IХ-ХII asrlarda islom dini va so‘fiylik

1Х-ХП asrlarda islom dini O’rta Osiyo xalqlari davlatchiligi. tarixida katta rol o’ynay boshladi. Movarounnahrda bu davr arab xalifaligidan mustaqil bo’lgan davlatlarning paydo bo’lishi va rivojlanishi davri bo’lgan bo’lsa, islom bu vaqtda Sharqda keng tarqalib jahon dini
www.ziyouz.com kutubxonasi
169

darajasiga ko‘tariladi, musulmon dunyosining mafkurasiga aylanadi. Arab tili davlat tili darajasiga ko‘tariladi. Azaldan savodli bo’lgan, madaniyat darajasi yuqori darajaga ko‘tarilgan xalq tez orada nafaqat arab tilin i, balki islom ni ham chuqur o’rganib, arab tili va shariat masalalarida kitoblar yozadigan olim larni yetishtirib chiqara boshladi.
Xalifalikdan ajralib chiqqan mustaqil davlatiar som oniylar, qoraxoniylar, saljuqiylar va g’aznaviylar, Xorazmshohlar davrida bu mustaqil markazlashgan davlatlarni yanada mustahkamlash uchun islom diniga, uning ta’limotiga, tarixiy ahkomlariga e’tibor bir necha bor kuchaya boshlaydi. Shaharlarda masjidlaru-madrasalar qurilishiga e’tibor berila boshladi. Masalan, manbalarning darak berishicha, Buxoroda dastlabki madrasa Kovushdo‘zlar timi yaqinida barpo qilinadi. Hatto qonunshunoslar uchun ham maxsus “Faqihlar madrasasi” degan ixtisoslashtirilgan madrasa qurdirilgan. Bunday
bilim maskanlarida Qur’oni karim, Hadis ilmi va shariat asoslari har tomonlama mukammal o‘rganilgan.
0 ‘sha davr shaharlari orasida islom dini ta’limotini chuqur targ’ib qilishda Buxoro shahri alohida o‘rinni egallaydi. Yuqorida qayd qilinganidek, madrasayu, maktablarning borligi bu yerda yetuk ilohiyot fani namoyondalarini yetishib chiqishiga xizmat qiladi. Shuning uchun bo’lsa kerak, Buxoro shu davrdan boshlab “Q ubbat-ul-islom ”(”Islom dinining gum bazi”) nomi bilan shuhrat topa boshlaydi.
Sekin-asta markazlashgan davlatning asosiy mafkurasiga aylangan islom dini boshqa diniy qarashlarni siqib chiqara boshlaydi va xalq ommasini itoatda ushlab turish uchun qurol vositasi rolini ham bajara boshlaydi.
Bu davrda islom ta’limotiga bebaho hissa qo‘shgan Imom al-Buxoriy va Iso at-Termiziy kabi ko’plab ulamolar yetishib chiqdilar. Ular shu kunga qadar Hadis ilmining eng ko‘zga ko’ringan, butun musulmon dunyosi tomonidan tan olingan allomalari darajasiga ko’tarilgan zotlardir.
Imom Buxoriv (809-870-vv.’) Buxoroda tug’ilib, shu yerda birinchi bilimlarni oladi. So’ngra bilimini yanada chuqurlashtirish maqsadida Makka, Madina, Bag‘dod, Damashq, Kufa, Nishopur kabi shaharlarga boradi. Manbalardan bizga ma’lumki, Imom Buxoriy islom dini
170
www.ziyouz.com kutubxonasi

masalaiariga bag1ishlangan 20 ga yaqin asar yozgan. Shu kitoblar orasida Buxoriyning butun dunyoga mashhur qilgan asari “Al-Jome’ as-Sahih” (“Ishonchli to‘plam”)dir. Bu asar 160 qismdan iborat bo’lib, 3450 bobni o‘z ichiga oladi. Buxoriy hadislarini to’plash va bayon etishda uni haqiqiyligiga asosiy e’tibor bergan, uni haqiqatga yaqinligini isbotlovchi dalillarni keltirgan va shu asosda hadislarni tasnif qilgan olimdir. Uning diqqat markazida fanning inson uchun tarbiyaviy ahamiyati, uning ma’naviy yuksalishi, fozilligi, donoligi, yaxshi va yomonni ajrata olishi turadi. Umrining oxirida u o’z Vataniga qaytib keladi va Samarqand yaqinida vafot etadi. Mustaqillik yillarida bu ulug‘ bobakalonimiz ruhini shod etib, O’zbekiston Prezidenti Islom Karimov tashabbusi bilan uning vafot etgan joyida ulkan majmua-bino barpo qilindi. Hozirda bu joy nafaqat mamlakatimiz fuqarolarini, balki butun musulmon dunyosi ahlini ziyoratgoh joyiga aylangan.
Imom at-Termiziy (824-892-ууЛ Termizdan uncha uzoq bo’lmagan Bug’ qishlog’ida tug’ilgan. U ham Buxoriy singari Sharqning juda ko’p shaharlarida bo’lib, o’z bilimini oshirishga harakat qiladi. At-Termiziy hadislardan tashqari filologiya. tarixga oid asarlar ham yozdi. Uning 10 dan ortiq yozgan asarlari orasida nomini butun musulmon olamiga mashhur qilgan asari “Jome at-Termiziy” yoki “Sunan at-Termiziy”dir. Bu asar islomda ulamolar tomonidan haqiqat deb tan olingan mashhur hadislar to’plamidan biridir.
Islom dinining mamlakatda asosiy din sifatida tan olinishi, boshqa dinlarning oyoq-osti qilinishi, bu davrda mehnatkash omma turmush tarzining og’irlashuvi ular orasida ularni yupatishga, ularning ruhini yengil qilishga yordam beruvchi g’oyani qidirishga majbur qila boshladi. Bu g’oya tasavvuf g’oyasi bo’ldi.
Tasavvuf, ya’ni so’fiylik islom dini asosida shakllangan diniy-falsafiy oqim bo’lib, poklangan, zohid, taqvodorlik ma’nosini anglatadi. Uning asosida bu dunyo lazzatlarida voz kechish orqali Ollohga yetish, uni bilish, u bilan birlashish yo’Iini qidirish yotadi. Sufiylik, Qur’on va shariat talablarini albatta so’zsiz bajarish, o’zini Xudoning quli deb bilish kabilar, o’z xohishi bilan poklanib, Ollohga, ruhiy ma’naviylikka
www.ziyouz.com kutubxonasi
171

singish orqali crishishga asoslanadi. Tasavvuf ta’lim oti asosida inson faoliyati va uning kamoloti yotadi.
Tasavvufda ruhni kamolotga, uning so’nggi maqsadi Ollohga erishuv yoMlari to‘rt bosqichdan iborat: birinchi bosqich-SHARlAT deb ataladi, unda avvalambor, shariatning barcha talablarini bajarish va unga bo‘ysunish talab etiladi. Ikkinchi bosqich-TARlQAT deb ataladi. Unda murid o‘z shaxsi istaklaridan voz kechib, o’zini pir ixtiyoriga topshirishi kerak.
Uclynchi bosqich-M A’RIFAT boMib, unda so‘fiylar koinotning birligi Xudoda mujassam boMishini, yaxshilik va yomonlikning nisbatini aql bilan emas, qalb orqali anglab olishlari kerak bo‘ladi. To‘rtinchi bosqich HAQIQATdir. Bunda so‘fiy shaxs sifatida tugab, Xudoga-mo‘ljallangan haqiqatga yetishishi, Ollohga singib ketishi va natijada abadiylikka erishuvi zarur. Bu jarayon ma’lum davomli vaqtni talab etgan. Maxsus ruhiy jism oniy harakat, faoliyat, sig‘inish, ibodatlar, ohanglar yordamida amalga oshirilgan.
Tasavvufning ijtimoiy asosini shaharlardagi hunarmandlar, mayda savdogarlar tashkil qilgan. IX-X asrlardayoq Iroq va Eronda uning yirik vakillari vujudga keladi. Movaraunnahrda esa tasavvuf ta’limoti X asrdan boshlab yoyila boshladi. Hozirgi 0 ‘zbekiston hududida tasavvufning rivojlanishida Yusuf Hamadoniy ta’limoti muhim rol o‘ynaydi. Manbalarda qayd qilinishicha, Yusuf Hamadoniy 1043-1049-yilda Eronning Hamadon shahrida tug‘iladi. Dastlabki bilimlarini Hamadon va
Bag‘dodda oladi. Imom G‘azzoliy kabi buyuk allomalarni tarbiyalab voyaga yetkazgan shayx Abu Ali Farsadiyga shogirdlikka tushadi. Yusuf Hamadoniy umrining katta qismini 0 ‘rta Osiyoda o‘tkazgan. U hunarmandchilik-kosibchilik bilan shug’ullangan. Shuning uchun ham boMsa kerak, uning ta’limoti asosan hunarmandlar orasida keng tarqalgan va ularning manfaatlarini ifodalagan. Yusuf Hamadoniy sufiylik ilmi bo‘yicha ko’plab shogirdlar tayyorladi. U Buxoroda
m axsus xonaqo qurdirib, o ‘sha yerda shogirdlarga dars bergan. Hamadoniy ta’limotida vatanparvarlik g‘oyalari o‘z ifodasini topgan. Uni pir deb bilgan shogirdlaridan 213 tasi mashhur shayxlar bo’lib yetishgan ekanlar. Hamadoniy ta’limotidan 0 ‘rta Osiyoda ikki tasavvuf maktabi-yassaviylik va naqshbandiylik kelib chiqadi.
172
www.ziyouz.com kutubxonasi

O’rta Osiyo hududida birinchi vujudga kelgan so’fiyiik oqimi Yassaviylikdir. Bu oqimga 1105 yiida Yassa (Turkiston) shahrida tug’ilgan Ahmad Yassaviy asos solgan. Ahmad Yassaviy Buxoroda Yusuf Hamadoniydan ta’lim olgach, yana ona shahri Turkistonga qaytib keladi va shogirdlar tarbiyasi masalasi bilan shug’ul lanadi. Madrasa va xonaqolar qurdiradi. Yassaviy ta’limotining asoslari turkiy tilda yozilgan “Devoni Hikmat” asarida bayon etilgan. U o’troq va ko’chmanchi turkiy xalqlar orasida o’ufiylik ta’limotini targ‘ib qilishda muhim ahamiyat kasb etgan.
Yassaviy tariqatining boshqa tariqatlarda bo‘lganidek, o’ziga xos qoidalari bor. Ular: l.Murid hech kimsani o’z shayxidan afzal ko‘rmas!igi, unga mutlaqo taslimiyat izhor etm og’i lozim . 2 .Murid shunchalik zukko va idrokli bo’lishi kerakki, to o‘z shayxining barcha ramz va ishoralarini mukammal anglay olsin’ 3.Shayxining barcha ahvoli (so’zlari) va a’folari (ishlari) ga murid sodiq bo’lib, unga mutlaqo mute va mo’taqid bo‘lmog‘i lozim. 4. Murid o’z murshidi (piri) ning barcha topshiriqlafini chaqqonlik bilan sidqidildan bajarib, uni hamisha rozi qilib yurmog’i lozim. 5. Murid o‘z so’ziga sodiq, va’dasiga rosih bo‘lib, o’z murshidi ko’nglida hech qanday shak-shubha tug’dirmasligi zarur. 6. Murid o’z va’dasiga vafodor va so’zida ustuvor bo’lishi kerak. 7. Murid o‘z ixtiyo.ridagi barcha mol-mulkni, butun bor-u yo‘g‘ini o’z shayxiga nisor (baxshida) etmoq uchun doimo tayyor bo’lmog’i kerak. 8.Murid o‘z shayxining barcha sir-asroridan ogoh bo’lib, uning ifshosini (oshkor etishni) hech vaqt xayoliga kettirmasligi kerak. 9.Murid o’z shayxining barcha takliflarini nazarda tutmog’i, uning mushkulotini oson qi)mog‘i, pandu
nasihatlarini bajo keltirmog’i shart. 10. Murid Olloh visoli uchun o’z shayxi yo‘Iida butun moli va jonini nisor etmoqqa tayyor turishi, uning do’stiga do‘st, dushmaniga dushman bo’lib yashamogvi shart.
Ahmad Yassaviyning fikricha sbariatsiz tariqat, tariqatsiz ma’rifat, ma’rifatsiz haqiqat bo’la olmaydi. Ular doimo bir-birini to’ldiradi. Bu yo’l kamolot yo‘li bo’lib, inson hayolining as! m ohiyatini tashkil etadi.
Yusuf Hamadoniyning yana bir shogirdi Abduxoliq G‘ijduvoniy bo’lgan. Yassaviy bilan G’ijduvoniy shu darajada
www.ziyouz.com kutubxonasi
173

iqtidorli shogirdlardan bo’lishganki. keyinchalik ulardan bir “Yassaviya”, ikkinchisi “Naqshbandiya” tariqatining asoschilari bo’lib yetishadilar. Xoja Abduxoliqning tarjimai holi, tug’ilgan va vafot etgan sanalari aniq. U 1103 yilda G’ijduvondda mg’ilib, 1179 yilda o’z vatanida vafot etadi. Xoja Abduxoliqqa dastlabki savodni o‘z tug’ilgan yurtida Finom Sadiiddin beradi. Keyinchalik o‘qishni Buxoroda davom ettirib. yuqoii.da qayd qilinganidek, Yusuf Mamadoniyga shogird tushadi. Tarixiy manbalarqing xabar berishicha, ustoz va shogirdnVig bir-birlariga huimati, mehr-oqibati shu darajada bo’lgan etiki, ular birgalikda Sharqning fan va madaniyat o’choqlaridan. bo’lm ish Samarqand, Buxoro, Marv, lsfaxon,
Balx singari shaharlarga borgan ekariar va u yerlarda tasavvuf sohasidagi o’z bilimlarini yanada chuqirlashtirgan ekattlar.
Xoja Abduxcliq G’ijduvoniy Sharq falsafa tarixida o’ziga xos o’rin egallayd» Uning falsafiy dunyTjqarashi tasavvufdagi Xojagon (Xojalar) x^lqasida shakllandi. A$ar bizgacha Ahmad Yassaviyning “Hikmatlar”i meros bo’lib qtlgan bo’lsa, Xoja Abduxoliq G’ijduvon.ydan “Risolayi Sohibiya” ”Risolayi Shayxshuyuk Xazrati Atu Yusuf Hamadoni” kabi asarlar n.~ros
bo’lib qolgan. Ammo bu asarlar hali yaxshi o’lganilmagan v<* keng xalq ommasi orasida targ’ib qilinmagan. Xoja Abduxoliq G’ijduvoniy ustozidan ko’p narsalarni o’rganar ekan, o’zi ham ko’p hollarda mustaqil filer yuritib, ba’zi masalalarda o’z yo lini shakllantirishga harar.at qilgan. U zikr aytish usuli bo’yicha “Zikri Xufiya”, “Zikri dil” amalini targ’ib qila boshlagan. Xoja Abduxoliqning \istozi Yusuf Hamadoniy o’sha vaqtda o’z sahobalari bilan “Atoniya” zikr tushish amalini bajargan. Xoja Abduxoliq G’ijduvoniy yuqorida qayd qilinganidek, “Xojagon” (Naqshbandiya) tariqatining asosiy
qonun-qoidalarini ishlab chiqqan buyuk allomadir. Uning asarlari, hayoti, qilgan ishlari butun turk olamida alohida o’rin egallab, ma’naviy hayotda o’chmas iz qoldirgan.
Naimiddin Kubro (1145-1221-ууЛ – tasavvuf ta’lim otining O’rta O siyodagi yirik vakillaridan biri. S o‘fiylikdagi Kubraviya oqim ining »soschisidir. Xivada tug’ilib, Misr, Tabriz va Hamadonda iiw. olgan. Ko’hna
Urganchga qaytib, o’z ta’limotini rivojlantirib, s»..( yerda yangi sufiylik oqimiga asos soladi. U “Favoix al-Jamol va<-OVotix al-
174
www.ziyouz.com kutubxonasi

iqtidorli shogirdlardan boMishganki, keyinchalik ulardan bir “Yassaviya”, ikkinchisi “Naqshbandiya” tariqatining asoschilari boMib yetishadilar. Xoja Abduxoliqning tarjimai holi, tugMlgan va vafot etgan sanalari aniq. U 1103 yilda GMjduvondda tugMlib, 1179 yilda o‘z vatanida vafot etadi. Xoja Abduxoliqqa dastlabki savodni o‘z tugMlgan yurtida Imom Sadtiddin beradi. Keyinchalik o‘qishni Buxoroda davom etlirib, yuqoiida qayd qiiinganidek, Yusuf Hamadoniyga shogird tushadi. Tarixiy manbalarqing xabar berishicha, ustoz va shogirdn\4g bir-birlariga hutvnali, mehr-oqibati shu darajada boMgan e&ki, ular birgalikda Sharqning fan va madaniyat o :choqlaridar boMmish Samarqaad, Buxoro, Marv, Isfaxon,
Balx singari shaharlarga borgan ekatlar va u yerlarda tasavvuf sohasidagi o‘z b>limlarini yanada chuqirlashtirgan ekanlar.
Xoja Abduxtliq GMjduvoniy Sharq falsafa tarixida o‘ziga xos oMin egallayd’» Uning falsafiy duny^qarashi tasavvufdagi Xojagon (Xojalar) X4lqasida shakllandi. A?ar bizgacha Ahmad Yassaviyning “Hikmatlar’M meros boMib qtlgan boMsa, Xoja
Abduxoliq GMjduvomydan “Risolayi Sohibiya” ‘Risolayi Shayxshuyuk Xazrati Atu Yusuf Hamadoni” ksJbi asarlar tt.~ros boMib qolgan. Ammo bu asarlar hali yaxshi oMganilmagan v<. keng xalq ommasi orasida targMb qilinmagan. Xcja Abduxoliq GMjduvoniy ustozidan ko‘p narsalarni o‘rganar ekan, o‘zi ham ko‘p hollarda mustaqil fikv yuritib, ba’zi masahlarda о г yo lini shakllantirishga harar.at qilgan. U zikr aylish usuli bo’yicha “Zikri Xufiya’% “Zikri dil” amalini targMb qila
boshlagan. Xoja Abduxoliqning ustozi Yusuf Hamadoniy o‘sha vaqtda o‘z sahobalari bilan “Aloniya” zikr tushish amalini bajargan. Xoja Abduxoliq GMjduvoniy yuqorida qayd qiiinganidek, “Xojagon” (Naqshb&ndiya) tariqatining asosiy qonun-qoidalarini ishlab chiqqan Ьчуик allomadir. Uning asarlari, hayoti, qilgan ishlari butun Urit olamida alohida o‘rin egallab, ma’naviy hayotda o‘chmas iz qoldirgan.
Naimiddin Kubro (H 45-1221-vv.’t – tasavvuf ta’limotining OMta Osiyodagi yirik vakillaridan biri. So‘fiylikdagi Kubraviya oqimining soschisidir. Xivada tugMlib, Misr, Tabriz va Hamadonda iiu olgan. Ko‘hna Urganchga qaytib, o‘z ta’limotini rivojlantirib, Sum yerda yangi sufiylik oqim iga asos soladi. li “Favoix al-Jamol va‘0 votix al-
www.ziyouz.com kutubxonasi
175

saroylar, masjidlar, madrasalar qutilishida yog‘och ham muhim o‘rin egallar edi.
X asrlarga kelib binokorlikda qurilish tartibi ham o‘zgara boshladi. Mahobatli qurilishda tomi gumbaz bilan yopilgan kub shaklidagi binolar muhim ahamiyatga ega bo‘la boshladi. Buxoroda qurilgan Ismoil Somoniy qabri ustiga pishiq gMsht bilan qurilgan go‘zal maqbara fikrimizga misol bo:la oladi. Bu
bino to‘rtburchak shaklida bo’lib. tomi gumbaz qilib yopilgan. To‘rtburchakdan nayzali ravotlar yordami bilan sakkiz qirrali shaklga o ‘tilgan. Shu bilan birga bu bino to ‘rt fasadlidir. Uning to‘rttala tomoni ham bir xil, old lomonidek bezatilgan. Oddiy qilib aytganda, binoning oldi, yoni va orqa tomoni yo’q. Hamma tomoni bir xilda bezatilgan. Ismoil Somoniy maqbarasini qurishda va bezatishda arablardagi o’sha davr uchun xos boMgan m e’m oriy xususiyatlardan ham ko’p
foydalanilgan. Masalan, binoning tashqi burchaklariga ustunlar o’rnatish. Bino ichidagi bunday shakldagi, shuningdek, dumaloq manzarali maydonlar ham islomgacha boMgan yodgorliklarda uchraydi.
IX-X asr m e’m orchiiigi uslublarini saqlanib qolganligini ko‘plab masjidlar misolida ham kuzatish mumkin. Yozma manbalarda qayd qilinishicha, som oniylar davridagi ko‘pgina masjidlar o‘z vaqtida arablargacha boMgan ibodatxonalarning masjidga moslashtirish asosida qurilgan. Ular bir xonali boMib, masjidning tomlari ustunga tayanib turgan. Masjidlarning tomi odatda gum baz shaklida boMgan. M asjidlarda, ayniqsa, mehroblari shaklli, yozuvli qilib qirqilgan g’ishtlar, o‘yma ganchlar va hatto tilla suvlar bilan bezatilgan. Bu davrga oid
masjidlar to‘g‘risida so‘z yuritilganda, Buxorodagi Mag‘oki Attoron, Poykand masjidi, Termizdagi Chorustun, Shahristondagi Childuxtaron masjidlarini qayd qilish mumkin. Bu yodgorliklar 0 ‘rta. Osiyoda diniy m e’morchilikning rivojlanish yoMlarini kuzatish imkoniyatini berdi.
Narshaxiyning yozishicha, amir Nasr ibn Ahmad Buxoro R egistonida o ‘zi uchun katta saroy qurdirgan va uning qurilishiga katta mablag1 sarllagan. Bu saroy g‘oyat go‘zal boMgan. Saroyning oldida esa devonlar uchun binolar qurilgan. Amir va hokimlar saroyi Nishopur, Marvda, Samarqand va boshqa shaharlarda ham boMgan. Bu saroylar o‘zlarining
176
www.ziyouz.com kutubxonasi

kattaligi va go’zailigi bilan ajralib turgan. Ko’p hollarda bunday saroylar xushmanzara joylarda, bog”lar ichida bunyod etilgan.
Saroylarnitig go’zalligini Tcrmiz shahridagi saroy misolida ko‘rish mumkin. Bu saroy to’Iiq ochib o’rganilgan. Saroy shahar mudofaa devorlaridan tashqarida, bog1lar orasida joylashgan va 10 gektarga yaqin maydonni ishg’ol cigan. Saroy mudofaa devorlari bilan o’ralgan. Saroy o’zining mahobatliligi. serhashamligi va bag‘oyat go‘zal, nafis bezaklari bilan odamni o ‘ziga jalb qiladi.
Somoniylar davriga oid shahar va qishloq aholisining uylari to ‘g ‘risida ho/.ir arxeologiya ancha maMumotlarga ega. Bu borada qadimiy Samarqand-Afrosiyob. Xorashkent-Kanka, Binkcnt, Tenniz, Marv, Dehiston kabi oMilab yocigorliklarda olib borilgan izlanishlarning natijasi diqqatga ltiolikdir. Afrosiyobda bu davrga oid katta bir mahaila ochib o‘rganilgan.
Somoniylar davrida me’tnorchilik o‘/. taraqqivotida katta yutuqlarni qo‘Iga kiritgan. 0 ‘rta Osiyo me’morlari bu davrda shunday noyob binolar. san’at durdonalarini bunyod ctganlarki, ular asrlar osha odamlarni hayratga solib kclmoqda.
Qoraxoniylar 0 ‘rta Osiyoni bosib olgandan so‘ng bu yerdagi madaniy hayotda ham katta o‘zgarishlar ro’y berdi. Shaharlar taraqqiv etdi, hunarmandchilik, savdo-sotiq rivojlandi. Shaharlar rivojlanishi bilan shahar aholisi soni ham ko‘payib bordi. Somoniylar davridayoq yirik shaharlar bo‘lgan Samarqand, Buxoro, Termiz, Marv. Qoraxoniylar davrida yanada kengaydi. Bu shaharlar endi uch qismli-ark, shahriston. rabotdan iborat edi. Ularda vangidan yangi hashamatli imoratlar paydo bo‘lib, bu imoratlar o‘z tuzilishi va naqshlari bilan ajralib turardi.
Qoraxoniy hukmdori Shams-ul-Mulk Buxoro yaqinida saroy barpo etdi va bundan tashqari Hazara qishlog’i yaqinida Dingaron masjidini va uning yonida Barot-i-Malik nomi bilan mashhur boMgan karvonsaroy qurdiradi. Buxoro shahrida J127- yilda Qoraxoniy Arslonxon tomonidan mashhur imorat- M inorayi K alon barpo etildi. Vobkentda XII asrning oxirida Buxoro sadri Abdulaziz II tomonidan qurilgan minorani, Jarqo‘rg‘onda (Surxondaryo viloyati) Qoraxoniylar tomonidan 1108-1 109-yillarda barpo etgan minorani, shuningdek,
177
www.ziyouz.com kutubxonasi

Buxorodagi Nomozgohni va Attoriy masjidini alohida ta’kidlah o’tish mumkin.
Qoraxoniylar davrida Samarqand shahrida ham ko‘plab binolar barpo clildi. Afrosiyobdagi arxeologik qazilmalar shundan dalolat berib turibdi. Lekin mo’g’ullar istilosidan so‘ng bu binolar vavronaga aylandi.
Termiz shahri Х1-ХП asrlarda ancha rivojiandi, yangi mustahkam mudofaa devori qurildi. bu yerda barpo etilgan Termiz hukmdorlari saroyi ayniqsa mashhurdir. Bu saroyni qazib ochgan arxeologiar lurli idishlar bilan birga afsonaviy hayvonlar tasvirini ham lopishdi. XI-XIl asr boshlarida Xorazmda ham ko‘pgina binolar qad ko‘tardi, jumladan. Urganchdagi Faxriddin Roziy va Shayx Sharif maqbarasini, ko’plab karvon saroylarni, Buronqal’a, NaifqaPa va boshqalarni aytib o’tish mumkin.
B iz o ‘rganayotgan davrda m e’m orchilikdan tashqari bir necha suv inshootlarini qurish va unda yo’nilgan tosh, pishiq g’isht, suvga chidamli qurilish qorishmalaridan-bandlar, novlar. ko’priklar, sardobalar va korizlar qurilgan. Bu inshootlar rnamlakatda fan va ishlab chiqarishni g’oyatda rivojlanganligidan dalolat beradi. 1,5 mln. m.kub suvni to‘plash imkoniyatiga ega bo’lgan Xonbandi nomli suv omborining qurilishi fikrimizning dali Ii bo’lib xizmat qiladi. Manbalardan malum boMishicha. bunday suv inshootlarini qurish uchun suvning vertikal va gorizontal bosim kuchlarini hisoblab chiqish va tog’da qurilganligi uchun tez-tez yerning qimirlab turish kuchlarini ham matemalik yoMlar bilan hisoblab chiqish
lozim boMgan va bu ish muvaffaqiyatli amalga oshirilgan.
Bu davr me’morchiligi bilan bir qatorda unga bog‘Iiq bo’lgan naqqoshlik va tasviriy san’at ham jadal sur’atlar bilan rivojlandi. Imoratlarni o’ymakor ustunlar va to’sinlar, devorlarni esa bo‘yoqli, ganchkor naqshlar bilan bczash keng rasm bo’la boshladi. Sekin-asta naqqoshlik san’at-ida ham ilgarigidck, odamlar va hayvonlarni tasvirlangandan ko’ra
murakkab geometrik va gulli naqshlarga o’tila boshlandi. Naqqoshlik san’ati qadimgi Termizda juda rivojlangan edi. Bu borada Hakim Termiziy maqbarasi davridan saqlanib qolgan o’yma naqsh parcha ayniqsa qimmatlidir. Unda Samarqand usulini eslatuvchi sebarcha shaklidagi o’ziga xos uslublar
178
www.ziyouz.com kutubxonasi

mavjuddir. Bu davrda hattotl ik san’ati kitoblami ko’chirishdagina emas, balki binolarni bezashda ham keng qo‘Manila boshlandi.
IX-XII asrlarda madaniy hayotning yana bir tarkibiy qismini tashkil etuvchi musiqa san’ati ham rivojlandi. Albatta, markazlashgan yirik davlatlarda iqtisod, xalqlarning turmush- tarzi yaxshilana borgani sari ilm-fan, me’morchilik, tasviriy san’at bilan birga musiqa ham rivojlana boshlaydi. Albatta, har yerdagidek bu yerda ham bayramlar, to‘ylar, xalq sayillari musiqa va qo’shiqlarsiz o‘tmagan. Bu haqda Mahmud
Q oshg’ariyning “Devoni lug* ati turk” asarida keltirilgan maMumotlar diqqatga sazovordir. Bu davrda quyidagi musiqa asboblari boMgan: ud, tanbur, qubuz, rubob, nay, surnay, karnay, qushnay kabi g‘oyat xilma-xil torli, zaburli va puflab chalinadigan cholg‘u asboblaridan keng foydalanilgan. Bu davrda hatto yangi sozlar ixtiro etilgan. Masalan, Rudakiyning zamondoshi Abu Xifz Sug‘diy nayga monand shohrud nomli torli asbob yaratgan edi. Manbalarda Abu Bakr Rubobiy, Bunasr, Buamir, changchi Lo‘kariy kabi sozanda hamda hofizlarning nomlari saqlanib qolgan. Rudakiy rud va tanbur kabi sozlarni yaxshigina chaladigan sozanda va xushovoz hofiz boMgan. Uning mashhur «Buyi jo‘yi MoMiyon» she’ri ushshoq kuyida aytilib, nihoyatda shuhrat qozongan. Ana shu davr kuylari, qo‘shiqlari xalqim izning klassik kuyi “Shoshmaqom” va boshqalar uchun asos boMib xizmat qildi.
Bu davrda she’riyatni g’oyatda taraqqiy etganligini qayd qilgan edik. She’riyat doimo musiqa bilan, o‘z navbatida musiqa musiqashunoslik fani bilan uzviy ravishda bogMiq holda rivojlanadi. 0 ‘sha davrning buyuk allomalaridan Al-Forobiy, Abu Ali ibn Sinolar musiqa va musiqashunoslikka katta e’tibor berdilar va o‘zlarining nodir asarlarini yaratdilar.
Biz ajdodlarimiz qoldirgan buyuk merosni IX-XII asrlarda mamlakatimiz hududida yuz bergan chuqur ijobiy o’zgarishlar, ilm-fan, madaniyatni rivojlanishini o‘rganar ekanmiz, ularning yaratilishida o’zlarining buyuk hissalarini qo’shgan buyuk allomalar, olimu-fuzalolarining jahon sivilizatsiyasi rivojlanishiga qo’shgan ulushlarini alohida ta’kidlaymiz. Jahon madaniyati rivojiga ularning o‘rinlarini aniqlab olishimiz va ko‘rsatishimiz vaqti keldi. Ularning hammasi mustaqil
www.ziyouz.com kutubxonasi
179

O’zbekistonda yosh avlodni milliy g’oya, milliy mafkura, Vatanga muhabbat, sadoqat, g’urur ruhida tarbiyalashda katta rol o’ynaydi.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *