I BOB. Umumiy Farmakologiya A. Farmakokinetika

Farmakokinetika––dorivor moddalarning soʻrilishi, taqsimlanishi, depolanishi, oʻzgarishi
va ajratilishidir. Bu jarayonlaning barchasi dorivor moddalarning hujayra(sitoplazmatik)
membranasi orqali oʻtishiga bogʻliq. Moddalarning hujayra devori orqali oʻtishining asosiy
usullari: passiv diffuziya, filtrasiya, aktiv transport, yengillashgan diffuziya, pinositoz.
Passiv diffuziya –dori moddalarining membrana orqali konsentratsiya gradientiga muvofiq
boshqa joyga oʻtishi (agar membrananing bir tomonida modda konsentratsiyasi boshqa
tomonga qaraganda yuqori boʻlsa, modda membrana orqali past konsentratsiyali tomonga
oʻtadi). Hujayra membranasi asosan lipidlar saqlaydi, shuning uchun hujayra memranasi
orqali lipofil ( qutbsiz) moddalar passiv diffuziya usuli orqali oson oʻtadi, qaysiki, moddalar
lipidlarda yaxshi eriydigan va zaryad saqlamaydigan boʻlishlari kerak. Aksincha, gidrofil
polyar modda (suvda yaxshi eriydigan va zaryad saqlaydigan modda) passiv diffuziya yoʻli
bilan membrana orqali deyarli oʻtmaydi.
Koʻpgina dorivor moddalar kuchsiz elektrolit hisoblanadi ––kuchsiz kislotali yoki kuchsiz
asosli birikmalar. Eritmada bunday moddalarning bir qismi ionlarga ajralmagan (qutbsiz)
shaklda boʻladi, boshqa qismi ionlar koʻrinishida boʻladi, elektr zaryadlarini tashiydi.
Kislotali moddalarning ionlanishi dissotsiatsiya yoʻli bilan boradi:
HA H+ +A–
Asoslarning ionlanishi uning protonlanishi bilan sodir boʻladi:
B+H+ BH+
Passiv diffuziya yoʻli bilan kuchsiz elektrolitlarning ionlashmagan (qutbsiz) qismi membrana
orqali oʻtadi.Shunday qilib, kuchsiz elektrolitlarning passiv diffuziyasi ularning ionlanish
darajasiga teskari proporsional.
Kislotali muhitda asoslarning, ishqoriy muhitda kislotalarning ionlanishi ortadi. Ammo
bunda pKa––ionlanish darajasining teskari logarifmini hisobga olish kerak. Birikma
molekulalarining yarmi ionlanganda pKa qiymati pHga teng boʻladi. Har xil kislota va
asoslar uchun pKa qiymati turlicha boʻlishi mumkin. Misol uchun asetilsalisitlat kislotasini
(aspirin) pH 4,5 boʻlganda kam dissotsiyalanishini taxmin qilish mumkin. Ammo pKa 3,5
boʻlgan asetilsalitsilat kislotasidan boshqacha natija olindi. Ionlanish darajasini aniqlash
uchun Henderson – Hasselbalch formulasidan foydalaniladi.
pH= pKa+log
60
Manbaa: @pharma_baza
Kislota uchun: pKa+log
Asos uchun: pH= pKa+log
Asetilsalitsilat kislota uchun pKa =3,5.
pH 4,5da log =1, ya’ni =
Shu sababli pH 4,5 boʻlganda asetilsalitsilat kislota deyarli toʻliq dissotsiyalanadi.
Filtrasiya.Hujayra membranasida suv kanallari(suv oʻtkazuvchi teshiklar) bor, u orqali suv
va suvda eriydigan gidrofil polyar moddalar oʻtishi mumkin, agar uning oʻlchami kanal
diametridan katta boʻlmasa.Bu jarayon filtrasiya deb nomlanadi.Bir qator mualliflar fikricha,
sitoplazmatik membranadagi suv kanallari orqali suvning bir tomonlama harakati
yoʻq,gidrofil polyar moddalar konsentratsiya gradientiga muvofiq passiv diffuziya yoʻli bilan
suv kanallari orqali oʻtadi(passiv diffuziyaning suvli bosqichi).
Ammo sitoplazmatik membradagi suv kanallarining diametri juda kichkina – 0,4nm, shuning
uchun koʻpgina dori moddalar bu kanallar orqali oʻtkazilmaydi.Shunday qilib suv va unda
eriydigan moddalarning hujayralararo boʻshliqlar orqali oʻtishi filtratsiya deb nomlanadi.
Hujayralararo boʻshliqlar filtratsiya yoʻli bilan gidrofil (polyar) moddalar oʻtadi.Ularning
filtrlanishi hujayralar orasidagi boʻshliqlar miqdoriga bogʻliq. Miyadagi qon-tomir
endoteliysida hujayralararo boʻshliqlar boʻlmaydi va koʻpgina dori moddalar filtratsiya yoʻli
bilan oʻtmaydi.Miyadagi qon -tomir endoteliysi toʻsiq hosil qiladi –gematoensefalik
toʻsiq,bu toʻsiq qondan miya toʻqimasiga gidrofil polyar moddalarning oʻtishiga toʻsqinlik
qiladi.Miyaning ayrim sohalaridagi gematoensefalik toʻsiqda ―nuqsonlar‖bor ,bu joydan
gidrofil polyar moddalar oʻtishi mumkin.Uzunchoq miyadagi area postrema orqali gidrofil
polyar moddalar trigger zonadagi qayt qilish markaziga oʻtishi mumkin.
Bir qancha gidrofil polyar moddalar gematoensefalik toʻsiq orqali aktiv transport yoʻli bilan
oʻtadi (masalan, levodopa). Lipofil qutbsiz moddalar gematoensefalik toʻsiq orqali passiv
diffuziya yoʻli bilan osongina oʻtadi.
Periferik toʻqimalardagi tomir endoteliysidagi (muskul, teriosti toʻqimasi, ichki organlar)
hujayralararo boʻshliqlar yetarli darajada katta va koʻp, ular orqali gidrofil polyar moddalar
filtrlanish yoʻli orqali osongina oʻta oladi.Bu moddalar vena ichiga kiritilganda toʻqimaga tez
kirib boradi.Modda teri ostiga, mushak orasiga yuborilganda toʻqimadan qonga oʻtadi va
organizm boʻylab tarqaladi.
Oshqozon-ichak traktidagi shilliq qavat hujayralari orasidagi boʻshliqlar kichik va
moddalarning filtrlanishi cheklangan, shuning uchun oshqozon-ichak traktida gidrofil polyar
61
Manbaa: @pharma_baza
birikmalar yomon soʻriladi.Shunday qilib, gidrofil polyar birikma neostigmin (prozerin) teri
ostiga 0,0005g doza kiritiladi, shunga oʻxshash effektni olish uchun 0,015g dozani ichish
talab qilinadi. Lipofil qutbsiz moddalar oshqozon-ichak traktidan passiv diffuziya yoʻli bilan
yaxshi soʻriladi.
Aktiv transport – dori moddalarning membrana orqali maxsus transport sistemasi
yordamida oʻtkazilishi.Bunday transport sistemalari sitoplazmatik membrana tarkibidagi
doimiy aktiv oqsil molekulalari hisoblanadi.Dorivor moddalar transport sistemalari bilan
affinitetga ega,ular membrananing bir tomonida birikadilar, keyin oqsil molekulasining
konformatsiyasi yuzaga keladi va moddalar membrananing boshqa tomonida ajraladilar.
Aktiv transport konsentratsiya gradientiga qarama-qarshi boʻladi va energiya sarfini talab
qiladi.
Yengillashgan diffuziya – dori moddalarning membrana orqali maxsus transport sistemalari
yordamida konsentrasiya gradienti boʻyicha energiya sarfisiz tashilishi.
Pinotsitoz –hujayra membranasining botib kirishi natijasida tashqi muhitdan hujayra ichiga
moddalarning vakuolaga oʻralib kirishi va moddalarning membrana orqali boshqa tomondan
chiqarilishi.

  1. Soʻrilish(absorbsiya)
    Koʻpgina qoʻllanilish usullarida dori moddalar, qonga tushmasdan oldin, ularning soʻrilish
    jarayoni amalga oshiriladi.
    Dori moddalarining enteral (ovqat hazm qilish trakti orqali) va parenteral (ovqat hazm
    traktini chetlab oʻtib) yuborish usullari mavjud.
    Enteral qabul qilish yoʻllari – moddalarning til ostiga, ogʻiz orqali, rectal, transbukkal
    qoʻllanilishi. Ushbu yoʻllar bilan moddalar asosan passiv diffuziya orqali soʻriladi. Shuning
    uchun lipofil qutbsiz moddalar yaxshi va gidrofil qutbli birikmalar yomon soʻriladi.
    Til ostiga moddalar kiritilganda (sublingual) – soʻrilish tez sodir boʻladi va moddalar jigarni
    chetlab oʻtib, qonga oʻtadi. Biroq, soʻrilish yuzasi kichik va shu usul bilan faqat kichik
    dozalarda buyurilgan juda faol moddalar kiritila olinadi. Masalan, sublingual: tarkibida
    0.0005 g nitrogliserinni oʻz ichiga olgan nitrogliserin tabletkalari qoʻllaniladi; soʻrilish 1-2
    daqiqada sodir boʻladi.
    Ogʻiz orqali (per os) – dori-darmonlarni (tabletkalar, draje, mikstura va boshqalar) yutish
    buyuriladi; moddalarning soʻrilishi asosan ingichka ichakda sodir boʻladi.
    Ingichka ichakdan, portal tomir tizimi orqali moddalar jigarga, keyin esa-umumiy qon
    oqimiga tushadi. Jigarda koʻplab moddalar oʻzgarishlarga uchraydi (biotransformatsiya);
    ba‘zi moddalar jigardan safro bilan ajralib chiqadi. Shu munosabat bilan,yuborilgan
    modallarining faqat bir qismi qonga oʻtadi; qolganlari jigardan birinchi oʻtish paytida
    eliminatsiyaga uchraydi.
    Dori moddalar ichakda toʻliq soʻrilmasligi, ichak devorida metabolizmga uchrashi mumkin.
    Shuning uchun koʻpincha “tizim oldi eleminatsiya” degan keng atama ishlatiladi. Umumiy
    qon oqimiga kiritilgan oʻzgarmagan moddaning miqdori, kiritilgan miqdoriga foiz nisbati
    62
    Manbaa: @pharma_baza
    “bioerishuvchanlik” atamasi bilan belgilanadi. Masalan, propranololning bioerishuvchanligi
    30%. Bu shuni anglatadiki, 0,01 g (10 mg) dozada ogʻiz orqali qabul qilinganda faqat 0,003
    g (3 mg) oʻzgarmagan propranolol qon oqimiga kiradi.
    Bioerishuvchanlik aniqlash uchun preparat vena ichiga yuboriladi(vena ichiga
    yuborilganda,moddaning bioerishuvchanligi 100%). Muayyan vaqt oraligʻida, moddaning
    qon plazmasidagi konsentratsiyasi aniqlanadi va vaqt oʻtishi bilan moddalar
    konsentratsiyasining oʻzgarishini egri chizigʻ bilan ifodalanadi. Keyin moddaning bir xil
    dozasi ogʻiz orqali yuboriladi, qondagi konsentratsiyasi aniqlanadi va konsentratsiya-vaqt
    egri chizigʻi tuziladi(1-rasm).
    Egri chiziqlar ostidagi maydoni oʻlchaniladi – AUC (area under the curve-egri chiziq
    ostidagi maydon). Bioerishuvchanlik-: F (Fraktsiya)si ogʻiz orqali yuborilganda AUC ning /
    vena ichiga yuborilganda AUC ga nisbati sifatida aniqlanadi ajratiladi va foizlarda
    belgilanadi:
    ikki moddaning bir xil bioerishuvchanlik bilan ularning umumiy qon oqimiga kirish tezligi
    boshqacha boʻlishi mumkin. Shunga koʻra, eng yuqori konsentratsiyaga erishish vaqti, qon
    plazmasidagi maksimal kontsentratsiya, farmakologik ta‘sir kattaligi har xil boʻladi. Shu
    munosabat bilan “bioekvivalentlik” tushunchasini kiritilgan. Ikki moddaning
    bioekvivalentsiyasi: bioerishuvchanligi, eng yuqori ta‘sir darajasi, farmakologik ta‘sirning
    tabiati va kattaligi oʻxshashligini anglatadi.
    Ba‘zi dorilar ya‘ni rektal shamlar(suppositorium) yoki dorivor klizmalar rektal (rectumga)
    yuboriladi .Bunday holda, mоdaning soʻrilgandandan soʻng , modanning 50% jigarni chetlab
    oʻtib, qonga oʻtadi
    .
    Rasm1. Dori moddalarining bioerishuvchanligi
    63
    Manbaa: @pharma_baza
    Parenteral yuborish usullari – oshqozon-ichak traktini chetlab oʻtib, moddalarni kiritish.
    Koʻp qoʻllaniladigan parenteral yuborish usullari – tomir ichiga, teri ostiga, mushak orasiga.
    Vena ichiga yuborilganda preparat darhol qon oqimiga kiradi; moddaning ta‘siri tez vujudga
    keladi, odatda 1-2 daqiqa ichida. Qonda dori moddalarining yuqori miqdordagi
    konsentratsiyasini yaratmaslik uchun , vena ichiga yuborishdan oldin koʻpgina dorilar 10-20
    ml izotonik (0,9%) natriy xlorid eritmasida yoki glyukozaning izotonik (5%) eritmasida
    eritiladi(suyultiriladi) va asta-sekin yuboriladi. Koʻpincha, dorivor moddalar 250-500 ml
    izotonik eritmasida tomirga tomchilatib yuboriladi, ba‘zida – bir necha soat davomida.
    Yogʻli eritmalar va suspenziyalar: tomirlar emboliyasi (tiqilib qolishi) xavfi tufayli vena
    ichiga yuborilmaydi. Ammo ba‘zida gipertonik eritmalar (masalan, 10-20 ml 40% glyukoza
    eritmasi) oz miqdori tomir ichiga yuboriladi, va ular tezda qonda eriydilar.
    Mushak orasiga yuborilganda moddalar passiv diffuziya va filtrlash orqali (qon
    endoteliyasidagi hujayralararo boʻshliqlar orqali) soʻrilishi mumkin. Shunday qilib, ikkala:
    lipofil qutbsiz va gidrofil qutbli birikmalarni mushak orasiga yuborish mumkin . Gipertonik
    eritmalar va kuchli tasirga ega kuyduruvchi moddalar mushak orasiga yuborish mumkin
    emas . Shu bilan birga, mushak orasiga yogʻli eritmalari va suspenziyalar (suspenziyalar)
    qilinadi. Mushakka suspenziya yuborilganda , u moddaning mushakda deposi hosil boʻladi
    va undan dori modallar qonga uzoq vaqt soʻriladi.
    Dori moddalari teri ostiga (teri osti yogʻ toʻqimalariga) yuborilganda, moddalar mushak
    orasiga yuborilgani kabi xuddi shu tarzda soʻriladi , ammo sekinroq, chunki teri osti
    toʻqimasini qon bilan ta‘minlashi skelet mushaklarini qon bilan ta‘minlashdan kamroq.
    Yogʻli eritmalari va suspenziyalar ba‘zida teri ostiga yuboriladi. Shu bilan birga,
    mushaklarga kiritilish bilan solishtirganda,yogʻ eritmalari va suspenziyalar sekinroq soʻriladi
    va infiltratlar hosil qilishi mumkin. Dori modallarinig boshqa yuborish usullaridan klinik
    amaliyotda nafas olish yoʻllari orqali(ingalatsion)(gazsimon moddalar, uchuvchan suyuqlik
    bugʻlari, aerozollar ), moddalarni miya pardalari ostiga yuborish, arteriya ichi in’ektsiyasi
    va boshqa turlari mavjud(20dan ortiq turi mavjud.).
    2.Taqsimlanishi
    Lipofil qutblanmagan dori moddalari qonga tushganda organizmda bir tekis taqsimlanadi,
    gidrofil qubli dori moddalari esa notekis taqsimlanadi.Buning sababi ularning gistogematik
    baryerlardan , boshqa turdagi baryerlardan oʻtish qobilyati va a‘zolarning qon tomirlar bilan
    turlicha ta‘minanishi.Organizmdagi baryerlar: gematoensefalik, gematooftalmik va platsentar
    baryerlardir.Gematoensefalik baryer miya kapillyar endoteliy hujayralaridan tuzilgan, unda
    hujayralararo boʻshliq mavjud emas. Bu baryer gidrofil qutblangan moddalarni qondan miya
    toʻqimasiga oʻtishiga toʻsqinlik qiladi. Miya qobigʻi yalligʻlanish kasalliklarida uning
    oʻtkazuvchanligi ortib ketadi. Gematooftalmik baryer qondan gidrofil qutblangan moddalarni
    koʻz toʻqimasiga oʻtishiga toʻsqinlik qiladi. Plasentar baryer homiladorlik vaqtida vujudga
    keladi va zararli moddalarni ona qonidan homilaga oʻtishiga qarshilik qiladi.
    Dori moddalarini taqsimlanishini taqsimlanish hajmi ( Volume of distribution) tushunchasi
    izohlaydi: [Vd = D/ Co]
    D – Doza; Co- dastlabki konsentratsiya.
    64
    Manbaa: @pharma_baza
    Shuning uchun taqsimlanish hajmini organizm suyuqligining gipotetik hajmi orqali ifodalasa
    boʻladi, vena ichiga dori moddasini yuborsak uning taqsimlanishi qon plazmadagi
    konsentratsiyasiga teng boʻladi. Vd litrlar yoki l/kg orqali ifodalaniladi.
    Agar odam tanasi ogʻirligi 70 kg boʻlsa , Vd= 3 l ( qon plazmasi hajmi) boʻladi. Bu shuni
    bildiradiki dori moddasi qon plazmasi tarkibida boʻladi , ya‘ni shaklli elementlarda
    boʻlmaydi ham , ulardan chiqmaydi ham.
    Vd =15 l. Bunda plazma – 3 l, hujayralararo suyuqlik 12 l
    Vd = 40 l.( Organizm umumiy suyuqlik miqdori) bunda dori moddasi taqsimoti hujayra ichi
    va hujayra tashqarisida boʻladi.
    Vd = 400,600,1000 l ga dori moddasi periferik toʻqimalarda depolanganini va qondagi
    konsentratsiya pastligini ifodalaydi.Masalan, imipramine ( trisiklik antidepressant )
    Vd= 23 l/kg, litrda ifodalasak 1600 l taxminan. Impiramin konsentratsiyasi qonda juda past
    boʻladi va undan zaharlanishda gemodializ effektsizligini (Vd ning klinik ahamiyatlaridan
    biri) bildiradi.
  2. Depolanish( zahiralanish, toʻplanish)
    Dori moddasi taqsimlangandan soʻng ba‘zi toʻqimalarda toʻplanishi mumkin. Depolangan
    dori moddalari keyinchalik qonga ajralishi va farmakologik ta‘sirini koʻrsatishi mumkin.
    Lipofil moddalar yogʻ toʻqimalarida depolanishi mumkin. Vena ichi narkotik moddasi
    boʻlgan tiopental –natriy narkoz chaqiradi va u 15-20 min. davom etadi. Uning qisqa
    muddatli ta‘siri 90% qismining yogʻ toʻqimasida depolanishi bilan bogʻliq. Narkozdan keyin
    tiopental – natriy 2-3 soatlik narkozdan keying uyquni chaqiradi, chunki depolangan modda
    qonga ajraladi. Tetrasiklin guruhi antibiotiklari suyak toʻqimasida depolanadi. 8 yoshgacha
    boʻlgan bolalarga uni buyurish mumkin emas, chunki skelet shakllanishiga zararli ta‘sir
    koʻrsatadi. Koʻp moddalar qonda plazma oqsillari bilan bogʻlangan holda depolanadi. Qon
    oqsili bilan bogʻlangan modda farmakologik ta‘sirini yuzaga chiqarmaydi. Oqsildan
    ajralgandan keyingina oʻzini ta‘sirini yuzaga chiqaradi. Koʻp miqdorda boʻlgan moddalar
    oqsillar bilan mustahkam bogʻ hosil qiladi, kuchsiz boʻglanish moddalarni siqib
    chiqarilishiga sabab boʻladi. Qon plazmasida ularning erkin shakllari ortganda siqib
    chiqarish ta‘siri ham ortadi. Masalan , sulfanilamidlar, salitsilatlar bevosita
    antikaogulyantlarni ta‘sirini orttirib yuboradi. Buning natijasida qon ivuvchanligi tezda
    tushib ketadi va xavfli qon ketishlari kuzatiladi.
    4.Biotransformatsiya
    Koʻpchilik dori moddalar organizmda oʻzgarishga uchraydi (biotransformatsiyaga).
    Metabolik transformatsiya (oksidlanish, qaytarilish, gidroliz) va konyugatsiya (atsetillanish,
    metillanish, glyukuron kislota bilan birikmalar hosil boʻlishi) kabilar farqlanadi. Shunga
    koʻra oʻzgarishga uchragan mahsulotlar metabolitlar va konyugatlar deb nomlanadi. Odatda
    moddalar oldin metabolik transformatsiyaga, soʻngra konyugatsiyaga uchraydi. Metabolitlar
    boshlangʻich birikmalarga nisbatan faolsizroq lekin ba‘zida toksik xususiyati jihatidan
    boshlangʻich birikmalarga nisbatan faol. Konyugatlar odatda sustroq. Koʻpchilik dori
    moddalari jigar hujayralarida joylashgan endoplazmatik retikulumdagi fermentlar va
    65
    Manbaa: @pharma_baza
    mikrosomal fermentlar ta‘sirida biotransformatsiyaga uchraydi (asosan sitoxrom P-450
    izofermenti). Bu fermentlar qutbsiz lipofil moddalarga ta‘sir koʻrsatadi va ularni
    organizmdan oson chiqib ketadigan qutbli gidrofil birikmalarga aylantiradi.Mikrosomal
    fermentlar aktivligi jins, yosh, jigar kasalliklari hamda ba‘zi dori vositalarining ta‘siriga
    bogʻliq boʻladi. Erkaklarda mikrosomal fermentlar aktivligi ayollarga nisbatan yuqori (bu
    fermentlar erkaklar jinsiy gormonlari ta’sirida stimullanadi) . Shuning uchun erkaklar
    koʻpchilik farmakologik moddalar ta‘siriga chidamliroq.
    Yangi tugʻilgan chaqaloqlarda mikrosomal fermentlar toʻliq rivojlanmagan, shuning uchun
    hayotining birinchi haftaligida bir qator dori moddalar (masalan :xloramfenikol) toksik ya‘ni
    zaharli ta‘siri yuqori boʻlganligi uchun qoʻllash tavsiya etilmaydi. Jigarning mikrosomal
    fermenti aktivligi keksa yoshliklarda pasayib ketadi, shuning uchun 60 yoshdan katta
    boʻlganlarga, oʻrta yoshdagilarga nisbatan kamroq dozadagi dori preparatlari qoʻllaniladi.
    Jigar kasalliklarida mikrosomal ferment aktivligi pasayib ketishi mumkin, dori vositalarining
    biotransformatsiyasi sekinlashadi, ularning ta‘siri kuchayadi va uzayadi. Jigar mikrosomal
    fermenti sintezini faollashtiruvchi dori moddalari mavjud. Masalan, fenobarbital,
    grizeofulvin, rifampitsin. Yuqorida koʻrsatilgan dori moddalarining qoʻllanilishi natijasida
    mikrosomal ferment sintezining induksiyasi asta sekinlik bilan rivojlanadi (taxminan 2 hafta
    davomida) . Bu preparatlarning bir vaqtning oʻzida boshqa preparatlar (masalan
    glyukokortikoidlar, kontraseptiv vositalar) bilan birgalikda qoʻllanilishi ularning ta‘sirini
    susaytirishi mumkin. Ba‘zi dori moddalari jigarning mikrosomal fermenti aktivligini
    susaytiradi (simetidin, xloramfenikol va b.q) shuning uchun boshqa preparatlarning ta‘siri
    kuchayadi.
    5.Ekskresiya Koʻpincha dori moddalari buyraklar orqali oʻzgarmagan holda yoki
    biotransformatsiya mahsulotlari shaklida organizmdan chiqariladi. Buyrak kanalchalariga
    moddalar buyrak koptokchakalarida qon plazmasi filtrlanishidan soʻng tushadi. Koʻp
    moddalar proksimal naychaga ajratiladi. Moddalarni ajralishini taminlaydigon transport
    sistemalar kam spetsifik, shuning uchun turli xil dori moddalari transport sistema bilan
    birikish uchun raqobatlashadi. Bundan tashqari, bir modda boshqa moddaning ajralishini
    kechiktirishi ham mumkun. Masalan: xinidin digoksinni ajralishini sekinlashtiradi,
    digoksinni qon plazmasidagi konsentrasiyasi ortib ketadi va organizmda toksik ta‘sirlar
    yuzaga keladi (aritmiya, v.b.). Lipofil qutibsiz moddalar kanalchalarda passiv diffuziya yoʻli
    orqali qayta soʻriladi(reabsorbsiya). Gidrofil qutbli moddalar esa kam reabsorbsiyalanadi va
    buyrak orqali chiqarib yuboriladi. Kuchsiz elektrolitlarni ajralishi (ekskresiya) ularning
    ionlanish darajasiga toʻgʻridan toʻgʻri mutanosib ( ionlangan moddalar kam
    reabsorbsiyalanadi). Shu sababli kislotali birikmalarni (m:barbiturat kislotalarini xosilalari,
    salitsilatlar) ajralishini tezlashtirish uchun siydikni pHni ishqoriy tomonga,asosli
    moddalarni ajralishi uchun esa – kislotali tomonga oʻzgartirish kerak.Bundan tashqari,
    dorilar oshqozon-ichak trakti orqali (ekskretsiya oʻt bilan), ter, soʻlak, bronxial va boshqa
    bezlarning sekretsiyasi bilan ham chiqarilishi mumkin.Uchuvchan dori moddalari nafas yoʻli
    orqali ajratiladi.Emiziklik davridagi ayollarda dorilar sut bezlari orqali ajratilishi va sut bilan
    66
    Manbaa: @pharma_baza
    chaqaloq organizmiga oʻtishi mumkin. Shuning uchun emizikli onalarga bolaga salbiy ta‘sir
    koʻrsatadigan dorilarni buyurmaslik kerak. Dori moddalarning biotransformatsiyasi va
    chiqarilishi “eliminatsiya” atamasi bilan birlashtirilgan. Eliminatsiya jarayonini tavsiflash
    uchun eliminatsiya tezligi konstantasi – Kel va yarim chiqarilish davri – t1/2 foydalaniladi.
    Eliminatsiya konstantasi vaqt birligi ichida moddani qancha qismi chiqarib yuborilishini
    koʻrsatadi. Masalan, A moddasi v/i 10 mg dozada yuborildi; Ke1 = 0,1 / soat. 1 soatdan
    keyin qon plazmasida 9 mg, 2 soatdan keyin – 8,1 mg qoladi.
    Yarim chiqarilish davri – t1/2 – moddalarning qon plazmasidagi konsentratsiyasining 50
    foizga kamayish davri. Asosan, yarim chiqarilish davri t1/2 dori moddasini dozasiga bogʻliq
    emas va eleminatsiya davrinig turli vaqtlarida bir xil boʻladi.
    t1/2= (0,693 bu – 2 ning natural logarifmi)
    Klirens (ing.Clearanse) – vaqt birligi ichida qon plazmasini qancha miqdori dori
    moddalardan tozalanish koʻrsatkichi va ushbu oʻlchov birliklari orqali ifodalanadi: ml/daq,
    ml/kg/daq, l/m
    2/soat va boshq.
    Buyrak klirensi(Clr), jigar klirensi(ClH), umumiy (total) klirens (ClT) va boshqa turlari bor.
    Buyrak klirensi (Clr-renal) quyidagi formula bilan ifodalanadi :
    Clr
    = ml/daq
    Cu – moddani siydikdagi konsentrasiyasi;
    Cp – moddani plazmadagi konsentrasiyasi;
    Vm – siydik ajralish tezligi.
    67
    Manbaa: @pharma_baza
    Umumiy klirens (Total) quyidagi formula bilan ifodalanadi :
    ClT = Vd * Kel.
    Optimal terapevtik ta‘sir uchun va toksik ta‘sirni oldini olish uchun qon plazmasida dori
    moddasini doimiy (statsionar) terapevtik konsentratsiyasini saqlash kerak.
    Doimiy kontsentratsiyasi – Css (steady-state concentration).
    Shuningdek, minimal terapevtik konsentrasiya Css
    min va maksimal terapevtik konsentrasiya
    Css
    max farqlanadi, maksimaldan yuqorisi toksik konsentratsiya xisoblanadi. Css
    max va Css
    min
    oraligʻi esa terapevtik kenglik xisoblanadi. Dori moddani terapevtik kengligi qanchalik katta
    boʻlsa, uni amaliy tibbiyotda qoʻllash shunchalik qulay boʻladi(2-rasm).
    Dori moddasini oʻrtacha terapevtik konsentratsiyasini taminlash uchun moddani eritmasini
    vena ichiga tomchilatib yuboriladi. Bunday holda, qon plazmasidagi moddaning
    konsentratsiyasi avval tez, soʻngra sekinroq koʻtariladi va nihoyat statsionar kontsentratsiya
    oʻrnatiladi, bunda moddaning yuborish tezligi uni eliminatsiyasiga teng
    (biotranformaysiya+ekskretsiya). Moddani yuborish tezligi quyida formula bilan
    ifodalanadi:
    =Css*Ct
    = vaqt birligida yuborilgan modda miqdori;
    Ammo, koʻpincha dorivor moddalar ogʻiz orqali yoki alohida inyeksiya shaklida buyuriladi.
    Bunday xollarda dori moddasini effektiv dozada yuborilib terapevtik konsentratsiyaga (doza)
    yetkaziladi, soʻngra korreksion dozada yuborilib terapevtik doza saqlab turiladi.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *