanshohga) tegishli edi. Shahanshohning cheklanmagan hokimiyati nalaqat fors zodagonlariga, balki, ma’lum darajada soliqlardan ozod qilingan va ahmoniylar davlatida ko’pgina imtiyozlarga ega bo’lgan ozod fors jamoalariga ham tayangan. Shuningdek, bosib olingan viloyatlarning mahalliy zodagonlari ham hokimiyatning tayanchi hisoblangan.
    Hokimiyat iyerarxiyasida shahanshohdan keyin boy fors oilalarining boshliqlari turgan. Shahanshoh saroyida kengash mavjud bo’lib uning tarkibiga boy oila boshliqlari, saroy ayonlari, yuqori lavozimdagi amaldorlar va noiblar kirgan. Davlat ahamiyatiga molik muhim masalalar ushbu kengashda ko‘rib chiqilsa-da, hal qiluvchi qaromi shahanshoh chiqargan.
    Boshqaruvda shahanshohdan keyingi shaxs «xazarpat» – mingboshi deb atalgan. Xazarpat shahanshoh gvardiyasining boshlig’i va davlat boshqaruvida shahanshohning bosh yordamchisi hisoblangan. Ahmoniylar saltanatining bosh ma’muriy markazi Suza shahri edi. Bu yerda shahanshoh devonxonasi joylashgan boMib, barcha hujjatlar shu yerda saqlangan. Shahanshoh devonxonasi boshlig’i «иар1фаЪ> – mirzaboshi deb atalgan. Devonxonada bosh xazmachilar, hisobchilar, qozilar, mirzalar va boshqa amaldorlar ishlaganlar.
    www.ziyouz.com kutubxonasi
    69 Hududiy bo’Iinish. Qoyatosn DiuKiar va uerocioi ma lumouariga ko’ra, ahmoniylar davlati hududi 20 ta qaram-ma’muriy qtsmlarga – satraplarga boMingan. Tadqiqotchilaming fikricha, forslar davlat boshqaruvining bu an’analarini midiyaliklardan o‘zlashtirganlar. Satraplar yirik hududlarga ega boMib, ko’pincha bir necha viloyat va o‘lkalami o’z tarkibiga birlashtirgan. Masalan, Parfiya, Girkaniya, Areya, Xorasmiya va So’g’diyona bitta satrap tarkibiga kirgan. Satraplarning chegaralari ayrim hollarda o’zgarib turgan.
    E’tibor berish lozimki, ahmoniylar davlatida satraplar etnik kelib chiqishiga qarab emas, balki iqtisodiy salohiyatiga qarab tashkil etilgan. Satraplar shahanshohning noibi sifatida asosan forslardan tayinlangan. Satrapning ma’muriyati va boshqaruvi shahanshoh ma’muriyati va markaziy boshqaruv apparatini qisqartirilgan holda takrorlagan. Ya’ni, satrapda- ikkita yordamchi, devonxona va mirzalar bo’lgan. Bir vaqtning o’zida satrap o’zi noiblik qilib turgan hududda bosh qozi vazifasini ham bajargan. Ayrim hollami istisno qilganda satrap harbiy boshliqlik vazifasini bajarmagan. Misol uchun, Doro I barcha satraplarning harbiy vazifalarini bekor qilgan va ularga faqat o’ziga bo’ysinuvchi harbiy boshliqlami jo’natgan. Satraplarning faoliyati markazdan qattiq nazorat ostiga olingan. Hattoki shahanshoh huzuridagi amaldorlar tez-tez kelib satraplar faoliyatini tekshirib turganlar.
    Qo’shinlar. Ahmoniylar davlatida muntazam qo’shin mavjud bo’lib, uning asosini tarkibida o’n ming jangchi boMgan «abadiy o’lmas» polk tashkil etgan. Qo’shinlaming bosh qo’mondoni shahanshoh edi. Harbiy tuzilmada keyingi o’rinda «xazarpat»-mingboshi turgan. Ahmoniylar qo’shinlari quyidagi qismlardan iborat boMgan: 1. – «abadiy o’lmas» polk; 2-piyoda qo’shinlar, 3-otliq qo’shinlar (suvoriylar); 4- satraplar qo’shinlari; 5-yunon yollanmalari; 6-ko‘ngilli qo’shin. Qo’shinmng qismlari 10,100,1000, 10000 kiishilik harbiylardan iborat boMib, har bir qismning tayinlab qo’yilgan boshligM boMgan.
    Yilda bir marta shahanshohmng shaxsan o’zi qo’shinlarni ko’rikdan o’tkazib, yaxshi xizmat qilganlami taqdirlagan, harbiy qoidalarni bugganlarni jazolagan. Butun davlat hududi to’rtta harbiy okrugga boMingan. Har bir okrug harbiy boshligM markazdan tayinlanib bevosita shahanshohga bo’ysungan. Bosib olingan hududlar va chegara rayonlarda harbiy gomizonlar joylashtirilgan. Ahmoniylar qo’shinlarining harbiy tartibi haqida Gerodot va Kursiy Ruf batafsil ma’lumotlar beradilar. Bu ma’lumotlarga ko’ra, ularning asosiy harbiy qurollari qilich, gurzi, o’q- vov. oalaon. xaniar, harbiv bolta va navzalardan iborat bo’lgan.
    70
    www.ziyouz.com kutubxonasi Yuqorida la’kidlanganidek. Ahmoniylar bosib olgan barcha hududlar satrapiya hokimliklarga boMingan bo’lib ularni fors podsholari tomonidan tayinlab qo‘yilgan satrap-hokimlar boshqarganlar. Gerodot ma’lumotlariga ko’ra. Baqtriya XII satrapiya bo’lib 300 talant (talant- Bobil pul birligi bo’lib, I talant 30 kg dan ziyodroq kumushga teng), saklar va kaspiylar XV satrapiya boMib 200 talant Xorazm, So’g‘d, Parfiya va Ariya XVI satrapiya boMib 300 talant miqdorda yillik soliq to1lar edilar. Shuningdek, 0 ‘rta Osiyoliklar soliq sifatida qimmatbaho toshlar, chorvachilik va dehqonchilik mahsulotlarini ham fors podsholariga berib turganlar.
    Mil. avv. Vl-iV asrlar 0 ‘rta Osiyo viloyatlarida ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayot ancha rivojlanadi. Bu davrda Baqtriya yirik davlat bo‘lib, fors podsholarinmg Sharqdagi yirik markazlaridan biri edi. So’nggi yillarda 0 ‘rta Osiyoning janubida olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida Qadimgi Baqtriya hududidan o’ttizdan ziyod ahmoniylar davriga oid manzilgohlar ochiigan. Ularning har birida o‘zlashtirilgan maydonlar va sug’orish tartibidan tashqari turarjoylar va xo’jalik xonalari, mehnat va harbiy qurollar, kulolchilik buyumlarining qoldiqlari mavjuddir.
    Bu davr Baqtriya aholisining asosiy mashg’uloti dehqonchilik edi. Qalayimir, Kuchuktepa, Qizilcha, Bandixon kabi ко’plab yodgorliklardan dehqonchilik bilan bogMiq bo’lgan mehnat qurollari-o’roqlar, ketmonlar, yorg‘uchoq va dehqonchilik mahsulotlari qoldiqlarining topilishi dehqonchilikdan dalolat berib, dehqonchilik asosan sun’iy sug’orishga asoslanganligini ko‘rsatadi.
    Baqtriyaning poytaxti qadimgi Baqtra (Hozirgi Balx) shahrida qazish ishlari olib borilib, u yerdan topilgan kulolchilik buyumlari ko’hna shaharning eng qadimgi qatlamlari mil. avv. I ming yillikning o‘rtalariga oid ekanligidan dalolat beradi.
    Bu davrda Baqtriyada badiiy hunarmandchilik ham yuqori darajada bo’lgan. 1877 yilda Kobadiyon bekligi (Tojikiston) dan oltin va kumushdan iborat katta xazina topilgan. “Amudaryo xazinasi” nomi bilan mashhur bo’lgan bu xazinada oltin va kumushdan quyilgan jang aravalari,
    jangchilar qiyofasi, hayvonlar tasvirlarini uchratish mumkin. Bu xazina mahalliy ustalar ijodi boMib, mil. avv. V-IV asrlarga oiddir.
    M il a w . VI-IV asrlarda So’g’diyona hududlarida ko’plab shahar va qishloqlar bo’lib, ular fors podsholariga katta-katta soliqlar to’lab turar edilar. Arxeologik tadqiqotlar natijasida Zarafshon va Qashqadaryo vohalaridan bu davrga oid Uzunqir, Yerqo’rg’on, Daratepa, Sangirtepa,
    71
    www.ziyouz.com kutubxonasi Loiazor, Afrosiyob, Xo’ja Bo‘ston kabi SO dan ziyod ko’hna shahar va manzilgohlar ochib o‘rganilgan.
    So’g’diyonaning poytaxti bo’lgan Afrosiyob (Samarqand)da shahar hayotining rivojlanishi So‘g‘diyona va butun O’rta Osiyodagi siyosiy va iqtisodiy hayotning yuksalishi hamda inqirozi bilan muvofiq tarzda kechgan. So’g’diyonaning “ikkinchi poytaxti” bo‘lgan Yerqo’rg’oraii (Qashqadaryo) tadqiqotchilar yunon-rim tarixchilari tomonidan eslatilgan Ksenippa viloyatining markaziy shahri deb hisoblaydilar.
    So’g’diyona hayotida dehqonchilik katta ahamiyatga ega edi. Shunisi muhimki, dehqonchilik sun’iy sug’orishga asoslangan bo’lib, bu haqda yozma manbalar ma’lumot beradi. Xususan, Straboning yozashicha, Politimet (Zarafchon) daryosi vohadagi eng katta suv manbayi bo’lib, sug’oriladigan yerlarga kanallar orqali suv chiqarilgan. Qo‘hna shaharlarda esa hunarmandchilik va savdo-sotiq rivojlanib borgan.
    Mil. avv I ming yillikning o‘rtalarida Xorazm ham rivojlanish jarayonini boshdan kechiradi. Xorazm tadqiqotlari natijalariga qaraganda Vl-IV asrlarda bu hududda yirik-yirik manzilgohlar mavjud edi. Bu
    davrda Xorazmda inshootlar qurilishida xom g’isht, paxsa ishlatilgan. Manzilgohlar va turar joylardan topilgan topilmalaming boy va qashshoqligi bu yerda mavjud bo’lgan ijtimoiy va mulkiy tengsizUkdan dalolat beradi. Shaharlar aholisining asosiy mashg’uloti hunarmandchilik bo’lgan. Ko’plab topilgan sopol, bronza, temir buyumlar fikrimiz dalilidir. Xorazmda bu davrda mahalliy o’troq abolidan tashqari ko’chmancfai chorvadorlar ham yashagan bo’lib, ular o’rtasida doimiy harbiy to’qnashuvlar, iqtisodiy va madaniy munosabatlar bo’lib turgan.
    O’rta Osiyo xalqlari ahmoniylar madaniyat yodgorliklari bunyod etilishida katta hissa qo’shdilar. Bu davrda O’rta osiyo xalqlari ilk marta zarb qilingan tanga pullar bilan tanishdilar. O’rta Osiyo hududidan ahmoniylar pul tartibiga oid oltin dariklar va boshqa tangalar topilgan. Ahmoniylar davrida ko’pgina Sharq xalqlarining siyosiy Urligi – butun
    jahon tarixida, iqtisodiy va madaniy rivojlanishida muhim davr bo’Bb qoldi. Bu o’rinda O’rta Osiyo hududidagi xalqlar va qabilalarning ham hissasi nihoyatda katta bo’ldi.
    Ma’lumki, ahmoniylar davlati turli xalqlar va elatlami bosib o£b birlashtirish yo’li bilan tashkil topgan edi. Bu davlat tarkibidagi xalqi» doimiy ravishda o’z ozodligi va mustaqilligi uchun kurash olib bordilar. Undan tashqari ahmoniy hukmdorlarining taxt uchun kurashlari ham davlatni zaiflashtirib bordi. Mil. a w . IV asming o’rtalaridan boshlab esa, Bolaon yarim orolidagi shahar-davlatlar kucjhaya boshlaydi. Bu davrda
    72
    www.ziyouz.com kutubxonasi Makedoniya podshosi Fillip II Boiaon yarim orolida o‘z mavqeini mustahkamlab oldi va ahmoniylarga qarshi kurashga tavyorgarlik ko‘ra boshladi.
    Fillip II o‘z davriga mos harbiy islohotlar o’tkazib tartibli va yaxshi qurollangan qo’shin tuzishga muvaffaq boMdi. Mil. avv. 336 yilda ahmoniylar davlatiga qarshi kurash boshlandi. Ammo, Fillip II ning o4dirilishi tufayli bu kurash to’xtab qoldi. 0 ‘sha yili taxtga Fillip II ning o‘g‘li 20 yoshli Iskandar (Aleksandr) o£tirdi. Bu paytga kelib, yunon shahar-davlatlarida Iskanaarga qarshi harakatlar boshlangan boMib, yosh podsho bu harakatlarning barchasini shafqatsizlik bilan bostirdi. Iskandar ahmoniylarga qarshi urushga jiddiy kirishib Kichik Osiyodan Parmenion boshliq qo‘shinlarni chaqirtirdi. Harbiy kengash tuzib quruqiikda va suvda harakat qilayotgan qo‘shinlar oldiga aniq vazifalar qo‘ydi.
    Mil. avv. 334-yilning bahorida makedon qo‘shinlari “urush olovini Osiyoga, Osiyo baxtini esa o‘zimizga qarataraiz” shiori ostida forslarga qarshi yurish boshladi. Mil. avv 334-yil may (Granik daryosi yonida), 333-yil noyabr (Issa shahri, Suriva cbegarasida), 331-yil oktyabr (Gavgamela, Shimoli-sharqiy Mesopotamiyada) bo’lgan hal qiluvchi janglarda fors qo‘shinlari tola mag’lubiyatga uchradi. Arrianning ma’lumot berishicha ahmoniytaming so‘nggi hukmdori Doro III Baqtriyaga qochib ketadi va Baqtriya satrapi Bess tomonidan fitna uyushtirilib o‘ldiriIadi.
    Mil. a w . 330-329-yillar qishida Makedoniyalik Iskandar qo’shinlari Hinduqush dovonidan o’tib Shimoliy Baqtriya yerlariga chiqib keladilar. Bess o‘z qobshinlari bilan Iskandarga qarshi chiqdi. Ammo,, tajribali yunon-makedon qo‘shinlaridan magMubiyatga uchradi. Iskandar Baqtriyaning poytaxti Baqtra shahri, Aorn, Drapsak kabi mustahkain qal’alarni egalladi.
    Mil. avv. 329-yiIning bahorida Makedoniyalik Iskandar qo’shinlari Oks (Ainudaryo) bo’ylariga yetib kelib katta qiyinchilik bilan daryoni kechib o‘tdilar. Daryodan o‘tgati qo‘shinlaming dastlab Ptoiemey Lag boshchiligidagi ilg‘or qismi keyin esa asosiy qo‘shinlar Navtaka viloyatiga (Sharqiy Qashqadaryo) kirib boradilar. Bu yerdan esa Iskandar qo‘shinlari So‘g!diyonaning poytaxti Marokandaga (Samarqand) yo‘l oldilar. Kursiy Ruf ma’lumotlariga qaraganda, yunon-makedon qo’shinlari Maroqandani egallashda unchalik qarshilikka uchramadilar va ■‘shaharda o‘z gamizonlarini qoldirib, yaqin atrofdagi qishloqlami yondirib va vayron etib”, shimoli-sharqqa tomon harakatlana boshladilar.
    *73
    www.ziyouz.com kutubxonasi Maroqandadan so’ng yunon-makedon qo’shinlarining yurishi nihoyatda og’ir kechdi. MabaUiy so’g’diy aholi dushmanni o‘ta norozi kayfiyatda kutib oidi hamda bir tan- bir jon bo’lib unga qarshi chiqdi. Ular o‘z yerlarining ozodligi va raustaqilligini mardonavor turib chet el bosqinchlaridan himoya qildilar. Iskandar Ustrushonaning (Samarqand va Jizzax oralig’ida) tog’li hudud aholisini qiyinchilik bilan yenggach dasht ko‘chmanchilari (saklar) va o‘troq aholi (so’g’diylar) o’rtasida chegara hisoblangan Yaksart (Sirdaryo) tomonga harakat qila boshladi. Yunon- makedonlar daryo bo’yida to‘xtab bu yerdagi shaharlarga o‘z harbiy qismlarini joylashtira boshladilar. Ko’p o’tmay bu shaharlar aholisi Iskandarga qarshi qo’zg’olon ko’taradilar. Daryoning o’ng qirg’og’idagi saklar ham o’z qo’shinlarini bir yerga to’play boshlaydilar. Xuddi shu paytda Baqtriya va So’g’diyona hududlarida ham Iskandarga qarshi qo’zg’olonlar boshlanib ketadi.
    Iskandar dastalab Yaksart bo’yida o‘z mavqeini mustahkaqtlashga qaror qilib, bu yerdagi qo’zg’olonlami bostirdi. So’g’diyonada mil. avv. 329 yil kuzida Spitaman boshchiligidagi qo’zg’olonni (Maroqandada) bostirish uchun sarkarda Famux boshchiligidagi qo’shinlami jo’natdi. O’zi asosiy kuchlar bilan saklar ustiga yurish qildi. Ammo bu yurish muvaffaqiyatsiz tugadi.
    Famux boshchiligida Maroqandaga jo’natilgan qo’shinlar Spitaman tomonidan mag’lubiyatga uchradi. Iskandarning o’zi asosiy kuchlar bilan So’g’diyonaga qaytishga majbur bo’ldi. O’rta Osiyo hududlarida ko’tarilgan qo’zg’olonlar yunon-makedon zulmidan ozod bo’lishga qaratilgan bo’lib, Iskandarning “varvar”lami osonlikcha bosib olmoqchi bo’lgan rejalarini puchga chiqardi.
    So’g’diyonaning tog’U hududlaridagi bosqinchilar qadami yetmagae joylarda qo’zg’olonchilar yashirinib olgan edilar. So’g’diyonaning deyarii barcha aholisi Spitaman tomonida bo’lib, uning g’alabalariga katta umid
    bog’lagan edilar. Iskandar esa, mil. aw. 329-28 yillar qishlovini Baqtriyada (ba’zi manbalarda Navtakada deyiladi) o’tkazar ekan vaqtni behuda ketkazmadi. U bu yerda Xorazm hukmdori Farasman bilafi muzokaralar olib bordi. Natijada Iskandarning Xorazmga yurish rejasi to’xtatildi.
    Mil avv. 328-yilning bahoridan yunon-makedonlarga qarshi kurash yana avj oidi. Mahalliy aholi yirik shaharlar, qal’alar, tog’li hududlarda kurashni davom ettirdilar. Ahvol jiddiylashganidan xavotirga tushgan Iskandar 30 ming qo’shmini 5 guruhga bo’lib, bu guruhlarga ishonchli
    74
    www.ziyouz.com kutubxonasi sarkardalar-Cielestion, Ptoiemey Lag, I’erdikka, Ken va Artabozlarni boshliq etib tayinladi.
    Yunon-makcdonlarning shafqatsiz urushlari natijasida ko’pgina mahalliy aholi qirilib ketdi. Qoiganlari ham tog’li hududlarda kurashni davom ettirdilar. Bu o’rinda Spitamanning jasorati haqida to‘xtaiish joizdir. Li doimo raqiblarining zayifjoylarini izlar va ularga aynan o’sha joylardan zarbalar berar edi. Spitaman so’g’diy va baqtriyalik zodagonlar, hamda saklar bilan itlifoqiikda dushmanga qarshi kurashishga harakat qildi. Manbalarning ma:lumot berishicha mil. avv. 328-yilning oxirida Spitaman o’z vatandoshlari xiyonatining qurboni bo‘iadi. Spitaman tajribali davlat arbobi va sarkarda bo‘lib, u bosqinchilami Ona-vurtidan haydab ehiqarishi uchun imkoniyati bo’lgan barcha tadbirni ko’rdi, choralardan unumli foydalanishga harakat qildi. U mohir sarkarda boMib dushmanning kichik xatosidan ham unumli foydalanar va uning zayif tomonlarini topishga harakat qilardi. Ammo, Iskandar harbiy kuch-qudrati
    jihatdan Spitamandan ustun edi.
    Spitaman halok boMganidan so’ng asosan tog1 qal’alari qo’zg’olon
    o‘choqlariga aylanadi. Yozma manbalarda eslatilgan “So’g’d qoyasi” (yoki “Arimaz qoyasi’1), “Xoriyen qoyasi” shular jumlasidandir.
    Makedoniyalik Iskandar mahalliy aholini kuch bilan yengish nihoyatda og‘ir ekanligini anglab yctganidan so’ng turli yo‘llir bilan ulaiga yaqinlashishga qaror qildi. Mahalliy xalq vakillariga nisbatan siyosatini tubdan o’zgartirdi. Xususan, zardo‘shtiy kohinlariga birmuncha ;rkinliklar berib o‘zi ham bu dinni qabul qildi. Qo’zg’olon boshliqlari Oksiart, Sisimitr, Xoriyen kabilarni avf etib, mol-mulklarini qaytarib berdi. Hatto, qo’zg’olonga qatnashganlarga mukofotlar larqata boshladi. Mahalliy aholi bilan qarindoshlik munosabatlarini o!rnatib Oksiartning Ljizi go’zal Roksanaga (Rohshanak) uylandi. Natijada mahalliy rodagonlaminng deyarli barchasi Iskandar hokimiyatini tan olib uning <izmatiga o‘tib ketdilar. Mil. avv. 327-yilning oxirida So’g’diyonadagi qo’zg’olonning so‘nggi o’choqlari ham bostirildi.
    Yunon-makedon bosqinchilariga qarshi uch yil davomida kurash Dlib borar ekan, 0 ‘rta Osiyo xalqlari mislsiz jasorat namunalarini co’rsatdilar. Ular yunonlar o‘ylaganidek, “varvarlar” va madaniyatdan )rqada qolgan emas, balki o‘z davrining yuksak harbiy san’ati va nadaniyatiga ega ekanliklarini namoyish etdilar. Iskandar qo’shinlari julun Sharq davlatlarini o’zlariga bo‘ysundirganlarida So’g’diyona va 3aqtriyadagi kabi qattiq qarshilikka uchramagan edilar. Bu holni Iskandar
    arixini yozgan ko’pgina qadimei davr tarixchilari ham e ’tirof etadilar.
    75
    www.ziyouz.com kutubxonasi 0 ‘zbekiston hududlarida yashagan mahalliy aholi qadimgi davrlardan boshlab bosqinchilarga qarshi ayovsiz kurash olib borib o’z ozodligi va mustaqilligi yoMida bir tan-bir jon bo‘lib harakat qilganlar. Ammo kuchlar nisbati va harbiy texnikaning teng emasligi ko‘p hollarda bosqinchilar ustunligini ta’minlagan.
    “Avesto”. Madaniy hayot
    Olib borilgan tadqiqotlar natijalariga qaraganda, ilk temir davri 0 ‘rta Osiyoda yashagan xalqlar va qabilalar orasida keng tarqaigan va asosiy din zardo’shtiylik edi. Bu diniy ta’limotning asoschisi 7-aratushtra va bu dinning muqaddas kitobi “Avesto” haqidagi bahs va munozaralar tadqiqotchilar orasida hozirgacha davom etmoqda.
    Zaratushtra (o‘rta fors tilida “oltin tuyali” “oltin tuya yetaklagan odam”) tarixiy shaxs boMib, Spitama avlodidan kelib chiqqan. Zaratushtraning otasi Pourushasp qohinlar avlodidan boMgan. Zaratushtra tugMlgan joy haqida aniq ma’lumotlar yo‘q. Uning tug’ilgan yilini tadqiqotchilar keng sanalar bilan (mil. aw. 1500-1000 yillardan boshlab, mil. avv. VU-V1 asrlargacha) bogMaydilar. Sosoniylar davri (III-VII asr) zardo’shtiylar an’analariga e’tibor beradigan boMsak, Zaratushtraning hayoti mil. aw. VII-VI asming boshlariga to‘g‘ri keladi. Ko’pchilik tadqiqotchilar bu sanani to’g’ri deb hisoblaydilar.
    Zaratushtra tugMlgan joy hamda “Avesto” paydo boMgan hudud haqida ham olimlar orasida yagona fikr yo‘q. Bir guruh olimlar Zaratushtrani hozirgi Ozarbayjon, yana bir guruh qadimgi Baqtriyada, boshqa guruh olimlar Xorazmda va Eronda tugMlib faoliyat ko’rsatgan va “Avesto” ham shu hududlarda paydo boMgan deb hisoblaydilar.
    Zaratushtraning yangi taMimoti o‘z vatanida tarafdorlarini topmaganligi sababli u o‘z yurtidan ketishga majbur boMgan. Zaratushtra diniy ta’limotini birinchi boMib qabul qilgan tarafdorlar qadimgi Baqtriya podshosi Kavi Vishtasp, malika Xutaosa va ulaming yaqin qarindoshlaridir. Zaratushtra o’z g’oyalarida qonli qurbonlik qiiishni qat’iyan qoralaydi. U yana shuni ta’kidlaydiki, odamzod yashashga haqli bo’lib, bu huquqdan uni mahrum qilishga hech kimning haqqi yo’q.
    Zaratushtra o’z g’oyalarini targ’ib qila boshlagan davr O’rta Osiyo va Eron xalqlari tarixida eng muhim davr edi. lblidoiy jamoa munosabatlari o’zgarib, davlatchilik tizimi munosabatlari qaror topmoqda edi. Yangi din esa bu o’zgarishlarni o’zida aks ettirib, tugMlayotgan sinfiy jamiyatga xizmat qilar edi. U birlashishga va kuchli markazlashgan
    76
    www.ziyouz.com kutubxonasi hokimiyat tuzishga, o’sha davrda o’troc, dehqonctaliK onan shug’ullanuvchi vodiy aholisi uchun “xudoning qamchisi (tig’i)’’ hisoblangan ko’chmancbti xalqlarga qarshi keskin kurashga chaqirdi.
    Zardo‘shtiylarning diniy falsafasi qarama-qarshi kuchlarning kurashiga asoslangan. Bu kurash yorug’lik, yaxshilik kuchlari xudosi Axuramazda, qora va zulraat kuchlari xudosi Axriman o’rtasida boshlanib jamiyat va insonlar orasida davom etgan.-
    Zaratushtra ta’limotiga ko’ra jamiyat yaxshilik va yomonlikdan iborat. Shuningdek, bu ta’limotga ko’ra insonlar hayotining asosiy ma/muni doimo xayrli ishlar qilish, bir-biriga mehr-oqibatli. xushmuomala bo’lish va olijanob fazilatlardan iborat. Zardo’shtiylarda to’rt unsur – olov, yer, suv va havo muqaddas hisoblangan va ular doimo ardoqlanib kelingan.
    Zardo’shtiylar o’limni dunyoda, jamiyat taraqqiyotida eng yovuz narsa deb hisoblaganlar. Shuning uchun ham ular muqaddas yergao’likni ko’inmaganlar hamda o’ziga xos ko’mish marosimlariga amal qilganlar. O’likni (odam, hayvon) yerga ko’mish qattiq jazolangan. Zardo’shtiylar o’likni maxsus joylarda saqlab, hayvonlar va qushlar ular suyaklarini tozalaganidan so’ng tozalangan suyaklarni tosh, loy yoki ohakdan yasalgan maxsus “astadon” (“ossuariy”)larga dafn eiganlar.
    Zaratushtra dini vaqt o’tishi bilan asta-sekin, cron tiliga mansub xalqlar o’rtasida tarqalar ekan o’z asosini saqlagan holda biroz o’zgaradi. Axuramazda va Axrimandan tashqari “Avesto” bir qator boshqa xudolar – Mitra. Xouma, Anaxita, Ashi va Zurvon kabi ulug‘ xudolar faoliyati haqida ham hikoya qiladi.
    Zardo‘shtiylik Sosoniylar davrida (mil. Ill-VII asrlar) uzii-kesil rasmiylashgan. Bu davrda zardo’shtiylik adabivoti ham keng tarqaldi. Dastlabki paytlarda zardo’shtiylik dinining muqaddas matnlari avlodlarga og’zaki yetkazilgan va Zaratushtra o’limidan so’ng bir necha asr o’tgach ma’lumotlar to:planib yagona matn yozilgan. ‘‘Avesto” shu tariqa yuzaga kelgan. Bir qator olimlar zardo’shtiylik aqidalariga tayanib “Aveslo”ni ilk sosoniylar (III-IV asrlar) davriga bogiasalarda, shunga qaramay uning birinchi tahriri mil. avv. I asrda bo’lib o’tgan deb hisoblanadi. “Avesto’’ (“Asos”. “Asosiy matn”)jumlasi ham o’sha paytda paydo bo’ladi.
    Olib borilgan tadqiqotlar natijalariga qaraganda, ilk temir davri O’rta Osiyo hududlarida madaniy hayot, milliy urf-odatlar, an’analaming rivojlanganligini kuzatishimiz mumkin. Shunday an’analardan bir: Navro‘z bayramidir.
    77
    www.ziyouz.com kutubxonasi Nan>‘z qadim avlodlarimizdan bizfpfcfia yetib kelgan rmiqaridas urf-odadaixlan bo‘lib, uni bayram qilish Ofcrta Sharq va Oirta Oscoda qadimdayoq rasm bo’lgan. Asriar o4ishi Ыап Navro’z bilan bog’liq an’aaalar.leriqlar va elatlar o’rtasidagi iqtisod^r~vamadamy aloqalarning rivojtonfchi zaminida keng yoyila borib, kio^p 0‘Jkalaming an’anaviy milliy baynaniga aylandi. { NaKbaxiyning ma’lumot berishicha, “fcwro’z – Yai^i yii bayramini o’tkazish” an’analari boshlanganiga uch ш вд yildan o’tgan. Ingliz olimasi JtLBoys fikricha, zardo’shtiylarda iid o v hamda crgulik homiysi Asha Vatrishta sharatlga bahoriy udum – Ttooo’zni o‘tkazish an’anasi paydo bfiflgan”. Beruniyning yozishicha, yangi yilningbirmchi kuni b©ub, uning forscha nomi ham dm raa’noni taqozo etadL YerooHidar otmish zarnonlarda yillarni qabisafi oylarga bo’lishgaa. Bu vaqt quytshniUng Saraton burjiga kirish payliga to’g’ri kelar edL So’ngra u orqagj^surilgach, bahorda keladigan bo’ldi Enifi u butun yil unga xizmat q|iadigan bir vaqtda, ya’ni, bahor yoqjg’irimng birinchi tomchisi tushishidan.gnllar ochilguncha, daraxtlar gultaebidan mevalari yetilguncha o’simlikjnib chiqa boshlashidan takomillashpmcfca davom etgan vaqtda
    keladi. Stoning uchim Navro‘z damning boshtanishi vayarafflisbigadalil qilingan.’*
    ? Deraak, Navro’z 3-3,5 ming yillar ilgari paydobo^Igxn bo’lih, asriar davomida yangicha qarashlar va an’analar bilan boyib bordi. Sbu bilan birga un&g taricibida ajdodlarimining qadimgi mifblogik tasawurlari va hayqj т ш Ь З а ю aloqador marosim va urf-odstiar ham saqbnub qoldi.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *