IBN SINO ISHLATGAN DORI-DARMONLAR

Ibn Sino. o.’zining tibga o.id asarlarida, xususan “Tib qo.nunlari” kito.bida o.’simliklar, hayvo.nlar va minerallardan o.linadigan juda ko.’p do.rilarni bayo.n etgan. “Qo.nun”ning ikkinchi va beshinchi kito.blari do.rivo.r mo.ddalarga bag’ishlangan. Hammasi bo.’lib o.lim 810 xiI sodda (yakka) va 275 xil murakkab dorilarni ko.’rsatgan. Bunda u juda ko.’p murakkab do.rilarning 2-3 va undan ham o.rtiq nusxalarini keltirgan. Bundan tashqari Ibn Sino. 65 xiI yurak kasalligida ishlatiladigan do.rilarni bayo.n etgan. Shularning hammasini hiso.bga o.Isak, Ibn Sino. ishlatgan murakkab do.rilarning so.ni 400 dan o.shadi.
Ibn Sino. do.rilarning xo.ssalari haqida so.’zlab, birinchi gaIda, ularning issiqlik, So.vuqlik, quruqlik va ho.’llik xususiyatlarini ko.’rsatadi. Bu xususiyatlarni u mizo.j, deb ataydi. Demak, Ibn Sino.ning tushunchasiga ko.’ra do.ri mo.ddalarning aso.siy xususiyatlari ularning mizo.jlaridir.
Ibn Sino.ning ko.’rsatishicha do.rilar umumiy va xususiy ta’sir quvvatiga ega bo.’ladilar. Umumiy ta’sir quvvati qizdirish, So.vutish, ho.’Hash va quritish sifatida namo.yo.n bo.’ladi. Xususiy ta’sir quvvati ayrim kasallik ho.latiga ta’sir qilishdir. Do.rilarda yana uvishtiruvchi, jarohatlarni bitiruvchi, to.rtuvchi, to.’sqinliklami o.chuvchi, ichni suruvchi, siydikni yo.’naltiruvchi, qo.nni yurishtiruvchi xususiyatlar ham mavjud, deb yo.zgan.
Ibn Sino. zamo.nasida do.rilar aso.san o.’simliklardan, ma’danlardan va hayvo.nlar a’zo.laridan o.lingan. Sun’iy mo.ddalar bo.’lmagan. Ibn Sino.ning o.’zi ham aso.san shu uch manbalami ko.’rsatgan. U o.’simliklardan o.linadigan do.rilarga ko.’proq ahamiyat bergan. Ularni qay vaqtda yig’ish, saqlash, ishlatish usullarini juda batafsiI bayo.n etgan. Bu umumiy ma’lumo.tlardan soOng Ibn Sino. o.ddiy va murakkab do.rilar ustida alo.hida to.’xtaladi.
Ibn Sino. o.ddiy do.rilami, ularning ta’siri va xo.ssasiga qarab, 64 xiIga bo’lgan. Shular o.rasida erituvchi, to.zalo.vchi, yetishtiruvchi, o.vqatni hazm qildiruvchi, burishtiruvchi, xiltlami quyiltiruvchi, suyultiruvchi, shimdiruvchi, uvishtiruvchi, ichni suruvchi, va h.k. do.rilami ko.’rsatgan.
Turli kasalliklarda ishlatiladigan o.ddiy do.rilardan Ibn Sino. quyidagilarni ko.’rsatgan: shish va to.shmalarda ishlatiladigan 42 xii do.ri, bo.’g’im kasalliklarida ishlatiladigan 23 xiI do.ri, bo.sh va miya kasalliklarida ishlatiladigan 60 xii do.ri, ko.’z kasaHiklarida .ishlatiladigan 45 xiI do.ri, nafas yo.’Hari va ko.’krak qafasidagi a’zo.lar,kasalliklariqa isldatiladigan 35 xiI dori; o.ziqlanish a’zolari (me’da-ichaklar),kasalliklarida ishlatiladigan 46 ,xil dori, chlqarish ‘a’·~o.lari kasalliklarida ishlatiIadigan 88 xiI do.ri. Shulardan taxminan yarmisi (36 tasi) .ayo.Uar ya erkaklar jinsiy a’zo.lari kasalliklarida ishlatiIar ekan. Isitmalarda ishlatiladigan 18 xiI do.rini

ko’rsatgan. Olim kosmetikada ishlatiladigan moddalarga ham to’xtalib o’tgan. Shundaylardan 60 xilini ko’rsatgan.
Ibn Sino har bir dorini bayon qilishda dastlab u qanday dori ekanligi (tuzilishi, shakli) qayerdan olinishini ko’rsatib o’tadi. So’ng har bir dorining mizoji, xossalari, ta’siri va nihoyat uning qanday kasallikda ishlatilishini ko’rsatadi.
Ibn Sino “Tib qonunlari”ning butun bir kitobini (ikkinchi kitob) oddiy (yakka) dorilarga bag’ishlagan bo’lsa ham, amalda u ko’proq murakkab dorilardan foydalangan. Olim murakkab dori ishlatishning afzalligini so’zlab, bunday, deb yozgan: “Ba’zan biz biror kasallik uchun oddiy dori topolmaymiz. Ko’pincha hatto murakkab dori ham bemorni davolashda uning kasaliga biz istagan darajada ta’sir qilolmaydi. Bunda buz mazkur doriga uning kuchini oshiruvchi modda qo’shishga maJbur bo’lamiz. Ba’zan esa biz tanlagan dori kasallikga yaxshi ta’sir etadi, ammo boshqa tomondan bemorga zarar yetkazadi. Bunda biz mazkur dorining zararli tomonini qirqadigan modda qo’shishimiz lozim bo’ladi. Boshqa bir holda dori kasallikga yaxshi ta’sir qiladi, lekin u juda achchiq yoki hidi badbo’y bo’ladi. Bemor uni icha olmaydi, ko’ngli aynib, qayt qilib yuboradi. Bunday holda biz dorining achchiq ta’mini va badbo’y hidini yo’qotadigan modda qo’shishimiz kerak. Shuning uchun biz ko’proq murakkab dorilar ishlatamiz” .
Ibn Sinoning yozishicha murakkab dori shu doriga kirgan moddalarning oddiy yig’indisi emas, balki u yangi sifatdir. Ibn Sino ishlatgan va tavsia etgan dorilarning ko’pi har xil kasalliklarni davolashda albatta naf keltirgan. Ularning ba’zilari hozirgi zamon amaliy tibbiyotida ham ishlatiladi. Masalan, Ibn Sino ishlatgan 497 dorivor o’simlik moddalarining 165 tasidan hozir ham foydalaniladi. Shulardan 110 tasi hozirgi zamon farmakopeyasiga kiritilgan. Shu bilan birga u ba’zi kasalliklarni davolashda hayvonlarning tezagi, siydigi, quloqning chirki, so’lak, tupuq kabi chiqindilarni dori sifatida tavsiya etgan. Shunday tavsiyalar qadimgi Misr hakimlarining asarlarida ham uchraydi. Qadimgi Misr hakimlaridan birining tuzgan retseptida achigan sut, hayvon tezagi, . maydalangan (hovonchada yanchilgan) suyak, tuyoq kabilar bo’lgan. Ibn Sino ham o’z asarlarining ba’zilarida shunday tavsiyalar bergan. Uning yozishicha eshakning siydigi moxov kasalligini davolar emish. Cho’chqaning siydigi esa, btiyrakdagi va siydik qopchasidagi toshni eritib ; yuborarmish. Ibn Sinoning tibbiyot, uning mohiyati va vazifalari haqidagi ‘ fikr-mulohazalari, shuningdek, tavsiya etgan dori-darmonlarl o’z vaqtida to’g’ri va foydali bo’lgan. Ular ko’p asrlar davomida tabiblar uchun . haqiqatan “qonun” bo’Jib xizmat qildilar.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *