ONA TILI – Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 1-sinfi uchun darslik

Ona tilim

Ona tilim, jon tilim, Sen o‘zingsan jon-dilim. Yuragimning to‘rida Sayrab turgan bulbulim.

TOVUSHLAR VA HARFLAR

Tovush va harf 1-mashq. Rasmda kimlar tasvirlangan?

So‘zlarni o‘qing. Qaysi tovush so‘z ma’nosini o‘zgartirayotganini ayting.

Aka — uka, ota — ona bola — xola, buva — buvi.

opa,

Tovushlar sonini aniqlang. Ko‘chiring.

Tovushlarni talaffuz qilamiz eshitamiz. O‘zbek tilida 30 ta vush bor.

va to-

4

2-mashq. O‘qing. So‘zlarning bitta tovushini tushirib, yangi so‘z hosil qiling.

Anhor hunar —

, bahor , dona —

,

,

.

So‘zlarning ma’nosini o‘zgartirayotgan tovushni ayting. So‘zlarni juft holda yozing.

3-mashq. Rasmdagi bolalarga ism qo‘ying. Ular nima qilyaptilar?

Javob yozing:

Bolalar ismida qaysi tovushlar ishtirok etgan? Tovushlarni almashtirib, yangi ismlar hosil qiling.

5

Tovushlar harflar bilan ifodalanadi. Harflarni yozamiz, ko‘ramiz va o‘qiymiz. O‘zbek yozuvida 29 ta harf bor.

4-mashq. Rasmdagi hayvon va narsalar nomini ayting va yozing.

So‘zlardagi tovush va harflar sonini ayting. Qaysi tovushlar so‘z ma’nosini o‘zgartiryapti?

5-mashq. So‘zlarning bitta vushini o‘zgartirib, yangi hosil qiling va yozing.

toso‘z

Qovun — sovun, ikki — _, so‘qmoq — .

Foydalanish uchun harflar: u, t.

So‘zlarning ma’nosini izohlang.

6

6-mashq. Qovun lang.

nomlarini

aniq-

Qovunlar Ananas – qasir-qusur, Pichoqqa ilinmaydi.

Oqurug‘ — mayiz, holva, Po‘chog‘i bilinmaydi.

Bo‘rikalla, asati, Ko‘kturnasin aytmayman.

Ming til bilan so‘zlab ham Maqtoviga yetmayman.

Tolib Yo‘ldosh

Qovun nomlarini ko‘chiring. Qovunlar nega har xil nomlanadi? Qavs ichida tovush va harflar sonini yozing.

7-mashq. Ko‘rsatkichlar asosida oltita so‘z tuzing va yozing.

o n a

t o k

a n a

Tuzgan izohlang.

so‘zlaringizning

ma’nosini

7

Savollarga og‘zaki javob bering:

  1. O‘zbek tilida nechta tovush bor?
  2. Tovushni nima qilamiz?
  3. Tovushlar yozuvda nimalar bilan ifodalanadi?
  4. O‘zbek tilida nechta harf bor?
  5. Nimani yozamiz, ko‘ramiz, o‘qiymiz?

Unli tovushlar va harflar 8-mashq. O‘qing. She’r qaysi shahar haqida ekanini toping.

Poytaxt shahar, bosh shahar, Qadim tuproq, Shosh shahar… Sen tinchlik qo‘ng‘irog‘i, Sen ozodlik kuyisan.

Muhammad Yusuf

She’rning dastlabki ikki qatorini ko‘chiring. Unlilar tagiga chizing. Qaysi tovushlarsiz so‘z hosil bo‘lmaydi?

8

9-mashq. Harflardan so‘zlar tuzing va yozing.

foydalanib,

k

t

n

u

z

So‘zdagi qaysi tovush tushirib qoldirilsa, so‘z hosil bo‘lmaydi?

10-mashq. O‘qing. Uchinchi va to‘rtinchi gaplarni ko‘chiring. Unlilarning tagiga chizing.

Qishda dalalarni, bog‘larni oppoq qor qoplaydi. Bahorda qorlar eriydi. Qorning suvlari yerning tashnaligini qondiradi. Hosilning mo‘l bo‘lishiga yordam beradi.

11-mashq. So‘zlarning birinchi bo‘g‘inida a tovushini talaffuz qiling.

Baho, bahor, davlat, jahon, hammom, havo, Shavkat.

javon,

Ko‘chiring. So‘zning qaysi o‘rnida xato qilish mumkinligini ayting.

9

12-mashq. Nuqtalar o‘rniga yoki o unlisini qo‘yib o‘qing.

a

t

q . v o q b q . r m o q Undoshni almashtirib, yangi so‘zlar tuzing va yozing. So‘z ma’nosining o‘zgarish sababini ayting.

13-mashq. Nuqtalar o‘rniga yoki o unlisini qo‘yib yozing.

a

Xondayliq qishlog‘i tog‘lar bilan o‘r.lgan. Uning h.vosi mus.ffo, sh. moli yoqimli. Men tog‘larni t . m . sha qilishni yoqtiraman.

Sobit G‘afurovdan

a va o unlilarining aytilishi va yozilishini izohlang.

14-mashq. Tez aytishni bir nafas bilan necha marta ayta olasiz?

  1. Tursunda to‘rtta to‘rqop bor.
  2. Gulsum guldonda gul keltirdi.

10

Ko‘chiring. u unlisi o‘rniga i unlisi qo‘llanganda so‘z ma’nosida qanday o‘zgarish bo‘ladi?

Ularning qaysi bo‘g‘inida xato qilish mumkin?

a, e, i, o, u, o‘ — unli tovushlarni ifodalovchi harflar.

15-mashq. So‘zlarni o‘qing. Oxirgi bo‘g‘indagi u unlisining talaffuziga e’tibor bering.

chumchuq

qirg‘ovul Ko‘chiring. chizing.

boyqush

bulbul

u

burgut unlisining

tagiga

11

16-mashq. O‘qing. Nuqtalar o‘rniga mos unlini qo‘yib ko‘chiring.

Chumchuq

Bir chumch.q don-dun izlab, Sov.qda qopti m.zlab. Olib darrov qo‘limga, Kufkufladim shu zumda. Berdim unga ushoq non, Shu kun bo‘ldi u mehmon.

Qutbi Nosirova

Unli tovushlar qanday aytiladi?

17-mashq. O‘qing va ko‘chiring. i va u unlilarining tagiga chizing.

Toychoq Toychog‘im uchqur, ziyrak, To‘rt oyog‘i g‘ildirak. Sindirmasang bas, unga Na o‘t-u, na suv kerak.

Anvar Obidjon

i va u unlilarining talaffuzi yozilishiga e’tibor bering.

va

12

18-mashq. Tushirib qoldirilgan unlilarni qo‘yib, hayvonlar nomini guruhlab yozing.

kuch.k

xo‘t .k

mush.k

s .gir

echk.

qo‘z.choq

t .ychoq

b .zoq

Yozgan so‘zlaringizni lug‘atdan tekshiring. Unlilarning aytilishi va yozilishidagi farqni ayting.

19-mashq. Ikkinchi bo‘g‘inida i aytilib, u yoziladigan so‘zlarni ayting va yozing.

13

i aytilib, u yoziladigan unlilar tagiga chizing.

20-mashq. Harflarni yozing.

Aa

Oo O‘o‘ Uu

Ii

Ee

Bir so‘zning ikkita bo‘g‘inida ham a, o, u unlilari yoziladigan so‘zlar toping.

21-mashq. O‘qing. Unli tovushlarni ayting. Maqollarda qaysi unli ishtirok etmagan?

  1. Bilim — davlatdan qimmat.
  2. Olim bo‘lsang, olam seniki.

Ko‘chiring. Unlilar tagiga chizing. Davlat so‘zi yana qanday ma’noni bildiradi?

14

Savollarga og‘zaki javob bering:

  1. Tilimizda nechta unli tovush bor?

Unli tovushni ifodalovchi harflar nechta?

  1. Unli tovushlar qanday aytiladi?

22-mashq. Harflardan foydalanib, so‘zlar tuzing va yozing.

t q

i

n sh

Undosh tovushlar va harflar

23-mashq. She’rni o‘qing. Ko‘chiring. Undoshlar tagiga chizing.

Yong‘oq Kuz kelganda pishaman, Qoqsang, tap-tap tushaman. Yog‘li qilib noningni, Tozalayman qoningni.

Ibrohim Donish

15

24-mashq. Rasmdagi sabzavotlarning nomini ayting va yozing.

Yozganlaringizni lug‘atdan tekshiring. Undoshlarning tagiga chizing.

25-mashq. Topishmoqni o‘qing, javobini toping.

O‘zi ekin, gul taqar, Pishgach, yesang, xo‘p yoqar. Kun doim unga boqar, U doim kunga boqar.

Ko‘chiring. chizing.

Undoshlarning

tagiga

16

26-mashq. Tagiga chizilgan harflarni yozma shaklda yozing.

Bb, Dd, Ff, Gg, Hh, Jj, Kk, Ll, Mm, Nn, Pp, Qq, Rr, Ss, Tt, Vv, Xx, Yy, Zz, G‘g‘, Sh sh, Ch ch, Ng ng.

Bu harflar qanday tovushlarni ifodalaydi? Tilimizda nechta undosh tovush bor?

27-mashq. She’rni o‘qing.

Kichik usta Men kichik ustaman, O‘z ishimga puxtaman. Dadam bilan ertalab, Yog‘och, taxta randalab, Uycha qurdim tovuqqa. Qolmasin deb sovuqqa.

Odil Abdurahmon

She’rning oxirgi ikki qatorini ko‘chiring. Bir undosh tovushi bilan ma’nosi o‘zgargan so‘zni toping.

17

O‘zbek vush va harf bor.

tilida ularni

24 ta undosh ifodalovchi 23

tota

28-mashq. Matnni o‘qing. Matndan nimalarni bilib oldingiz?

Ruxsat so‘rash odobi

Darsda o‘qituvchingizdan biror narsani so‘rashni istasangiz, qo‘lingizni ko‘taring. O‘qituvchi ruxsat bersa, o‘rningizdan turing va savoli ngizni ayting.

Ko‘chiring. chizing.

Undoshlarning

tagiga

29-mashq. O‘qing. So‘zlarda va h harflarining o‘qilishini ayting.

x

Xiva, Buxoro, Xorazm, mehmon, hovli, Jizzax, hammom, mehribon.

Ko‘chiring. x ustun shaklida

va h yozing.

harfli

so‘zlarni

18

30-mashq. Xat yozishni o‘rganing. x va h harfli so‘zlarning o‘qilishi va yozilishini yodingizda tuting.

Assalomu alaykum, Xolida xola! Tuzalib qoldingizmi? Xat orqali sog‘lig‘ingizni ma’lum qiling.

Onam sizga salom yo‘llayaptilar. Xayr. Jiyaningiz Hakima.

2017-yilning 3-fevrali.

Namunaga qarab ga xat yozing.

yaqin

kishingiz-

31-mashq. Nuqtalar o‘rniga x yoki h harfidan mosini qo‘yib yozing.

Ya.malak, .ona, .ola, ta.ta, .irmon, mi., .olva, ba . o, ja.on, .avo.

Yozgan tekshiring.

so‘zlaringizni

lug‘atdan

32-mashq. Rasmga qarab «Ona tabiat» mavzusida og‘zaki hikoya tuzing. Hikoyangizda j tovushli so‘zlardan foydalaning.

19

Savollarga javob yozing:

  1. Rasmda qaysi hayvonlar tasvirlangan?
  2. Ular jilg‘a yoqasiga nima uchun kelishdi?

Tuzgan hikoyangizdagi hayvonlar nomini o‘qing. j harfi yana qaysi tovushni ifodalaydi?

33- mashq. So‘zlarni o‘qing. harfining o‘qilishiga e’tibor bering.

j

Jamol, jur’at, ijro, jiblajibon.

jiyda,

Ko‘chiring. O‘zingiz qatnashgan so‘zlardan

ajdar,

ijozat,

ham j harfi topib yozing.

20

34-mashq. Bolalarga j qatnashgan ism qo‘ying. larga javob yozing.

tovushi Savol-

  1. Kimlar jurnal o‘qiyapti?
  2. Jurnalda nima tasvirlangan?

Jurnal, jirafa so‘zlarida j harfi qanday talaffuz qilinadi?

Harflar birikmasi 35-mashq. O‘qing. She’r haqida ekanini ayting.

nima

— Shamol, qayga chopyapsan, Seni quvlarmi birov?

— Axir, qancha ishim bor, Bo‘lmas bormasam darrov.

Rauf Tolib

She’rni yoddan birikmasining tagiga

yozing. chizing.

Harflar

21

36-mashq. She’rni o‘qing. Ajratib ko‘rsatilgan so‘zlarni tahlil qiling. Til topishdi

Uchrashdilar G‘oz va O‘rdak. — Isming nima? — Menikimi? G‘oq-g‘oq-g‘oq. Seniki-chi?

Tahlil namunasi:

— G‘o-g‘o-g‘o. Bir zumda til Topishdi. O‘ynagani Chopishdi.

Qambar Ota

Chopishdi – yettita tovush, beshta harf, ikkita harflar birikmasi, to‘rtta undosh (ch, p, sh, d), uchta unli (o, i, i).

22

37-mashq. O‘qing. Ko‘chiring. Shahrisabz

O‘quvchilar Shahrisabzga bordilar. Shaharning chiroyli, tarixiy joylarini tomosha qildilar. Ular sayohatdan xursand bo‘lib qaytdilar.

Harflar zing.

birikmasining

tagiga

38-mashq. Matnni o‘qing. ningcha, oldin nima bo‘lgan?

Ona qarg‘a …Ona qarg‘a nobud bo‘lgan bolasi oldiga asta qo‘ndi. Boshini egganicha uzoq turdi. Keyin o‘zi ham yiqildi. U qaytib turmadi.

chi-

Siz-

Durbek Mahmudovdan

Ko‘chiring. farq qilgan chizing.

Aytilishi yozilishidan undoshlarning tagiga

23

39-mashq. Topishmoqlarni o‘qing va javobini ayting.

  1. Yer ostida oltin qoziq.
  2. Qoziq ustida qor turmas.
  3. Qo‘lsiz, oyoqsiz eshik ochar.

sh

m

o

l

t

u x

m

s a

z i

Bo‘sh katakchalarda qaysi tovush yashiringan? Harflar birikmasi qatnashgan topishmoqni javobi bilan yozing.

40-mashq. Ko‘chiring. Harflar birikmasining tagiga chizing.

Chotqol, Chirchiq, cho‘mich, shamol, boshoq, singil, bodring, tong.

24

ng harflar birikmasi ishtirok etgan so‘zlarni qatnashtirib, gap tuzing va yozing.

41-mashq. Bo‘sh yoki g‘ harflaridan o‘qing.

q

i

sh

q u

q a y mo p i sh l o

kataklarga q mosini qo‘yib

l

l

o o

t o d o

Tuzgan so‘zlaringizni yozing. Qaysi so‘zlarda q undoshi g‘ tarzda talaffuz qilinadi? Shu so‘zlarning yozilishini izohlang.

42-mashq. Ifodali o‘qing. Ajratib ko‘rsatilgan so‘zlarni ko‘chiring. Undoshlarning tagiga chizing.

Top, o‘rtoq!

Shu tik turgan joyingda Shimol-u sharq, g‘arb qayoq? Top, o‘rtoq!

25

Oymi, quyosh yo yulduz Qaysi biri yaltiroq?

Top, o‘rtoq!

Obid Rasul

Savollarga og‘zaki javob bering:

  1. O‘zbek tilida nechta undosh tovush bor?
  2. O‘zbek alifbosida undosh tovushlarni ifodalagan nechta harf bor?

43-mashq. Nuqtalar o‘rniga tegishli undoshni qo‘yib o‘qing.

Yaxshi bola

Sevgan do‘sti — kito.-ofto., Qoidasi axloq-odo.. Maqtanishning hech o‘zi yo‘q, Gaplarida «sen» so‘zi yo‘q.

Obid Rasul

Ko‘chiring. talaffuzi va ayting.

Ajratilgan yozilishidagi

so‘zlarning farqni

26

44-mashq. O‘qing. So‘zlarning talaffuzi va yozilishini taqqoslang.

tug — tuk yod — yot ganj — ganch

qarz — qars tub — tup uflamoq — uvlamoq

Ko‘chiring. So‘zning ma’nosini o‘zgartirayotgan harfning tagiga chizing.

Berilgan harflar qaysi tovushni ifodalaydi? Ular so‘zda qaysi tovush kabi aytilishi mumkin? Bo‘sh kataklarga shu tovushni ifodalovchi harfni yozing.

B

D

G

Z

V

J

45-mashq. So‘zlarni o‘qing. Katakchalarga b va d undoshlaridan mosini qo‘yib ko‘chiring.

choysha hiso rubo

i

Umi Ozo Xurshi

a

27

So‘z oxiridagi unli harfni tushirib o‘qing. Oxirgi tovush qanday talaffuz qilinyapti?

46-mashq. So‘zlarning aytilishi va yozilishini taqqoslang. Qaysi tovushlarning aytilishi bilan yozilishida farq bor?

  1. Kitob, oftob, savob, javob, janub. 2. Ozod, obod, avlod, ajdod.
  2. Mavj, avj, muhtoj. 4. Shavkat, shovqin.

Ko‘chiring. b, d, j va v undoshlarining tagiga chizing.

47-mashq. Nuqtalar o‘rniga b – p, d – t, g – k, z – s, j – sh, v – f undoshlaridan mosini qo‘yib, so‘zlarni yozing.

Davla ., ozo ., tu ., tarvu ., hiso., rubo., bar., Zayna ., kopto., Abbo., talaffu ., a.tobus, a.tomat, gara ..

28

48-mashq. Nuqtalar o‘rniga rur harflarni qo‘yib o‘qing.

Tanishaylik, men kito., Asl bilimlarga kon. Boylik beray behiso., Bo‘lsang agar qadrdon.

za-

Qudrat Hikmat

Kitob, bilim so‘zlarini

49-mashq. O‘qing. ning javobini toping.

tahlil

qiling.

Topishmoq-

Dur shodalar uzilgandek Ko‘kdan tushar patirlab. Yer yuzida turar andak Suv bo‘lguncha yaltirab.

D Ziyod Komilov

Ajratilgan so‘zlarni ko‘chiring. tilishi yozilishiga mos kelmagan doshlarning tagiga chizing.

Ayun-

29

Tutuq (’) belgisi 50-mashq. Tutuq belgili so‘zlarning aytilishi va yozilishiga diqqat qiling.

  1. Rahmat olgan omondir, La’nat olgan yomondir.
  2. Va’daga vafo — mardning ishi.

Ko‘chiring. Maqollarning ma’nosini tushuntiring.

51-mashq. So‘zlarni gisiga rioya qilib o‘qing.

tutuq

bel-

da’vo — davo sur’at — surat

she’r — sher ta’na — tana

Ko‘chiring. izohlang.

So‘zlarning

ma’nosini

52-mashq. So‘zlarni tutuq gisiga rioya qilib o‘qing.

Tal’at, va’da, jur’at, san’at, mura, A’zam, she’r, sa’va.

bel-

Ma’-

30

Ko‘chiring. Qaysi so‘zlarda tutuq belgisi tushirilsa, ma’no o‘zgaradi?

53-mashq. Tez va ko‘p aytishga tayyorlaning.

Sa’va saharda sadada sayradi. Tal’at tandir tagidan tanga topdi.

Sa’va, Tal’at so‘zlaridagi belgisini tushirib o‘qing va sidagi farqni ayting. Sa’va tahlil qiling.

tutuq ma’noso‘zini

54-mashq. She’r nima haqida?

Ayoz dedi: — Sha’nimga she’r Yozmasang ham rahmat senga. Qizdiraman oyoq-qo‘ling Birpas o‘ynab bersang menga.

Abdurahmon Akbar

She’r va sher so‘zlarini qatnashtirib, ikkita gap tuzib yozing.

55-mashq. Tutuq belgili o‘nta ism yozing.

31

Alifbo

56-mashq.

Alifbe va alifbo Siz «Alifbe» kitobini o‘qidingiz. U orqali tovush va harflarni bilib oldingiz.

Alifbomizda 29 ta harf bor. Ulardan 3 tasi harflar birikmasi. 1 ta tutuq belgisi bor.

ALIFBO

Aa Hh Nn Tt

Bb Ii Oo Uu

Dd Jj Pp Vv

O‘o‘ G‘g‘ Sh sh

Alifboda lashadi.

harflar

Ee Ff Gg Kk Ll Mm Qq Rr Ss Xx Yy Zz Ch ch Ng ng

tartib

bilan

joy-

Alifboni yozma uni yod oling.

shaklda yozing

va

32

57-mashq. Nuqtalar o‘rniga zarur harflarni qo‘yib, gullar nomini o‘qing.

karn.ygul chin.igul gulsa.sar Gul nomlarini alifbo tartibida yozing. Gul nomlarini qatnashtirib, bitta gap tuzing va yozing.

58-mashq. bida yozing. tagiga chizing.

So‘zlarni alifbo tartiQo‘sh undoshlarning

Naqqosh, rassom, izzat, kassa, mitti.

varrak,

novvot,

So‘zlarning yozilishini yodingizda tuting. Shu so‘zlardan qatnashtirib, bitta gap tuzing va yozing.

2 — Ona tili, 1- sinf

33

59-mashq. Nuqtalar o‘rniga zarur harflarni qo‘yib, so‘zlarni alifbo tartibida ko‘chiring.

Pil.a, til.a, chit.ak, ik.i, has.a.

Foydalanish uchun harflar: l, t, k, s.

So‘zlarning imlosini yodda tuting.

60-mashq. Nuqtalar o‘rniga zarur harflarni qo‘yib, so‘zlarni alifbo tartibida ko‘chiring.

Yong‘o., sha.toli, an.ir, sho.ut, bo.om, ol.o‘ri, to.olcha, d.lana.

Foydalanish uchun harflar: q, f, j, t, d, x, g‘, o‘.

61-mashq. Bo‘sh katakchalarga unli harflardan mosini qo‘yib o‘qing.

a l

f b

M y

n d

n i S

z

ch

b ?

l

m

n

34

Savol va topshiriqlar:

  1. So‘z oxirida kelgan qaysi undoshlar talaffuzda o‘zgaradi? Nima uchun?
  2. Alifboni yoddan ayting.

62-mashq. So‘zlarni o‘qing. Ularni alifbo tartibida yozing.

Yo‘lbars, timsoh, zarra, supurgi, arra, kakku, qimmat.

kurak,

Shu so‘zlardan qatnashtirib, gap tuzing va yozing.

bitta

Bo‘g‘in 63-mashq. So‘zlarni ga bo‘lib o‘qing va gidek yozing.

Namuna: Op-poq, …

bo‘g‘inlarnamunada-

Sovuq, chana, yaxmalak, quyosh, musaffo, havo.

qo‘lqop,

Musaffo ting.

so‘zining

ma’nosini

ay-

35

So‘z bo‘g‘inlarga bo‘linadi.

64-mashq. tilgan so‘zlarni yozing.

Matnni o‘qing.

bo‘g‘inlarga

Ajrabo‘lib

Namuna: i-ni-dan, …

Hasan va qaldirg‘och Hasan qaldirg‘ochning inidan uchto‘rtta tuxum olib tushdi.

— Tuxumlarni joyiga qo‘y, onasi qarg‘aydi, — dedi buvisi.

Hasan tuxumlarni joyiga qo‘ydi.

Hikoyani davom nimalarga bo‘linadi?

ettiring.

So‘z

36

65-mashq. She’rni o‘qing. So‘zlarni bo‘g‘inlarga bo‘lib, chiziqcha bilan yozing.

Namuna: Bo‘-ri, …

Senimi, shoshmay tur!

— Bo‘ri quyonni tutmay, Nega paysalga solar?

— Qiziqsan, tutib yesa, Multfilm tugab qolar.

Rauf Tolib

So‘zlar necha bo‘g‘inli bo‘ladi?

66-mashq. O‘qing. ning javobini toping.

Suvga yoysa bo‘ladi, So‘ng o‘ljaga to‘ladi.

Topishmoq-

Topishmoqdagi so‘zlarni bo‘g‘inlarga bo‘ling. Har bir so‘zda nechta unli tovush va nechta bo‘g‘in bor?

Unli tovushlar bo‘g‘in hosil qiladi.

37

67-mashq. Matnni o‘qing. Ajratib ko‘rsatilgan so‘zlarni bo‘g‘inlarga bo‘lib yozing.

Do‘lana

Do‘lana — tog‘ o‘simligi. Do‘lana tog‘li joylarda, shag‘alli qiyaliklarda o‘sadi. Respublikamizda do‘lananing beshta turi bor. Uning mevasi juda ko‘p kasalliklarga davodir.

Do‘lana dingiz?

haqida

nimalarni

bilib

ol-

68-mashq. O‘qing. haqida ekan?

Matn

nima

Xonqizi qo‘ng‘izini ko‘rganmisiz? Xonqizi qo‘ng‘izining rangi qizil, ustida yetti dona xoli bor. Bu rang umrining oxirigacha o‘zgarmaydi.

Ikki va uch bo‘g‘inli so‘zlarni bo‘g‘inlarga bo‘lib yozing.

38

So‘zlarni bo‘g‘inlab ko‘chirish

69-mashq. O‘qing. So‘zlarning bo‘g‘inlarga bo‘linishini va bo‘g‘inlab ko‘chirilishini kuzating.

Bo‘g‘inlarga bo‘lish:

Mu-qad-das, sar-kar-da, A-zim-jon, o-na-xon

Bo‘g‘inlab ko‘chirish:

Muqad-das, Mu-qaddas, sar-karda, sarkar-da, Azim-jon, ona-xon

O‘ylang. So‘zlarning bir satrga sig‘may qolgan qismi ikkinchi satrga qanday ko‘chiriladi?

So‘zlar bir satrdan ikkinchi satrga bo‘g‘inlab ko‘chiriladi.

70-mashq. So‘zlarni ko‘chirish qoidasiga moslab, bo‘g‘inlarga bo‘lib yozing.

Hilola, olma, sakkiz, o‘quvchi, tob, ushoq, sur’at, ma’no.

ki-

39

O‘ylang. So‘zlarni bo‘g‘inga lish bilan bo‘g‘inlab ko‘chirish tasida qanday farq bor?

bo‘o‘r-

71-mashq. So‘zlarni bo‘g‘inlab o‘qing. Bir satrdan ikkinchi satrga bo‘g‘inlab ko‘chirib bo‘lmaydigan so‘zlarni yozing.

Qorbobo, G‘ayrat, tennis, odob, eshik, o‘roq, o‘rtoq, opa, ozoda, asal, e’lon, uka.

a’lo, odam,

O‘ylang. Siz yozgan so‘zlarni nima uchun bir satrdan ikkinchi satrga bo‘g‘inlab ko‘chirib bo‘lmaydi?

72-mashq. Matnni o‘qing.

Paxtadan ip yigiriladi, gazlama to‘qiladi. O‘zbekiston paxtasi ko‘pgina xorijiy ellarga sotiladi.

Ko‘chiring. Ajratilgan ko‘chirish qoidasiga ko‘ra larga bo‘lib yozing.

so‘zlarni bo‘g‘in-

40

73-mashq. So‘zlardagi unli tovushlarning sonini ayting. Berilgan so‘zlar nima uchun bir satrdan ikkinchi satrga bo‘g‘inlab ko‘chirilmaydi?

Asr, qasr, harf, sharf, mart, mard, qadr, go‘sht.

So‘zlarning tuting.

74-mashq. bo‘lib o‘qing.

yozilishini

So‘zlarni

yodingizda

bo‘g‘inlarga

Jiblajibon Jiblajibon — foydali qush. U bahorda o‘lkamizga birinchi bo‘lib uchib keladi. Jiblajibon mayda hasharotlar bilan oziqlanadi.

Ajratib ko‘rsatilgan so‘zlarni ko‘chirish qoidasiga ko‘ra bo‘g‘inlarga ajratib yozing.

41

75-mashq. Maqolni nosini tushuntiring.

o‘qing,

ma’-

Kattani hurmat qil, Kichikni izzat qil.

Ko‘chiring. Ajratilgan so‘zlarni ko‘chirish qoidasiga ko‘ra bo‘g‘inlarga bo‘lib yozing.

76-mashq. So‘zlarni bo‘g‘inlarga bo‘lib o‘qing.

Ra’no, ma’no, jur’at, sa’va, da’vo.

O‘ylang. Bu so‘zlar keyingi satrga qanday ko‘chiriladi? So‘zlarni ko‘chirish qoidasiga ko‘ra bo‘g‘inlarga bo‘lib yozing.

77-mashq. She’rni o‘qing.

Nashvati

Meni derlar Nashvati. Sharbatlarning Sharbati.

Mazzalarning Mazzasi. Lazzatlarning Lazzati.

Erkin Vohidov

42

Yonma-yon kelgan bir xil undoshli so‘zlarni bo‘g‘in-tovush tomondan tahlil qiling.

78-mashq. She’rni o‘qing. tilgan so‘zlarni tahlil qiling.

Yurtim chiroyli, Yashnagan bahor. Bog‘larda gullar Bizga intizor.

Ajra-

Rauf Tolib

Tahlil namunasi:

  1. Vatan: Va-tan (ikkita bo‘g‘in).
  2. Beshta tovush, beshta harf.
  3. Undosh tovush: v, t, n (uchta).
  4. Unli tovush: a, a (ikkita).

79-mashq. bini toping.

Topishmoqning

javo-

Yoniga kelsa bolasi, Ta’zim qilar onasi.

43

So‘zlarni ko‘chirish qoidasiga ko‘ra bo‘g‘inlarga bo‘lib, topishmoqni yozing.

Savollarga og‘zaki javob bering: 1. So‘zlar nimalarga bo‘linadi?

  1. Qaysi ladi?

tovushlar

bo‘g‘in

hosil

qi-

  1. So‘zlar bir satrdan ikkinchi satrga qanday ko‘chiriladi?

80-mashq. Rasm sport o‘yinlariga oid bo‘g‘inlarini toping.

So‘zlarni zing.

bo‘g‘inlarga

yordamida so‘zlarning

bo‘lib

yo-

44

SO‘Z

So‘zning ma’nosi 81-mashq. Rasmdagi jonivorlarning nomini Ularga so‘roq bering.

shaxs va ayting.

uchadi suzadi yuguradi yozyapti

Shaxs va jonivorlarning harakatini bildir gan so‘zlarni o‘qing. Ularga so‘roq bering. So‘zlar nimasiga ko‘ra

farqlanyapti?

82-mashq. Ajratilgan so‘zlar qan-

day ma’no bildirayotganini ayting.

Sariq gul, beshta nok.

shirin

olma,

aqlli

qiz,

So‘zlar shaxs, narsa, harakat, belgi, miqdor ma’nolarini bildiradi.

45

83-mashq. O‘qing. So‘zlarning qanday ma’no bildirayotganini ayting.

Qizil, ko‘za, o‘n, soch, Gulsara, kuldi, katta, yetti, bodom, ochildi, shirin, besh, uxladi, ishchi, Durdona.

So‘zlarni so‘roqlar ruhlab yozing.

yordamida

gu-

Kim? Nima? Nima qildi? Qanday? Necha?

84-mashq. So‘zlarga so‘roq bering. Ularning qanday ma’no bildirayotganini ayting.

Muyassar, baland, oy, o‘qidi, so‘zladi.

shifokor,

aqlli,

So‘zlarni so‘roqlar asosida guruhlab yozing.

Kim?

Nima?

Qanday?

Nima qildi?

46

85-mashq. Juft holda berilgan so‘zlarning ma’nosini izohlang.

Kul — ko‘l, to‘y, bil — bol.

qol

qo‘l,

qo‘y

So‘zlarni so‘roqlar asosida guruhlab yozing. So‘z ma’nosini o‘zgartirayotgan tovushni ayting.

86-mashq. Rasmni kuzating. Bolalarga ism qo‘ying.

Savollarga bering:

rasm

asosida

javob

  1. Qaysi fasl boshlandi?
  2. Kimlar sayrga chiqdi?
  3. Bolalar qirda nima qildilar?

Javobingizni yozing.

47

87-mashq. So‘zlarni o‘qing.

Muallim, kutubxonachi, quruvchilar, mehmonlar, shoir, qo‘shnilar.

Avval kim?, keyin kimlar? so‘roqlariga javob bo‘lgan so‘zlarni yozing.

88-mashq. Ko‘chiring.

Bahor boshladi.

keldi.

Dehqon dala

ishlarini

Kim? so‘rog‘iga javob bo‘lgan so‘zlarning tagiga to‘g‘ri chiziq va nima qildi? so‘rog‘iga javob bo‘lgan so‘zlarning tagiga ikki chiziq chizing.

89-mashq. So‘roqlarga mos so‘zni qo‘yib, gaplarni ko‘chiring.

(Nima?) tindi. Chumoli (nima qildi?). (Qanday?) qushlar navosi boshlandi.

Foydalanish uchun so‘zlar: yomg‘ir, o‘rmaladi, sayroqi.

48

Tuzgan gaplaringizdagi so‘z nimani bildiryapti?

har

bir

90-mashq. So‘roqlarga so‘zni qo‘yib yozing.

mos

Quyosh (nima qildi?). (Kim?) bog‘ga bordi. U bog‘da (qanday?) daraxt o‘tqazdi.

Foydalanish uchun bog‘bon, mevali.

so‘zlar:

chiqdi,

Shaxs va narsaning nomini bildirgan so‘zlar

91-mashq. She’rni ifodali o‘qing.

Ulug‘ Temur bobomiz Sevgan, sig‘ingan Vatan! Bobur Mirzo doimo Qo‘msab sog‘ingan Vatan!

Rauf Tolib

Ko‘chiring. Kim? bo‘lgan so‘zlarning chiziq chizing.

so‘rog‘iga tagiga

javob to‘g‘ri

49

92-mashq. So‘zlarni o‘qing, ularga so‘roq bering.

Qush, gul, qaldirg‘och, piyoz.

sabzavot, binafsha,

sabzi, turna, chuchmoma,

Qush, gul, sabzavot aniqlang va guruhlab yozing.

nomlarini

Shaxsning nomini bildirgan so‘zlar kim?, narsaning nomini bildirgan so‘zlar nima? so‘rog‘iga javob bo‘ladi.

93-mashq. Rasmdagi ning kasbini ayting va Ularga so‘roq bering.

shaxslaryozing.

50

94-mashq. Nima? va nimalar?, kim? va kimlar? so‘roqlariga javob bo‘lgan so‘zlarni topib yozing.

Qumri xola doshqozonda sumalak pishirdi. Odil, Nargiza Qumri xolaga yordamlashdi. Qumri xola bolalarga ertaklar va qo‘shiqlar aytib berdi. Bolalar ko‘p narsalarni bilib olishdi.

Shaxslarni bildirgan so‘zlar kimlar?, narsalarni bildirgan so‘zlar nimalar? so‘roqlariga javob bo‘ladi.

95-mashq. O‘qing. Avval kim?, so‘ng nima?, nimalar? so‘roqlariga javob bo‘lgan so‘zlarni ko‘chiring.

Amir Temur bobomiz bog‘lar yaratgan. Bog‘larning ichiga saroy, hovuz, favvoralar qurdirgan. U yerlarga mevali daraxtlar, gullar ektirgan.

Bog‘da tovus va ohular sayr qilib yurgan.

Xurshid Davrondan

51

96-mashq. O‘qing. So‘zlarni so‘roqlariga ko‘ra guruhlab ko‘chiring.

Hovli, o‘yinchoqlar, Halima, daraxt, mehmon, gilam, zinapoya, ay von, ustunlar, mezbonlar, Mukambar, chavandoz, tennis, o‘quvchilar.

Qaysi oldingiz?

so‘zlarning

yozilishini

bilib

Kishilar ismi va familiyasining bosh harf bilan yozilishi

97-mashq. So‘zlarning yozilishini taqqoslang. So‘zlar nima uchun kichik va bosh harf bilan yozilgan?

bobo buvi ota ona aka singil

Nurmat Sharofat Hikmat Xosiyat Ne’mat Dilafro‘z

Husanov Majidova Ne’matov Nurmatova Hikmatov Yo‘ldosheva

Oila a’zolaringizning ismi va familiyasini yozing.

52

Kishilarning ismi va bosh harf bilan yoziladi.

familiyasi

98-mashq. Ismlarga familiya qo‘shib, matnni o‘qing. Mazmunini hikoya qiling.

Opa-singillar

Nilufar, Xurshida va Xolida _ opa-singillar. Ularning onasi Saodat _ mohir chevar. Qizlar ham onala ridan bichish-ti kishni o‘rga nishgan.

Ismlarning imlosini yodda tuting.

99-mashq. Rasmni Bolalarga ism qo‘ying.

kuzating.

53

Savollarga javob yozing:

  1. Kim kutubxonaga bordi?
  2. Kutubxonada kimlar bor edi?
  3. Kim Ma’murga kitob berdi?

Yozgan gaplaringizdagi narsa nomini bildirgan tagiga chizing.

shaxs va so‘zlarning

100-mashq. O‘qituvchi va o‘quvchilarga ism va familiya qo‘ying.

Savollarga javob yozing:

  1. Kim o‘quvchilarni o‘qityapti?
  2. Kimlar o‘qituvchining gapini layapti?

ting-

54

Yozgan gaplaringizdagi ism va familiyani bildirgan so‘zlarning tagiga chizing.

101-mashq. Ifodali o‘qing. She’r kimlar haqida ekanini ayting.

Isib ketyapman

Davron dedi Omonga:

— Ketyapmiz qay tomonga? — Janubga, — dedi Omon. — Sen buni bilding qandoq? — Axir, yo‘l yurgan sari Isib ketyapman, o‘rtoq!

Rauf Tolib

Bolalar ismi nima harf bilan yozilgan?

uchun

bosh

102-mashq. O‘qing. Tez aytishni o‘rganing.

  1. G‘ulom sholg‘om sho‘rvani ichib sog‘lom bo‘ldi.
  2. To‘lqin topishmoqni to‘g‘ri topdi.

55

Ko‘chiring. Bolalar ismini bildirgan so‘zlarning tagiga bitta to‘g‘ri chiziq chizing. Ularga so‘roq bering.

Joylarga atab qo‘yilgan nomlarning bosh harf bilan yozilishi

103-mashq. Rasmni kuzating. Unda qaysi shahar tasvirlanganini ayting.

Toshkent — O‘zbekistonning poytaxti. Toshkentning yerosti shahar-

56

chasi metro deyiladi. Metroning Chilonzor, O‘zbe kis ton, Yunusobod yo‘nalishlarida poyezdlar qatnaydi.

Toshkentda Fransiya, Germaniya, Rossiya, Koreya, Yaponiya kabi ko‘plab xorijiy davlatlarning elchixonalari joylashgan.

Joy nomlari qanday yozilgan? Nima uchun?

harf

bilan

104-mashq. O‘qing. So‘roqlar yordamida joy nomlari va kishi ismlarini aniqlang.

Ko‘hna Urganch ning poytaxti edi. qo‘shinlari vayron Manguberdi Vatan kurashdi.

Xorazm davlatiUni Chingizxon etdi. Jaloliddin ozodligi uchun

Ko‘chiring. Joy nomlari ismlarining tagiga chizing. nimalarni bilib oldingiz?

va kishi Matndan

57

Siz vayron etdi deganda nimani tushunasiz?

Joylarga atab qo‘yilgan bosh harf bilan yoziladi.

nomlar

105-mashq. O‘qing. Matnda kimning yoshligi bayon qilingan?

Mening bolalik yillarim Farg‘ona vodiysining Yaypan, Buvayda, Yulg‘unzor, Oqqo‘rg‘on degan qishloqlarida o‘tgan. O‘tmish hayotimdan esimda qolganlarini «O‘tmishdan ertaklar» asarimda yozdim.

Abdulla Qahhordan

Joy nomlarini ko‘chiring. nima uchun bosh harf bilan gan? Ularga so‘roq bering.

Ular yozil-

58

106-mashq. Matnni nomlarini ko‘chiring.

o‘qing.

Joy

Qarshi

Qarshi — qadimiy va navqiron shahar. Qarshi shahridan temiryo‘l o‘tadi. Temiryo‘l Qarshini Toshkent, Farg‘ona, Samarqand, Buxoro, Termiz shaharlari bilan bog‘laydi.

Joy nomlarining imlosini ring. Ularga so‘roq bering. ket kelgan undoshlarning chizing.

tushuntiKetmatagiga

Navqiron so‘zining ma’nosini bilasizmi?

107-mashq. O‘zingiz bilgan shahar, qishloq, ko‘cha nomlarini yozing.

Namuna:

Shaharlar: Toshkent, _ , , , … Qishloqlar: Yakkatol, , , , … Ko‘chalar: Qatortol, , , ___, …

59

108-mashq. Ko‘chiring. nomlarining tagiga chizing.

Buxoro

Joy

Buxoro — qadimiy va navqiron shahar. Shaharda Labihovuz, Ko‘kaldosh kabi yodgorliklar bor. Sayohatchilar Shohrud arig‘i bo‘yida sayr qiladilar.

B. Saidomonovdan

Hayvonlarga atab qo‘yilgan nomlarning bosh harf bilan yozilishi

109-mashq. Har bir hayvon nomini unga atab qo‘yilgan nom bilan yozing.

mushuk it ot sigir

Olapar, Qoplon Boychibor Qashqa, Govmish Popuk, Momiq

Yozganlaringizni tekshiring. Hayvon nomlari nima uchun bosh harf bilan yozilgan?

60

110-mashq. Birinchi ustunga hayvon nomlarini, ikkinchi ustunga ularga atab qo‘yilgan nomlarni yozing.

Baroq To‘rtko‘z Qorabayir Targ‘il

Ikkinchi ustundagi so‘zlarni nima uchun bosh harf bilan yozdingiz?

Hayvonlarga atab qo‘yilgan nomlar bosh harf bilan yoziladi.

111-mashq. Berilgan so‘zlardan bir-biriga mosini tanlab gaplar tuzing va yozing. Gaplarni bosh harf bilan boshlang.

Olapar Mosh Boychibor

kishnaydi vovullaydi miyovlaydi

61

Hayvonlarga atab qo‘yilgan larning tagiga chizing.

nom-

112-mashq. Rasmdagi narsalarning nomini ayting va yozing.

Bu so‘zlar bo‘ladi?

qaysi

so‘roqqa

javob

113-mashq. Kishilarning ismini va joy nomlarini guruhlab yozing.

Ko‘hna Turon farzandlari

Men Shiroqman, Vatan uchun jon fido qilgan.

Men — To‘maris, Vatan uchun dilbandidan kechgan.

62

Men — Najmiddin Kubro, Xorazm elini og‘ir paytda Tashlab ketmagan.

Dilbandi sizmi?

so‘zining

ma’nosini

bila-

Savollarga og‘zaki javob bering:

  1. So‘zlar nimalarga nom bo‘ladi?
  2. Kishilarning ismi va familiyasi qaysi so‘roqqa javob bo‘ladi?
  3. Nima? so‘rog‘i qaysi so‘zlarga beriladi?
  4. Hayvonlarga atab qo‘yilgan nomlar qanday harf bilan yoziladi?

114-mashq. joy nomlarini ko‘chiring.

Chiziqlar qo‘yib,

o‘rniga gaplarni

Men ko‘chasida yashayman. O‘rtog‘im __ ko‘chasida yashaydi. Bizning _ nomli mahallamiz juda obod.

63

Shaxs va narsaning harakatini bildirgan so‘zlar

115-mashq. Nuqtalar kim? so‘rog‘iga javob so‘z qo‘yib yozing.

o‘rniga bo‘lgan

… o‘qitadi, … o‘qiydi, … davolaydi, … o‘ynaydi.

Harakatni bildirgan so‘zlarning tagiga ikki to‘g‘ri chiziq chizing.

Namuna: Qizcha o‘ynaydi.

116-mashq. Bolalar nima qi la yotganini bir so‘z bilan ayting. Shu so‘zlarga so‘roq bering.

64

Bolalarga ism qo‘yib, harakatni bildirgan so‘zlar bilan yozing.

Shaxs va narsaning harakatini bildirgan so‘zlar nima qildi?, nima qilyapti?, nima qiladi? so‘roqlariga javob bo‘ladi.

117-mashq. O‘qing. Nima qildi?, nima qilyapti?, nima qiladi? so‘roqlariga javob bo‘lgan so‘zlarni topib, guruhlab yozing.

Olma, anor, qochdi, qizil, qo‘ndi, ishlaydi, uzyapti, behi, chiqyapti, deraza, kelyapti, oladi, qoladi, chiqdi.

Qaysi oldingiz?

so‘zlarning

imlosini

bilib

118-mashq. tasvirlangan?

She’rda

Tog‘da nega Eridi qor?

qaysi

fasl

3 — Ona tili, 1- sinf

65

Nega loyqa Oqar anhor? Nega gullar Kuldi takror? Chunki yana Keldi _.

Chiziq o‘rniga fasl nomini qo‘ying. Harakatni bildirgan so‘zlarni toping.

119-mashq. She’rni o‘qing. So‘roqlar yordamida harakatni bildirgan so‘zlarni toping.

Yaproqlar

Zumrad, yashil yaproqlar Shovullaydi

bog‘larda. Soyasiga

chorlaydi Kun qizigan

chog‘larda.

Bizlar uchun chang yutib, Tozalaydi havoni. Ko‘zimizga

yashnatib Ko‘rsatadi dunyoni.

Qambar Ota

66

Yaproqlar, chorlaydi so‘zlarini qaysi so‘zlar bilan almashtirish mumkin?

Chang yutib deganda nimani tushunasiz?

120-mashq. Berilgan so‘zlardan foydalanib, savollarga javob yozing. Harakatni bildirgan so‘zlar tagiga ikki to‘g‘ri chiziq chizing.

Namuna: Bola kuladi, yuradi, o‘ynaydi.

Kim kuladi, yuradi, o‘ynaydi?

Nima oqadi, qaynaydi, soviydi? Nima sayraydi, uchadi?

Nima teriladi, yigiriladi?

Nima yuguradi, chopadi, kishnaydi?

Foydalanish uchun so‘zlar: qaldirg‘och, suv, ot, paxta.

bola,

121-mashq. O‘qing. Harakatni bildirgan so‘zlarni so‘roqlar yordamida toping.

Bahor keldi. Bog‘larda gullar ochildi. Ariqlarda suvlar shildirab oqdi.

67

Jamalak sochli Zumrad bog‘ga kirdi. U olxo‘ridan dovuchcha so‘radi.

Olxo‘ri dedi: «Tez kunlarda pishaman, yerga tap-tap tushaman. O‘shanda kel, qizaloq…»

Mirmuhsindan

Harakatni bildirgan so‘zlarning tagiga ikki to‘g‘ri chiziq chizing.

122-mashq. Narsaning harakatini bildirgan so‘zlarni o‘qing.

g‘aramlaydi

yanchadi

o‘radi

yig‘adi

Kombayn bajaradigan ishlarni tartib bilan ayting.

68

123-mashq. So‘zlarni Ular nimani bildiradi?

o‘qing.

To‘quvchi, kapalak, baliq, suv.

Shaxs va narsa nomlariga mos harakatni bildirgan so‘z topib yozing.

124-mashq. O‘qing. Harakatni bildirgan so‘zlarni topib ko‘chiring.

Men Javohir bilan dalaga bordim. Shudring tushgan o‘tloqda rosa aylandik. Ikkalamiz bir xalta yalpiz, jag‘jag‘, ismaloq terdik.

Yalpiz, ismaloq, jag‘jag‘ kabi dorivor ko‘katlarning foydasini bilasizmi?

Savollarga og‘zaki javob bering:

  1. Shaxs va narsaning harakatini bildirgan so‘zlar qaysi so‘roqlarga javob bo‘ladi?
  2. Shaxs va narsaning harakatini bildirgan so‘zlar tagiga nechta chiziq chiziladi?

69

125-mashq. Quyida savollarga javob yozing.

berilgan

  1. Hozir siz qaysi kitobni o‘qiyapsiz?
  2. Siz biror to‘garakka boryapsizmi?

Shaxs va narsaning harakatini bildirgan so‘zlarni topib, tagiga ikki chiziq chizing.

Shaxs va narsaning belgisini bildirgan so‘zlar

126-mashq. O‘qing. Ajratib ko‘rsatilgan so‘zlarga so‘roq bering.

Oq gulim, oppoq gulim, Ushlab ko‘rsam yumshoq gulim.

Ko‘chiring. Qanday?, qanaqa? so‘roqlariga javob bo‘lgan so‘zlarning tagiga to‘lqinli chiziq chizing.

Namuna: Oq gulim, … ~

Shaxs va narsaning belgisini bildirgan so‘zlar qanday?, qanaqa? so‘roqlariga javob bo‘ladi.

70

127-mashq. Matnni o‘qing. Qanday?, qanaqa? so‘roqlariga javob bo‘lgan so‘zlarni toping.

Qishlog‘imizda gilos, olma bog‘lari bor. Bahorda mevali daraxtlar oq, pushti rangda gullaydi. Yozda va kuzda shirin va mazali mevalar pishadi. Biz mevalarni terishda bog‘bonga yordam beramiz.

So‘roqlar o‘rniga mos so‘zni yib yozing.

qo‘-

Qanday? bog‘, qanday? daraxtlar, qanaqa? rang, qanday? mevalar.

128-mashq. belgini bildirgan gaplarni o‘qing.

Chiziqlar so‘zlarni

o‘rniga qo‘yib,

Polizda ~~~~ qovunlar pishdi. Men ~~~~ ertak o‘qidim.

Bozordan

olma sotib oldik.

~~~~~~

71

129-mashq. Belgini bildirgan so‘zlarga mos shaxs yoki narsaning nomini bildirgan so‘zlar topib, namunadagidek yozing.

Chiroyli, odobli, shirinso‘z, dona, aqlli, go‘zal.

mahma-

Namuna: Chiroyli shahar, …

Ma’nodosh so‘zlarni topib ayting.

130-mashq. so‘roq bering.

O‘qing.

So‘zlarga

Ko‘k, dumaloq, oq, shirin, sershox, nordon, achchiq, pakana, sariq, yashil, uzunchoq, chuchuk, mazali, qizil, qiyshiq, bemaza.

So‘zlarni ma’nosiga larga ajratib yozing.

Rang bildiruvchi so‘zlar

Maza bildiruvchi so‘zlar

ko‘ra

guruh-

Shakl bildiruvchi so‘zlar

72

131-mashq. Chiziqlar o‘rniga berilgan so‘zlardan mosini qo‘yib, gap tuzing va yozing.

  1. ____________

bola elga manzur.

gap bilan ilon inidan chi-

qadi.

  1. ____________ so‘zni so‘zlama.
  2. Yolg‘onchining ____________ gapi

ham

yolg‘on.

Foydalanish uchun yolg‘on, rost, odobli.

so‘zlar:

Qanday? so‘rog‘iga javob so‘zlarning tagiga to‘lqinli chizing.

yaxshi,

bo‘lgan chiziq

132-mashq. Topishmoqning javobini toping. Uni topishda sizga qaysi so‘zlar yordam berdi?

  1. O‘zi shirin, tukligina, Mazasi ham totligina.
  2. Oq sandig‘im ochildi, Olamga zar sochildi.

73

Ko‘chiring. Qanday?, qanaqa? so‘roqlariga javob bo‘lgan so‘zlarning tagiga to‘lqinli chiziq chizing. Totli so‘ziga ma’nodosh so‘z toping.

133-mashq. Rasmni Bolalarga ism qo‘ying.

Savollarga javob yozing:

  1. Bolalar nima qilyapti?

kuzating.

  1. Bog‘da qanday gullar ochilgan?
  2. Gullarga qanday kapalaklar qo‘nyapti?

Belgini chizing.

bildirgan

so‘zlarning tagiga

74

134-mashq. Har bir ustunchadagi so‘zlardan gap tuzib yozing.

issiq boshlandi kunlar

ko‘m-ko‘k ko‘kardi maysalar

qoqigullar sariq ochildi

Qanday?, qanaqa? so‘roqlariga javob bo‘lgan so‘zlarning tagiga to‘lqinli chiziq chizing. Ular nimalarning belgisini bildiryapti?

135-mashq. O‘qing. Gapdagi so‘zlarni ma’nolariga ko‘ra tahlil qiling.

Saida chiroyli gullar terdi. Komil qiziq hikoya o‘qidi.

Namuna: Saida – kim? shaxs ma’nosi; gullar – nimalar? narsa ma’nosi; terdi – nima qildi? harakat ma’nosi.

Savollarga og‘zaki javob bering:

  1. Shaxs va narsaning dirgan so‘zlar qaysi javob bo‘ladi?

belgisini bilso‘roqlarga

75

  1. Rang, maza, shakl bildirgan so‘zlarga misollar keltiring.

136-mashq. Belgini bildirgan so‘zlarni rasmdagi shaxs va narsa nomlari bilan yozing.

Shirin

Odobli

Chiroyli

Shaxs va narsaning miqdorini va tartibini bildirgan so‘zlar

137-mashq. Raqamlarni o‘qing. Ularning har biriga so‘roq bering.

1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10

76

Beshta raqamni so‘zlar bilan yozing.

nom

bildirgan

Namuna:

Bitta olma, …

138-mashq. She’rdagi necha? so‘rog‘iga javob bo‘ladigan so‘zlarni toping.

Laylaklar

Mo‘jaz hovuz, Ikki laylak Qo‘sh olmurut, Xashak tashir, Bir juft chinor. Bir daraxtni Uch tup yashil Makon etdi, Baqaterak Ark qildi.

Adl turar.

Tursunboy Adashboyev

77

Ko‘chiring. Miqdorni bildirgan so‘zlarning tagiga to‘lqinli chiziq chizing.

Adl, ark so‘zlarining ma’nosini bilasizmi?

Shaxs va narsaning miqdorini bildirgan so‘zlar necha? yoki nechta? so‘rog‘iga javob bo‘ladi.

139-mashq. bilan o‘qing yozing.

Raqamlarni so‘zlar va namunadagidek

Namuna: Bir yil — o‘n ikki oy, …

12 oy

1

3 oy 30 kun yoki 31 kun

7 kun 24 soat

78

140-mashq. Namunaga o‘qishni o‘rganing.

qarab

Namuna: 1-sinf — birinchi sinf, …

1-sinf, 2-farzand.

7-ko‘cha,

5-qator,

bilan nomida

3-uy,

Raqamlarni so‘z Qaysi raqamlarning undosh yoziladi?

O‘ylang. Chiziqcha qo‘shimcha yozildi?

yozing.

qo‘sh

o‘rniga

qaysi

Shaxs va narsaning tartibini bildirgan so‘zlar nechanchi? so‘rog‘iga javob bo‘ladi.

141-mashq. Raqamlarni yoki shaxs nomini bildirgan bilan namunadagidek yozing.

narsa so‘zlar

Namuna: O‘n beshinchi qator, …

2-, 14-, 7-, 8-, 19-.

79

142-mashq. Nechta? nechanchi? so‘roqlari o‘rniga miqdor, tartibni bildirgan so‘zlarni qo‘yib o‘qing.

Nechta? eshik, nechta? deraza, nechta? o‘quvchi.

nechanchi? nechanchi?

sinf, qator,

Namuna:

Bitta eshik, …

Savol va topshiriqlar:

  1. Shaxs va narsaning miqdorini bildirgan so‘zlarning so‘rog‘ini ayting.
  2. Shaxs va narsalarning tartibini bildirgan so‘zlarning so‘rog‘ini ayting.
  3. Miqdorni bildirgan yonma-yon kelgan bir xil undoshli so‘zlarni yozing?

143-mashq. O‘qing. Topishmoqning javobini toping.

  1. Besh juft oshna Doim ishga tashna.

80

  1. To‘rtta uning oyog‘i, Temir mixli tuyog‘i. Manzilga yetishtirar, Toshdan qattiq tuyog‘i.

Necha?, nechta?, qanday? so‘roqlariga javob bo‘lgan so‘zlarni topib yozing.

144-mashq. O‘qing. Matnning nima haqida ekanini ayting.

Qadimda odamlar baland osmonda uchishni orzu qilganlar. Afsonaviy uchar gilamlar haqida ertaklar to‘qishgan. Ularning orzulari haqiqatga aylandi. Ixcham va qulay samolyotlar

4 — Ona tili, 1- sinf

81

yaratildi. Hozir O‘zbekistondan jahonning ko‘plab mamlakatlariga samolyotlar qatnamoqda.

Shaxs, narsa, bildirgan so‘zlarni

belgi va toping.

harakatni

So‘zlarning

imlosini yodda tuting.

145-mashq. O‘qing. She’rning dastlabki to‘rt misrasini ko‘chiring.

O‘rmonda

Chak-chak tomib sumalak, Ko‘zlarini yoshlaydi. Ariqchalar chuldirab, Qo‘shig‘ini boshlaydi. Jonivorlar uqtirar Mudroq ayiqpolvonga:

— Ajablanma, maymoqvoy, Bahor keldi o‘rmonga!

Hamza Imonberdiyev

Narsaning harakatini so‘zlarning tagiga chizing.

bildirgan

82

146-mashq. Ko‘chiring. Raqamlarni so‘z bilan yozing.

  1. 2 yaproq 1 tanda, Yozda kezar chamanda.
  2. Quyon emas, uzun quloq, Ot emas, 4 ta tuyoq.

Necha? yoki nechta? so‘roqlariga javob bo‘ladigan so‘zlarning tagiga to‘lqinli chiziq chizing.

N a m u n a : Ikki yaproq, … ~~~ ~

147-mashq. So‘roqlar o‘rniga mos so‘z qo‘yib, gaplarni o‘qing.

  1. Kimlar? quyon boqdi.
  2. Quyonlar nechta? bo‘ldi.
  3. Bolalarga qanday? quyonlar yoqdi.

Gaplar nimalardan tuzilgan?

83

148-mashq. Ko‘chiring. She’r nima haqida ekanini ayting.

Vatanim — quyosh, Boshimni silar.

U menga ko‘z-qosh, Iqbolim tilar…

Obid Rasul

Ajratib ko‘rsatilgan so‘zlarga so‘roq bering. Ular nimani bildiryapti?

149-mashq. Ko‘chiring. Harakatni bildirgan so‘zlarning tagiga chizing.

Chiniqish Erta tongda turaman, Hovlida yuguraman. Mashq qilib: bir, ikki, uch… Chiniqaman to‘plab kuch.

Sobir Jabbor

Ajratib ko‘rsatilgan so‘zlarning imlosini yodda tuting.

84

NUTQ. GAP Og‘zaki nutq va yozma nutq 150-mashq. Ustoz va shogirdga ism qo‘yib, rasm mazmunini hikoya qiling.

Siz tuzgan hikoya nima deyiladi? Nutqingiz nimalardan tuzildi?

151-mashq. Matnni o‘qing.

Anvar rassom bo‘lishni istaydi. U ko‘m-ko‘k dala, beg‘ubor osmon rasmini chizdi. Rasm o‘rtoqlariga yoqdi.

85

Ko‘chiring. Anvar haqida nimalarni bilib oldingiz? Siz qanday nutq o‘qidingiz? Hikoya nimalardan tuzilgan?

152-mashq. O‘qing. malardan tuzilgan?

Hikoya

ni-

Ziyofat Bahorda Orifjon yetti yoshga to‘ldi. U Furqat, Farhod, Nilufarni uyiga taklif qildi. Orifjonning onasi bolalarni shirinliklar bilan mehmon qildi.

Ko‘chiring. kirishini ayting.

Shirinliklarga

nimalar

153-mashq. Rasm asosida savollarga javob bering.

«Mehmon-mehmon» o‘yini

86

  1. Mehmon kelganda qanday kutib olinadi?
  2. Mehmonning qo‘liga suv qanday quyiladi?
  3. Mehmonga sochiq qanday tutiladi?

154-mashq. O‘qing. Siz nutq o‘qiganingizni ayting.

qanday

Zarif va Zafar Zarif shaharda yashaydi. U qishloqdagi xolasining uyiga bordi. Zarif u yerda Zafar akasiga yordamlashdi.

Ko‘chiring. Yordamlashdi ma’nodosh so‘zlar toping.

so‘ziga

155-mashq. O‘qing. Siz qanday nutq o‘qiganingizni ayting.

Afrika jirafasi tez yuguradi. U katta qadam tashlaydi. Yugurganda uning har bir odimi to‘rt-besh metr keladi.

Ko‘chiring. Matndan qadam so‘ziga ma’nodosh so‘zni toping.

87

Gap 156-mashq. O‘qing. Har bir gapning oxirida ovozingizni pasaytiring.

Biz hayvonot bog‘iga bordik. Bog‘ keng maydonni egallabdi. Hayvonot bog‘ida dengiz akvariumi ham bor ekan.

Ko‘chiring. Nechta gap yozdingiz? Har bir gap qanday harf bilan boshlangan? Dengiz akvariumi deganda nimani tushundingiz?

Gap so‘zlardan tuziladi. Gapning birinchi so‘zi bosh harf bilan yoziladi.

157-mashq. O‘qing.

Quddus Muhammadiy Quddus Muhammadiy — bolalarning sevimli shoiri. Bolalar shoirning «Tabiat alifbesi» kitobini sevib o‘qiy-

88

dilar. Bu kitob ona tabiatni va jonivorlarni sevishga o‘rgatadi.

Ko‘chiring. Nechta gap yozdingiz? Gaplar sonini qanday aniqladingiz?

158-mashq. O‘qing. Matn nechta gapdan iboratligini aniqlang.

Shohimardon Shohimardon — Farg‘ona vodiysining chiroyli joylaridan biri. U yerda oromgohlar ko‘p.

Shohimardon yaqinidagi baland cho‘q qilarda alpinistlar mashq o‘tkazishadi.

Ko‘chiring. Ajratilgan imlosini yodda tuting.

so‘zlarning

159-mashq. Hikoya kim haqida yozilgan? Unda nechta gap bor?

89

Farhod bobosi bilan dala hovliga bordi. Bobosi daraxtlarni, toklarni parvarish qildi. Farhod bobosining ishlariga yordamlashdi.

Ko‘chiring. Ajratilgan imlosini yodda tuting.

so‘zlarning

160-mashq. O‘qing. Ertak nechta gapdan tuzilganini ayting.

Qadim zamonda bir kampir bilan chol yashagan ekan. Ular ovchilik bilan kun ko‘rishar ekan.

Chol tuzoq qo‘yibdi. Tuzoqqa katta laylak tushibdi. Shu payt laylak odamday so‘zlay boshlabdi…

(Ertakdan)

Birinchi va to‘rtinchi gaplar kim va nima haqida aytilgan? Ertakni davom ettiring.

90

161-mashq. Chiziqlar o‘rniga tushirib qoldirilgan so‘zlarni qo‘yib, matnni ko‘chiring. Gaplar oxiriga tegishli tinish belgisini qo‘ying.

Yordamchi qiz

Mening _ yaxshi pazanda Onam jizzali yopadi Onam taomlar pishiradi Onam tayyorlagan lag‘mon, manti, norin menga _ Men doim onamga

Foydalanish uchun so‘zlar: onam, nonlar, mazali, yoqadi, yordamlashaman.

162-mashq. Ko‘chiring. dagi har bir gapning oxiriga tinish belgilari qo‘yilgan? uchun?

She’rqaysi Nima

Yurak kerak

— Yomg‘ir quysa, osmonga Nima kerak?

91

— Chelak kerak.

— Qor yog‘sa-chi, osmonga Nima kerak?

— Elak kerak.

— Yomg‘ir, qordan qo‘rqqanga Nima kerak?

— Yurak kerak!

Po‘lat Mo‘min

So‘roq belgili gaplar qanday mazmun bildiryapti?

Xabar mazmunidagi gapning oxiriga nuqta (.) qo‘yiladi.

So‘roq mazmunidagi gapning oxiriga so‘roq belgisi (?) qo‘yiladi.

His-hayajon mazmunidagi gapning oxiriga undov belgisi (!) qo‘yiladi.

163-mashq. O‘qing. Nima uchun ayrim gaplar oxiriga so‘roq belgisi qo‘yilgan?

Tog‘dan so‘rashdi:

— Sendan qudratli narsa bormi? — Bor, Inson bilan Mehnat.

92

— Sen-chi, sen nima deysan, ona Yer?

— Men Inson va Mehnat bilan tirikman.

— Ha, azim Tog‘, ona Zaminning hukmdori Inson va Mehnatdir.

(Ertakdan)

Nega ajratib ko‘rsatilgan so‘zlar bosh harf bilan yozilgan?

Sizningcha, dunyoda kim qudratli?

164-mashq. Har bir gapni tugallangan ohang bilan o‘qing. Hikoya nechta gapdan tuzilgan?

Hovlimizda bir tup gilos bor Gilosimiz pishdi U pishishi bilan hovlimiz qushlarga to‘ldi Mening qushlarga havasim keldi Men ham o‘rtoqlarimni gilosxo‘rlikka taklif qildim

Gaplar oxiriga tegishli gisini qo‘yib ko‘chiring.

tinish

bel-

93

165-mashq. Qo‘zichog‘im so‘zini harakatni bildirgan so‘zlar bilan ko‘chiring.

Sezgir cho‘pon

Qo‘zichog‘im ma’raydi, Menga zimdan qaraydi. Bu qarashning ma’nosi O‘t bilan suv so‘raydi.

Anvar Obidjon

Gaplarning oxiriga nuqta qo‘yilgan?

nima

uchun

166-mashq. sarlavha qo‘ying.

O‘qing.

Ertakka

Chumoli bug‘doyni iniga olib ketayotgan edi. Chumchuq pirillab uning yoniga tushdi va dedi:

— Chumoli, bug‘doyni menga ber. Chumoli dedi:

— Qanoting bor, ko‘zing bor. O‘zing topib ye.

Aziz Abdurazzoqdan

94

Birinchi va oxirgi haqida so‘z boryapti?

gaplarda

nima

167-mashq. O‘qing. Topishmoq she’rning javobini toping.

Topishmoq she’r

Bo‘y-bastimga qara, boq, Qiziqqon olovman naq. Shu sababdan doimo Hamrohim hayajon, zavq.

Anvar Obidjon

Ko‘chiring. Topishmoq she’rga yana qanday sarlavha qo‘yish mumkin?

168-mashq. Tinish belgilarining qo‘yilishiga e’tibor berib, suhbatni o‘qing.

Bir kuni Ra’no buvisi bilan suhbatlashdi.

— Boychechak qayerda o‘sadi?

— Huv o‘sha qir-adirlarda o‘sadi.

95

Tepalik etagida boychechak yotibdi.

— U qachon uyg‘onadi?

— …Bahor kelganda eng bo‘lib boychechak uyg‘onadi!

uxlab

birinchi

Aziz Abdurazzoqdan

Gaplarning oxiriga nima nuqta, so‘roq yoki undov qo‘yilgan?

Ra’noning buvisi aytgan ko‘chiring.

uchun belgisi

gaplarni

169-mashq. Oxiriga so‘roq va undov belgisi qo‘yilgan gaplarni ko‘chiring. Gaplar oxiriga tinish belgilarining qo‘yilish sababini tushuntiring.

Qasos

(Hazil she’r)

Qalaysan, babaq xo‘roz? Qo‘lga tushding, Qanday soz!

Uyqum buzib har safar,

96

Qichqirarding har sahar. Quvsam, tutqich bermasding, Hech gapimga kirmasding. Berolmaysan endi pand, Seni yeyman, xo‘rozqand!

Anvar Obidjon

170-mashq. «O‘qish kitobi»dagi «Olma» hikoyasidan so‘roq gaplarni topib ko‘chiring.

171-mashq. Gaplar oxiriga uchun so‘roq belgisi qo‘yilgan?

nima

  1. Siz ona tili darsida nimalarni o‘rgandingiz?

2 Ona tilidan uyga qanday vazifa berildi?

  1. Uy vazifasini o‘zingiz bajarasizmi?

Savollarga javob bering va yozing.

97

172-mashq. O‘qing. Topishmoqning javobini ayting. Topishmoq nechta gapdan tuzilganini aniqlang.

Maydoni tekis, oppoq, Urug‘i qora munchoq. Qo‘l bilan ekiladi, Ko‘z bilan teriladi.

Ko‘chiring. Qanday? so‘rog‘iga javob bo‘ladigan so‘zlarning tagiga chizing.

173-mashq. Ohang yordamida gaplarning chegarasini aniqlang.

Men Saidjon bilan qishloqqa bordim qishloq shahardan salqin ekan quyosh issig‘ini daraxtlar sezdirmaydi biz anhorda cho‘mildik

Gaplarning oxiriga tegishli belgisini qo‘yib ko‘chiring.

tinish

98

174-mashq. O‘qing. Tengdoshingiz kim haqida hikoya qilib berdi?

Mening bobomni bilasizmi? Mening bobom — cho‘pon. Bobomning qirda qo‘ylari ko‘p. Bobom doim otda yuradi. Bobom uloqda hech kimni oldiga tushirmaydi.

Hakim Nazirdan

Ko‘chiring. Nima uchun oxiriga so‘roq belgisi va qo‘yilgan?

gaplar nuqta

175-mashq. Ibn Sino bilan otasining gapini topib ko‘chiring.

Ibn Sino

Bir kuni otasi Ibn Sinodan so‘rabdi:

— Bolam, katta bo‘lganingizda kim bo‘lasiz?

Ibn Sino shunday javob beribdi:

— Men tabib bo‘laman. Sizni, onamni, hamma odamlarni davolayman.

«Asotir va rivoyatlar»dan

99

Ko‘chirgan gaplaringiz oxiriga qanday tinish belgilari qo‘yilgan? Nima uchun?

176-mashq. «Mening mavzusida to‘rtta gap zing.

orzum» tuzib yo-

177-mashq. Har bir qatordagi so‘zlardan gap tuzing va yozing.

Yashil, ko‘kardi, o‘tlar Daraxtlar, yozdi, barg ochildi, Qizil, gullar sayradi, Bulbullar, sho‘x

Gaplarning oxiriga qanday belgisi qo‘ydingiz? Nima uchun?

tinish

178-mashq. O‘qing. Matn nechta gapdan tuzilganini ayting. Gaplar oxiriga nima uchun so‘roq belgisi yoki nuqta qo‘yilgan?

Maktub tashuvchi eshitganmisiz?

kabutar

haqida

100

Ular bir yurtdan ikkinchi yurtga xat tashiydi.

Ko‘chiring. Maktub va xat so‘zlari qanday ma’noni bildiradi?

179-mashq. O‘qing. Matn nechta gapdan tuzilgan?

— Yo‘ldosh bobo, nega bo‘rini hamma yomon deydi? Uning hech yaxshi ishi yo‘qmi?

— Bir kuni cho‘l-u biyobonda qolib ketib, suv qidira boshladik. Uzoqda bir jonivor yer kovlayotganini ko‘rdik. U bo‘ri ekan. Biz bo‘rining sahroda suv bor joyni bilishiga guvoh bo‘ldik.

Zamira Ibrohimovadan

Gaplarning oxiriga nima so‘roq yoki nuqta qo‘yilgan?

uchun

Savollarga og‘zaki javob bering:

  1. Nutq deganda nimani tushunasiz?
  2. Nutq nimalardan tuziladi?
  3. Gapning birinchi so‘zi qanday harf bilan yoziladi?

101

  1. Gaplarning oxiriga qaysi tinish belgilari qo‘yiladi? Nima uchun?

180-mashq. She’rni o‘qing. She’r nima haqidaligini ayting.

Yaxshi so‘z

Uchrashib qoldi Burgut va kaptar. Biri-biridan Hol-ahvol so‘rar:

– Nima gap tog‘da?

– Tinchlik tog‘larda! Nima gap bog‘da?

– Tinchlik bog‘larda!

Dil ravshan tortib, Chaqnar edi ko‘z. Hammaga yoqar Tinchlik degan so‘z.

Habib Rahmat

Ikkinchi to‘rtlikni ko‘chiring. Gaplar oxiriga qaysi tinish belgilari qo‘yilgan? Nima uchun?

102

O‘QUV YILI OXIRIDAGI TAKRORLASH

181-mashq. She’rning dastlabki ikki misrasini ko‘chiring. Unlilar tagiga bitta, undoshlar tagiga ikkita chiziq chizing.

Orzu

Biz Vatanning yulduzi, Ertasi — umid ko‘zi, Xizmat qilmoq baxt o‘zi. Tilimizda shu orzu, Dilimizda shu orzu.

Habib Rahmat

182-mashq. O‘qing. bo‘g‘inlarga bo‘ling.

So‘zlarni

Ilmning cheki yo‘q. Qancha ko‘p o‘qisangiz, bilimingiz shuncha oshadi. Odam ilm bilan yuksaklikka ko‘tariladi.

183-mashq. Nuqtalar o‘rniga x va h harflaridan mosini qo‘yib, so‘zlarni bo‘g‘inlarga bo‘lib yozing.

103

.ovli, .alq, .olva, .ikoya, .arf, .irmon, me.mon, xonta.ta, me.ribon.

Yozganlaringizni ring.

lug‘atdan

tekshi-

184-mashq. Topishmoqning javobini toping. Ajratilgan so‘zlarga so‘roq bering. Ular nimani bildiryapti?

Oyog‘i yo‘q-ku, lekin Pastga qarab chopadi. Bog‘-rog‘lar-u sahrolar Undan hayot topadi. Agar chiqmasa quyosh, Xafa bo‘lib to‘kar yosh.

185-mashq. O‘qing.

Bolalar bilan hayvonot bog‘iga bordik. U yerda cho‘l va sahrolarda, tog‘ va o‘rmonlarda yashaydigan hayvonlarni ko‘rdik.

Ikkinchi gapni ko‘chiring. Shaxs, narsa va harakatni bildirgan so‘zlarning tagiga tegishli chiziqlar chizing.

104

186-mashq. O‘qing. Non

Kishilar qadim zamonlardan buyon nonni e’zozlaydilar. Uni oltinga, quyoshga qiyoslaydilar. Nonni tejaydilar. Non — hammamizning rizqro‘zimiz.

Kimlar?, nima?, nimalar?, nima qiladilar? so‘roqlariga javob bo‘lgan so‘zlarni toping.

187-mashq. O‘qing. Tulki

Tulki hidni tez sezadi. U qishda sichqon ovlaydi.

Tulki bahorda yoki yozning boshida bolalaydi. Bolalari to‘rt oylik bo‘lganda mustaqil bo‘ladi.

Nima qiladi? so‘rog‘iga javob bo‘lgan so‘zlarni ko‘chiring.

105

188-mashq. O‘qing. Gaplarning oxiriga qaysi tinish belgisi qo‘yilgan? Nima uchun?

— Kecha-kunduz necha soat, Qani, ayt-chi, Adolat?

— Topdim-topdim, bilib oldim,

U yigirma to‘rt soat.

Obid Rasul

189-mashq. O‘qing. Matndan nimalarni bilib oldingiz?

— Quchoq-quchoq lola teribsizlar. Tog‘ga chiqdinglarmi?

— Ha, tog‘ etagida sariq, qizil lolalarni terdik.

— Ilgari lolalar bog‘larda, dalalarda ko‘p bo‘lardi. Odamlar uzib bitirishdi. Sizlar uzgan lolalar ham kelgusi yil unib chiqmaydi. Uzaversangiz, tog‘dagi lolalar ham tugaydi.

O‘tkir Hoshimovdan

106

Matnda nechta gap bor? Ajratib ko‘rsatilgan so‘zlarga so‘roq bering. Ular qanday ma’no bildiryapti?

190-mashq. She’rni ifodali o‘qing. Birinchi iyun — Bilag‘on deb atashar Do‘stlaring seni, Suyun. Top-chi, qanday kun o‘zi, Deylik, birinchi iyun?

— O‘sha kuni ta’tilga Chiqishadi bolalar. Farzandlarin hordiqqa Jo‘natadi onalar.

— Aytganlaring-ku to‘g‘ri, Bilib ol yana shuni: Birinchi iyun, jo‘ra, Yozning tug‘ilgan kuni.

Abdurahmon Akbar

107

Lug‘at

A

G

Abbos anjir ayiq

gulbeor Gulsara

H

B

baho bahra barg barmoq bodom bog‘bon buzoq

hammom harf havo hikoya hisob hissa holva hovli ho‘kiz

D

J

davlat davo da’vo duradgor do‘lana

jahon jayron

K

E

echki

karam karnaygul kartoshka kitob

108

koptok kuchuk

L

lavlagi

P paxta piyola piyoz pishloq pichoq

M

mard mehmon mehribon mix musaffo mushuk

N

navo na’matak

Q qahraton qarmoq qayiq qaymoq qishloq qovoq qozon quloq qo‘qongul qo‘zichoq

O

R rubob

odob oftob olmurut olxo‘ri ozod oshpaz

S sabzi sakkiz saraton sarimsoq

109

sigir sovuq supurgi so‘qmoq

T talaffuz tarvuz taxta tovoq tovuq tovus toychoq tog‘olcha tub turp tuxum tuz to‘qqiz to‘rt

U ukki uzum

xaroba xirmon xola xona xontaxta

Y

yaxmalak yong‘oq

Z

zanjir zardoli Zaynab

Sh

shaftoli shifokor sholg‘om shotut

Ch

X

xalq

chinnigul choynak cho‘mich

110

MUNDARIJA Ona tilim………………………………………………………3

Tovushlar va harflar Tovush va harf………………………………………………4

Unli tovushlar va harflar………………………………….8

Undosh tovushlar va harflar…………………………..15

Harflar birikmasi……………………………………………21

Tutuq (’) belgisi…………………………………………..30

Alifbo………………………………………………………….32

Bo‘g‘in……………………………………………………….35

So‘zlarni bo‘g‘inlab ko‘chirish………………………..39

So‘z So‘zning ma’nosi………………………………………….45

Shaxs va narsaning nomini bildirgan so‘zlar…….49

Kishilar ismi va familiyasining bosh harf bilan yozilishi………………………………………..52

Joylarga atab qo‘yilgan nomlarning bosh harf bilan yozilishi………………………………..56

Hayvonlarga atab qo‘yilgan nomlarning bosh harf bilan yozilishi………………………………..60

Shaxs va narsaning harakatini bildirgan so‘zlar…64

Shaxs va narsaning belgisini bildirgan so‘zlar…..70

Shaxs va narsaning miqdorini va tartibini bildirgan so‘zlar……………………………………………76

Nutq. Gap Og‘zaki nutq va yozma nutq…………………………85

Gap……………………………………………………………88

O‘quv yili oxiridagi takrorlash…………………..103

Lug‘at………………………………………………………108

111

G‘ – 27

G‘afforova T. va boshq.

Ona tili: 1-sinf uchun darslik /Muall. T. G‘afforova, E. Shodmonov, X. G‘ulomova. — T.: «Sharq», 2017. 112 b.

ISBN 978-9943-26-618-6

I. 1, 2. Muallifdosh.

UO‘K 811.512.133 (075.2) KBK 81.2.O‘z–922

O‘quv nashri

TAL’AT G‘AFFOROVA, ERGASH SHODMONOV , XOLIDA G‘ULOMOVA

ONA TILI

Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 1-sinfi uchun darslik

O‘n uchinchi nashr

«Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Bosh tahririyati Toshkent – 2017

Muharrir E. Bozorov Badiiy muharrir F. Basharova Rassom G. Shoabdurahimova Texnik muharrir R. Boboxonova Sahifalovchi L. Soy Musahhihlar: M. Ziyamuhamedova, Sh. Xurramova

Nashr litsenziyasi AI ¹ 201, 28.08.2011

Bosishga ruxsat etildi …2017. Bichimi 70×90 1 / 16 . «Pragmatic» garniturasi. Kegli 18 shponli. Ofset bosma. Shartli bosma tabog‘i 8,19. Nashriyot-hisob tabog‘i 6,5. Adadi … nusxa. Buyurtma ¹ …

«Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosmaxonasi, 100000, Toshkent shahri, «Buyuk Turon» ko‘chasi, 41.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *