O‘QUV- USLUBIY MAJMUA

OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA OʻRTA MAXSUS

TA’LIM VAZIRLIGI

URGANCH DAVLAT UNIVERSITETI

Oʻzbek tilshunosligi kafedrasi

“TASDIQLAYMAN”

O‘quv ishlari bo‘yicha prorektor

________dots.S.U.Xodjaniyazov

“___”________ 2021-yil

“O‘ZBEK TERMINOLOGIYASI VA LEKSIKOGRAFIYASI”

fanidan

O‘QUV- USLUBIY MAJMUA

Bilim sohasi: 100000 – Gumanitar

Ta’lim sohasi: 120000 – Gumanitar fanlar

Ta’lim yo‘nalishi: 5120100 – Filоlоgiya va tillarni o‘qitish (o‘zbеk tili)

Urganch – 2021

Ushbu o‘quv-uslubiy majmua O‘zbеkistоn Rеspublikasi Оliy va o‘rta-maхsus ta’lim vazirligi 20_ yil “____” ________dagi___ -sonli buyrug‘i bilan (buyruqning ____- ilovasi) tasdiqlangan “O‘zbek terminologiyasi” fani o‘quv dasturi asоsida ishlab chiqilgan.

Tuzuvchilar: _____________________ f.f.n. dotsent v/b. O‘. Rajabov

_____________________o‘qit. A. Allaberganova

____________________ o‘qit. R. Jumaniyazova

Taqrizchilar:

A.I.Primov ____________ O‘zbek tilshunosligi kafedrasi mudiri, filologiya fanlari nomzodi, dotsent

I.A.Xajiyeva ___________ TATU Urganch filiali Gumanitar va ijtimoiy fanlar kafedrasi mudiri, filologiya fanlari nomzodi, dotsent

Mazkur o‘quv-uslubiy majmua Urganch davlat universiteti Kеngashida ko‘rib chiqilgan va ishlatishga tavsiya etilgan

(«__ » _______ ____-yildagi №__-sоnli bayonnоma).

MUNDARIJA

  1. Oʻquv materillari. Ma’ruza mashg‘ulotlari
  2. Amaliy va seminar mashg‘ulotlar mazmuni
  3. Mustaqil ta’lim mashg‘ulotlari

IV. Glossariy

V. Ilovalar

1. Fan o‘quv dasturi

2. Ishchi o‘quv dasturi

3.Tarqatma materiallar

4.Testlar

5. UO‘Mning elektron varianti

O‘quv materiallari

6-semestr

Ma’ruza mashgulotlari

1-ma’ruza mashg‘uloti

Mavzu: Termin va terminologiya. Termin so‘zining interpretatsiyasi. Termin va nomenklatura. Terminologiya fanining vujudga kelishi. Terminlarning umumiste’mol so‘zlardan farqli ravishda doim maxsus tushunchalarni ifodalashi. O‘zbek terminologiyasining shakllanish bosqichlari. O‘zbek tili so‘z boyligida sohaviy terminlar va ularing til xususiyatlari. O‘zbek terminologiyasining ko‘hna manbalarda aks etishi. Soha terminologiyasining o‘zbek tili lug‘at fondidagi o‘rni

Reja:

1. “O‘zbek terminologiyasi” fanining maqsadi va vazifalari.

2. Termin, atama, istiloh va terminologiya haqida tushuncha.

3. Terminologiyaning boshqa sohalar bilan aloqasi.

Termin grekcha terminus so‘zidan olingan bo‘lib, chek, chegara degan ma’noni bildiradi. U fan-texnika, qishloq xo‘jaligi, san’at va madaniyat sohasiga xos so‘z hisoblanadi. Terminologiya – terminlar haqidagi ta’limot va terminlar majmui degan ma’nolarni anglatadi. Termin so‘zi o‘rnida ba’zan atama, istiloh so‘zlarini ishlatish hollari uchrab turadi. Ammo bu to‘g‘ri emas. Atama termin so‘ziga nisbatan tor tushunchani ifodalaydi. Istiloh so‘zi esa arabchadir. Uni xalq tushunmaydi va me’yorga aylangan emas. Terminologiya masalalari hamisha tilshunoslikning dolzarb masalalaridan biri bo‘lib kelgan. Chunki terminlarning sohalar lug‘aviy qatlamlaridagi o‘rni va vazifasini belgilash, tushunchaning mazmun-mohiyatini to‘g‘ri anglash imkonini beradi. Terminologiyaga bag‘ishlangan ishlarning barchasida u yoki bu sohaning muayyan tushunchalarini anglatadigan, definitsiyaga ega bo‘lgan va, asosan, nominativ funktsiyani bajaradigan birliklar termin hisoblanadi deb qaraladi. A.Reformatskiy terminga ta’rif berar ekan, “… terminlar – bu maxsus so‘zlardir” degan xulosaga keladi. A.V.Kalinin muayyan fanlar va kasbkorlikda ishlatiladigan so‘zlarni “maxsus leksika” deb ataydi va uni ikki guruhga ajratadi.

1. Maxsus leksikaga, birinchi navbatda, terminlar kiradi.

2. Maxsus leksika tarkibiga terminlardan tashqari professionalizmlar ham kiradi. U o‘z fikrini davom ettirib, “Termin bilan professionalizmlar o‘rtasidagi farq shuki, termin bu muayyan fan, sanoat sohasi, qishloq xo‘jaligi, texnikadagi tamomila rasmiy bo‘lgan, qabul qilingan va qonunlashtirilgan biror tushunchaning ifodasidir, nomidir, professionalizm esa biror kasb,mutaxassislik, ko‘pincha jonli tilda tarqalgan, aslini olganda, tushunchaning qat’iy, ilmiy tavsifiga ega bo‘lmagan yarim rasmiy so‘zdir”,-deydi. R.Doniyorov bu fikrga e’tirozan, “Bunday qat’iy da’vo, aslini olganda, tilni sinfiy deb hisoblagan ayrim “olim”larning qarashlari davomidir desak, xatoga yo‘l qo‘ymasmiz” deya munosabat bildiradi.

H. Jamolxonov terminga munosabatda bo‘lar ekan quyidagicha yozadi:

“Terminlar fan-texnika, adabiyot, san’at va boshqa sohlarga oid ixtisoslashgan, qo‘llanishi muayyan soha bilan chegaralangan tushunchalarni ifodalaydigan nominativ birliklardir: gulkosa, shona (botanikada); to‘rtburchak, kvadrat (geometriyada); ega, kesim (tilshunoslikda); qofiya, turoq, vazn (adabiyotshunoslikda) kabi ”

Qoraqalpoq tilshunosi professor Esemurat Berdimuratov “Qaraqalpaq

terminologiyasi” (1989) kitobida termin va professionalizm haqida qarashlarini quyidagicha bayon qiladi: “Haqiyqatinda termin menen professionallik so‘z birligi ajralib turadi. Professionallik so‘zlar sol kasip tarawinda tariyxiy dawirler dawaminda payda bolg‘an, sol kasiptin’ talabina xizmet etedi, sol ortaliqta jiyi qollaniladi… Al terminler bolsa, belgili turmis tarawinda, aytayiq, ilm, texnika, ma’deniyat, ja’miyetlik–siyasiy turmis, sanaat ha’m awil xojalig‘i h.t.b boyinsha ug‘imlardi ataydi ham definitivlik jaqtan aniqlaydi, yag‘niy ug‘imdi tusindiredi. Terminler rasmiylestirilgen til birligi. Olar barliq waqitta ja’miyetlik baqlawda boladi».

Terminlarning ifoda plani so‘zga (hujayra, to‘qima ) yoki turg‘un birikmaga (o‘q ildiz, popuk ildiz) teng bo‘ladi. Haqiqatan ham, terminlarga munosabatda soha mutaxassislari va terminshunos olimlar hamkorlikda ish olib borib, o‘zgartilayotgan yoki alamashtirilayotgan terminlarning sodda, ixcham, eng muhimi, xalqqa tushunarli bo‘lishini ta’minlash ishiga bosh qo‘shishlari ayni muddao bo‘lur edi. Har bir xalqning asriy tajribasini o‘zida mujassam qilgan ona tilidagi lisoniy boyliklarni asrab qolish, ularni ilmiy tahlil qilish, keyingi avlodlarga etkazish hozirgi fan oldida, xususan, tilshunoslik oldida turgan muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan qaraganda Prezidentimiz I.A.Karimov aytganidek, “Xalqning milliy madaniyati va o‘ziga xosligini ifoda etuvchi vosita bo‘lmish o‘zbek tili”1da mavjud bo‘lgan so‘z va iboralarni, atamalar va leksik boyliklarni o‘rganish hamda lisoniy meros sifatida ilmiy tahlilini olib borish bugungi kunda eng dolzarb masalalardan biridir. A.A.Potebnya “keyingi ma’no” deb atagan va “u tilshunoslikning o‘rganish ob’ektiga kirmaydi, uni boshqa fanlar o‘rganadi” deb ko‘rsatilgan. Terminologik leksika uzoq davrlargacha alohida nominativ birlik, atama sifatida tilshunoslikda tadqiq qilinmadi. Tilshunoslik fani rivojlanib, o‘z tadqiqot doirasini kengaytirgan sayin terminlarni o‘rganish uning eng muhim va tarkibiy qismlaridan biriga aylandi. Hozirgi davrda terminlarni o‘rganish tilshunoslikning alohida sohasini – terminologiyani shakllantirdi. Ammo shuni ham aytish o‘rinliki, bu jarayonda ruscha va rus tili orqali kirib kelgan terminlarni o‘rinsiz, sun’iy ravishda yangi yasalmalar yoki arab va fors-tojikcha so‘zlar bilan almashtirish hollari ham kuzatiladi. Masalan, bankrot – sinish, buxgalter – hisobchi, gazeta – ro‘znoma, deputat – noib (xalq noibi), jurnal – majalla (jarida, oybitik, oynoma), institut – oliygoh, (ta’limgoh), klub – tomoshagoh (tadbirgoh), kompensatsiya – tovon, medal – nishon, fakultet – kulliyot, kurs – bosqich, fonetika – tovushshunoslik, sinonim – ma’nodosh, omonim – shakldosh, antonim – zid ma’noli va h. Ma’lum bir terminni o‘zgartirish uchun uning keyingi taqdirini ham hisobga olish kerak-ku. Kurs terminini bosqich deb oladigan bo‘lsak, kurs asosidan hosil qilinadigan yasalmalarning taqdiri nima bo‘ladi? Unda kursdoshni bosqichdosh, kurs ishini bosqich ishi deyish kerakmi? Yoki omonim termini bilan bog‘liq omofon, omograf, omonimiya terminlariga nima deb nom beramiz. Achinarlisi, sinonim, omonim, antonim terminlari 5-sinf Ona tili darsligiga yuqorida aytganimizdek kiritib yuborilgan. Bunday holni ijobiy baholab bo‘lmaydi. Aksincha, u soha xodimlarini, o‘quvchini, qolaversa, xalqni chalg‘itadi. Oxir-oqibat adabiy me’yor buziladi. Shuning uchun ham terminlarni, sohalar terminologiyasini tartibga keltirish, ya’ni unifikatsiya qilish kunning dolzarb masalalaridan biridir. Yana shuni ham ta’kidlash joizki, sohalar terminologiyasining matnini ham adabiy orfografik, lug‘aviy-uslubiy mezon talablariga mos holda bayon qilinishiga alohida diqqat qaratmoq lozim. Chunki ommaga taqdim qilinayotgan matnlar ixcham, sodda va tushunarli bayon qilinishi kerak. Bu borada biz ko‘proq to‘qnash keladigan sohalardan biri ijtimoiy-siyosiy hujjatlar va boshqa terminologik qatlamlardagi turli yo‘riqnomalar va tavsiyalar tilidir. To‘g‘risi, ba’zi bir matnlarda bayon qilingan ifodalarni birinchi o‘qishda uqib olish qiyin. Uni qayta-qayta o‘qib zo‘rg‘a o‘zingizga kerakli ma’lumotni tushunib olasiz. Terminlarga munosabatda, terminologik tizimini yangilash, o‘zgartirish va takomillashtirishda tilning rivojlanish qonuniyatlariga, uning lug‘aviy tizimini me’yorlashning o‘ziga xos ob’ektiv talablariga, mezon, ilmiy o‘lchov hamda tamoyillariga amal qilgan holda ish tutish g‘oyat muhimdir. Filologiya fanlari doktori, G‘.Abdurahmonov shunday yozadi: «Atamalarning aniqligi va qat’iylashishi shu millatning fani, maorifi, madaniyati darajasini ko‘rsatadi. Atamalarning rivojlanishi, tartibga solinishi fanning har xil sohalarida turlicha bo‘lib, ma’lum fanning taraqqiyotiga bog‘liq. Bu taraqqiyot to‘xtovsiz bo‘lgani uchun yangi atamalarning kelib chiqishi, tartibga tushishi ham uzluksiz bo‘ladi. Umuman, ona tilida atamalarning puxta ishlanishi, tartibga solinishi darslik va qo‘llanmalar tuzish uchun ham, ona tilida dars olib borish uchun ham zarur bo‘lgan manbadir. Atamalarning ishlanmaganligi va tartibga solinmaganligi nutq uslubiga ham ta’sir ko‘rsatadi». Demak, terminologiyaning tartibga solinishi nafaqat ilmiy sohada, balki ijtimoiy hayotda ham ahamiyati katta bo‘lgan masaladir. H. Bektemirov va E.Begmatovlar o‘zlarining “Mustaqillik davri atamalari” kitobida shunday yozadi: “Tilga xohlagan so‘zni kiritaverish, undan xohlagan so‘zni xohlagan paytda chiqarib yuborish mumkin deb hisoblash xato fikrdir…Til hayotiga, nutqiy amaliyotga aralashishning o‘rni, me’yori va buning darajasini bilish hamda o‘sha asosda ish ko‘rish ilmiy terminlarni tartibga solish va takomillashtirishning eng to‘g‘ri yo‘lidir” Kursning maqsadi talabalarni terminologiyadagi – norma (me’yor) masalalariga, adabiy til va funktsional stillar (vazifaviy uslublar) munosabatiga oid nazariy bilimlar bilan qurollantirish, shu bilimlarga tayangan holda ularga o‘zbek terminologiyasining strukturaviy, mazmuniy va vazifaviy xususiyatlari haqida ma’lumot berish. Kursning vazifalari: a) sohaga oid adabiyotlar ustida ishlash, asosiy tushunchalar, terminlar va nazariy umumlashmalar bilan tanishish; b) terminologiyadagi me’yor (norma) bo‘lgan va meyor bo‘lmagan belgi xususiyatlarini qiyosan o‘rganish, tahlil qilish, bu sohadagi munozarali nuqtalarni aniqlash va h. Terminologiya lingvistik va nolingvistik sohalarning barchasi bilan chambarchas bog‘liq deyish mukin. Fanning biror tarmog‘ yo‘qki, unda maxsus so‘zlar, yani terminlar uchramasa.

Umuman, turmushda yuz beradigan har bir o‘zgarish va har bir yangilik tilning lug‘at tarkibida o‘z aksini topadi. Bu hol o‘ziga xos yangi so‘zlar (nomlar-terminlar)ni yuzaga keltiruvchi va shu bilan birga, tilning lug‘at tarkibini hamda leksikasini boyitadi.

Tilshunos N.Ikromova o‘zining oziq-ovqat terminlariga bag‘ishlangan maqolasida oziq-ovqatlar hamda ularning tarkibiy qismi bo‘lgan non va uning turlari haqida fikr yuritib, shunday yozadi: “Leksika tilning rang-barang so‘z qatlamlariga boy bo‘limi bo‘lib, ana shunday leksik qatlamlardan biri o‘zbek tilida oziq-ovqat nomlarini ifodalovchi so‘z-terminlardir”[1].

Non eng qadimgi ozuqalardan biridir. U bir necha xil don, unlardan (bug‘doy, arpa, jo‘xori, kurmak va sh.k.) tayyorlanadi: masalan, bug‘doy non, arpa non, zog‘ora non, kurmak non kabi. Bu emishning turli xalqlarda tayyorlanish usuli va xillariga ko‘ra nomlanishi ham turlichadir. O‘rta Osiyo xalqlarida esa barcha davrlarda ham talaffuzdagi farqlarni e’tiborga olmaganda deyarli bir xil nomlanadi. Jumladan: o‘zbek, qozoq, qirg‘iz, qaroqalpoq, uyg‘ur va tojik tillarida non, ozarboyjon, turkman tillarida cho‘rak deb atalib kelingan. O‘zbek tilining tarkibiy qismi bo‘lgan Xorazm shevasida yuqoridagi har ikkala variant, ya’ni non ham, cho‘rak ham qo‘llaniladi.

Ma’ruza yuzasidan savollar:

1. “O‘zbek terminologiyasi” fanining maqsadi va vazifalari?

2. Termin, atama, istiloh va terminologiya nima?

3. Terminologiyaning boshqa sohalar bilan aloqasi?

2-ma’ruza mashg‘uloti

Mavzu: O‘zbek terminologiyasining shakllanish manbalari. O‘zbek terminologiyasi tizimida qadimgi qatlamning o‘rni. Terminologik leksikaning umumadabiy leksika bilan munosabati. Umumadabiy so‘zlarning terminologiyaning shakllanish va rivojlanishidagi roli. Terminologiya tarqqiyotida sheva elementlarining o‘rni. O‘zbek terminologiyasining o‘zbek adabiy tili leksikasi qonuniyatlari negizida shakllangani

Reja:

1. Ozbek tilida terminlarning rivojlanish xususiyatlari

2.O‘zbek tili terminologiyasining leksik-genetik xususiyatlari

Ma’lumki, o‘zbek xalqi davrlar osha ko‘pgina jihatdan etuk yozma yodgorliklar barpo etdi. Turli davr va sharoitlarda yaratilgan mazkur manbalarda o‘zbek tilining leksik boyligi, shu jumladan, terminologiyasi o‘z aksini, ifodasini topgan.

Ma’lumki, Turkiy xalqlar ichida va O‘rta Osiyoda O‘zbekiston qadimgi va keng rivoj topgan ma’naviy va ma’rifiy o‘choqlardan biridir. Buni biz qadimgi yozma yodgorliklar, jumladan, “Avesto” kitobi, shuningdek, xalq og‘zaki ijodi yozma manbalaridan bilamiz. O‘zbek xalqi madaniyati va uning tarixi ko‘p asrlardan buyon shakllanib, sayqal topib kelayotgani hech kimga sir emas.

Aslida, o‘zbek tili lug‘at boyligini kuzatish shundan dalolat beradiki, uzoq yillar, aniqrog‘i, uzoq asrlar davomida tilimizga juda ko‘plab arabcha-forscha so‘zlar, terminlar kirib kelgan. Bularning dastlabki manbalari muqaddas “Avesto” kitobi bo‘lsa, keyinchalik turkiy xalqlar, ayniqsa, o‘zbek xalqi uchun rivojlangan davr IX- XIX asrlardagi badiiy va ilmiy asarlardagi manbalar hisoblanadi. O‘sha davrlarda bularning katta qismi ilmiy termin sifatida yuqori darajaga ko‘tarilgan. Bunday so‘z va terminlar o‘zbek tili terminologiyasi tarkibiga shu darajada singib ketganki, ularni faqat mutaxassislargina bu so‘z arabcha, bu so‘z forscha deb ajrata oladilar. Masalan, kitob, daftar, maktab, giyoh, siyoh, pul, tandir kabi ko‘plab so‘zlarni oddiy o‘quvchi o‘zbekcha o‘zbek so‘z va termin sifatida asrlar davomida qo‘llab kelmoqda.

Masalan, ajdodlarimiz tarixini qanchalik chuqur o‘rganar ekanmiz, tildagi turli terminlar tabiati, ularning taraqqiyot yo‘llari va prinsiplari hamda semantikasi shunchalik tushunarli bo‘la boradi. Adabiy til sifatida XV asrdayoq asos solingan o‘zbek tili XX asrning boshlarigacha qanchalik rivojlangan va, pirovardida, turli fan hamda sohalarda qanchalik boy terminlarga ega bo‘lmasin, ammo bari bir, ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, madaniy, ilmiy-texnik sohalarda ro‘y bergan o‘zgarishlar tufayli yuzaga kelgan minglab yangi tushunchalarni ifodalash uchun ular kamlik qilardi.

Masalan, ajdodlarimiz tarixini qanchalik chuqur o‘rganar ekanmiz, tildagi turli terminlar tabiati, ularning taraqqiyot yo‘llari va prinsiplari hamda semantikasi shunchalik tushunarli bo‘la boradi. Ko‘pchilik uchun ba’zi tarixiy terminlar umuman tushunarsizdir. Haqiqatan ham ayrim ibtidoiy mehnat qurollari to‘g‘risida atroflicha tasavvurga ega emasmiz. Albatta, bular haqida ma’lumot olish uchun tarixiy hujjatlarni titkilash, arxeologik topilmalarni ko‘zdan kechirish yoki boshqa manbalarga murojaat qilishga to‘g‘ri keladi. Bu xususida Oftobxon Umarxo‘jaeva shunday yozadi: “O‘zbek xalqining uzoq o‘tmishi bilan bog‘liq bo‘lgan charx, omoch, juvoldiz kabi mehnat qurollari qadimgi davr moddiy madaniyati in’ikosidir”[2].

Yana bitta misol. Supra deganda qo‘y yoki echkining terisidan oshlab tayyorlangan dasturxon shaklidagi mehnat quroli tushunilgan. To‘ylarda, marosimlarda, ma’rakalarda va boshqa tadbirlarda nimta go‘shtlarni supraga o‘rab, mehmonlar oldiga qo‘yilgan. Davrlar va vaqtlar o‘tishi bilan supraning vazifasi va buyumni anglatgan terminning ma’nosi toraygan. Endilikda esa mazkur termin, ya’ni supra ostida un elash, xamir qorish va yoyish uchun xizmat qiladigan predmet tushuniladi. Hozirda supra oshlangan teridangina emas, balki qalin kleenka yoki boshqa bir matodan ham tayyorlanadigan bo‘lgan. SHuningdek, hozirgi kunda supra terminiga yana bir ma’no yuklatildi. Bu Oliy ta’lim muassasalarining o‘quv jarayonidagi fan soatlarini tartib bilan joylashtiradigan ko‘zgu ham supra deb yuritiladigan bo‘ldi. Shunday ekan, qadimdan ishlatilib kelinayotgan qator mehnat qurollarining nomlari hozirgi vaqtda o‘z semantikasini o‘zgartirib, takomillashib, boshqa ma’nodagi terminlar vazifasini bajara oladi. Bu esa so‘zlarning, terminlarning ma’nosida ayrim o‘zgarishlar ro‘y berish jarayoni keng tarqalganligidan, terminologik tizimlarning boyib borayotganligidan darak beradi.

Hozirgi o‘zbek adabiy tili taraqqiyoti, rivojlanish bosqichlaridan biri, buyuk mutafakkir, davlat va jamiyat arbobi, ulug‘ shoir Alisher Navoiy asos solgan eski o‘zbek adabiy tili leksikasi, shu bilan birga, uning terminologiyasini har tomonlama ilmiy jihatdan o‘rganish bugungi o‘zbek tilshunosligining dolzarb masalalaridandir.

Ushbu ishimizda qadimgi turkiy til, eski turkiy til, eski o‘zbek tili yozma yodgorliklarida qayd etilgan ishlardagi o‘zbek tili leksikasi, ayniqsa, o‘zbek tili terminologiyasiga ilmiy jihatdan o‘rganishga bag‘ishlangan ayrim ishlar yuzadan fikrlar yuritishni maqsadga muvofiq deb topdik.

A.Matg‘oziev va A.Ibrohimovlar o‘zlarining maqolalarida harbiy leksika va unga oid ayrim terminlarning semantik-funksional, tarixiy-etimologik hamda struktur-grammatik xususiyatlari ustida ilk bor tadqiqot olib borib, ular yuzasidan dastlabki ma’lumotlarni atroflicha yoritishga harakat qilishgan[3]. Yuqoridagi maqolalarning biri XVII asrning yozma yodgorligi hisoblangan “Kelurnoma” (chig‘atoycha-forscha lug‘at)da qayd etilgan harbiy so‘zlarni sharhlashga bag‘ishlangan bo‘lsa, ikkinchi va keyingi maqolalarda XIX asr o‘zbek tili tarixiy manbalarida uchraydigan yuzdan ortiq harbiy so‘z va terminlarni leksik-semantik guruhlarga bo‘lib, unda ularning izohi, etimologiyasi hamda ayrim yasalish xususiyatlari keltirilib o‘tilgan.

Shuningdek, professor H.Dadaboyev ham o‘zbek tili tarixiy leksikasi, jumladan, harbiy terminlar yuzasidan monografik planda ilmiy-tadqiqot ishlari olib, ularning samarasi o‘laroq, bir qancha ilmiy maqolalar, monografiya e’lon qilgan, nomzodlik va doktorlik dissertatsiyalarini muvaffaqiyatli himoya qilgan. Jumladan, u o‘zining ilmiy maqolalaridan birida “Qadimgi turkiy xalqlar ham qudratli harbiy kuchga ega bo‘lganliklari va ularning sinfiy jamiyatdagi hukmdorlikni saqlash, mehnatkash ommaning har qanday noroziliklarini bostirish, tashqi hujumlardan yurtni himoya qilish yohud boylik orttirish uchun qilinadigan hujumlarda qurolli kuchlarning bo‘lishlari hamda yuqoridagi xususiyatlar bilan bog‘liq bo‘lgan va shu jarayonda yuzaga kelgan harbiy terminlarni to‘plab, ularning morfologik xususiyatlarini ilmiy jihatdan atroflicha faktik materiallar asosida yoritadi”[4]. Shuningdek, mazkur muallif o‘zining mazkur ishida qadimgi yodnomalarda turkiy xalqlarda qo‘shinning asosan ikki turi – otliq va piyoda askarlar bo‘lganligini qayd etib o‘tadi va ularni zodagonlar va badavlat dehqonlardan tuzilgan otliq askarlarni qadimga manbalarda atlыg‘ (To‘n, 4), yollanma askarlar va qullardan tashkil etilgan piyoda askarlarni esa yadag‘ terminlari bilan atalganini e’tirof etadi[5]. Ma’lumotlarga qaraganda, atlыg‘ og‘ir hamda engil qurollar bilan qurollangan suvoriylarga bo‘linadi.Ular uchun quyidagi terminlar qo‘llanilganligi qayd etiladi: qыlыch – qilich, so‘no‘ – nayza, ya – yoy, yaraq – sovut. Engil qurollangan otliqlar asosan soqchilik va qorovulchilik bilan shug‘ullanishgani va otliq askarlarning soni piyodalarga nisbatan ancha ko‘p bo‘lganini qayd etib, otliq, askar, piyoda, soqchi, qorovul kabi harbiy terminlarni keltiradi[6]. Bundan tashqari, H.Dadaboev o‘zining ushbu maqolasida jangavor, saf, tartib, murchil, yasal, yasav, yasaq, masaf, manglay, irovul/ hirovul, qo‘riqchi, tungi soqch, barang‘ir//burang‘ir, maymana, yamin, juvang‘ar, maysara, qumbul//qumbi – o‘rab olish, oq boyrakchi, sol boyrakchi, boyrak, chag‘davul // chыndavul, art, saqa, xossa tabun, ilg‘ar, ilg‘a, qavg‘unchы // quvg‘unchы, chapqunchы, dapqur, yortavul, yort, chohra // chuhra, to‘nqatar, ko‘mak, madad, bo‘luk // buluk // bo‘lak, tarh, guruh, qosh, favj, to‘man, miq, yuz, o‘n, ellik[7] kabi o‘zbektili leksikasining harbiy terminlarini keltirib o‘tadi.

Xullas, kelib chiqishi jihatidan turkiycha – eski o‘zbekcha, arabcha, forscha, turkiycha – mo‘g‘ulcha bo‘lgan qo‘shin turlari, harbiy qismlar va ularning bo‘linmalarini anglatuvchi terminlarning eski o‘zbek tilida rang-barangligi o‘zbek xalqiga xos harbiy san’at va taktikaning rivojlanganligidan dalolat beradi. Ko‘rinib turibdiki, muallif qayd etgan terminlarning aksariyati hozirgi o‘zbek adabiy tilida ham faol qo‘llanilayotganligi e’tirof qilish mumkin.

Umuman, turmushda yuz beradigan har bir o‘zgarish va har bir yangilik tilning lug‘at tarkibida o‘z aksini topadi. Bu hol o‘ziga xos yangi so‘zlar (nomlar-terminlar)ni yuzaga keltiruvchi va shu bilan birga, tilning lug‘at tarkibini hamda leksikasini boyitadi.

Tilshunos N.Ikromova o‘zining oziq-ovqat terminlariga bag‘ishlangan maqolasida oziq-ovqatlar hamda ularning tarkibiy qismi bo‘lgan non va uning turlari haqida fikr yuritib, shunday yozadi: “Leksika tilning rang-barang so‘z qatlamlariga boy bo‘limi bo‘lib, ana shunday leksik qatlamlardan biri o‘zbek tilida oziq-ovqat nomlarini ifodalovchi so‘z-terminlardir”[8].

Non eng qadimgi ozuqalardan biridir. U bir necha xil don, unlardan (bug‘doy, arpa, jo‘xori, kurmak va sh.k.) tayyorlanadi: masalan, bug‘doy non, arpa non, zog‘ora non, kurmak non kabi. Bu emishning turli xalqlarda tayyorlanish usuli va xillariga ko‘ra nomlanishi ham turlichadir. O‘rta Osiyo xalqlarida esa barcha davrlarda ham talaffuzdagi farqlarni e’tiborga olmaganda deyarli bir xil nomlanadi. Jumladan: o‘zbek, qozoq, qirg‘iz, qaroqalpoq, uyg‘ur va tojik tillarida non, ozarboyjon, turkman tillarida cho‘rak deb atalib kelingan. O‘zbek tilining tarkibiy qismi bo‘lgan Xorazm shevasida yuqoridagi har ikkala variant, ya’ni non ham, cho‘rak ham qo‘llaniladi.

Ajdodlarimiz tarixini, ularning bizga qoldirgan boy, ma’naviy merosini qanchalik chuqur o‘rganar ekanmiz, tildagi turli so‘zlar, terminlar tabiati, bundan tashqari, taraqqiyot yo‘llari va prinsiplari hamda semantikasi shunchalik tushunarli bo‘ladi. Ko‘pchilik uchun ayrim tarixiy leksemalar tushunarsizdir, bular haqida ma’lumot olish uchun tarixiy hujjatlarni izlash, arxeologik qazilmalarni ko‘zdan kechirish, qadimiy yozma yodgorliklar va boshqa manbalarga murojaat qilishga to‘g‘ri keladi.

Shuni alohida ta’kidlash joizki, o‘zbek tili sport leksikasining shakllanishida buyuk sarkarda, qo‘mandon Amir Temur va buyuk mutafakkir, fan va davlat arbobi, hazrat Alisher Navoiylarning xizmatlari nihoyatda kattadir.

Amir Temur va Alisher Navoiylarning o‘z avlodlariga qoldirgan boy ma’naviy merosida ko‘plagan o‘zbek tili terminologiyasiga doir so‘zlar hamda terminlar uchraydi. Ular dav, dilovar, qushtigir, mot, paykor, pahlavon, piyoda, po‘ya, razm, ruh, savlajon, savash, tahrik, xayl, chavgon, shartanj, yal, qurg‘a, ilmi badan, ko‘ngil tarbiyasi[9] kabilardir.

Tilshunos N.Ikromovaning ta’kidlashicha, non termini XI asr tilida o‘tmak, Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarida ham o‘tmak tarzida, Mahmud Qoshg‘oriyda ham o‘tmak tarzida talaffuz etilishini ta’kidlaydi, shuningdek, Alisher Navoiyning “Devonu lug‘atit turk” asarida ham o‘tmak, V.V.Radlovning lug‘atida ham o‘tmak tarzida qo‘llanilishi e’tirof etiladi[10].

Demak, XV asr turkiy xalqlar tilida va yozma manbalarda o‘tmak termini qo‘llanilib kelingan. Alisher Navoiy davridan boshlab, yozma manbalarda non termini ko‘zga tashlana boshlaydi. Aniqrog‘i, o‘tmak termini iste’moldan chiqib, non termini umumlasha boshlagan.

Xullas, jamiyat hayotida ro‘y bergan va ro‘y berayotgan barcha o‘zgarishlar kun sayin tilda yangi-yangi terminlarning paydo bo‘lishiga olib kelganligini ko‘rish mumkin.

Terminologiyaning, jumladan, o‘zbek tili terminologiyasining rivojlanishi va ularning tartibga solinishi XX asrning birinchi yarmidan boshlangan. Bu xususida tilshunos R.Doniyorov shunday yozadi: “1927 yilning 1-yarmida O‘zbekistonda Til-terminologiya davlat komiteti tashkil etildi. Komitet professional soha terminlarini to‘plash, terminologik lug‘atlar tuzib, nashr etishni yo‘lga qo‘yish, pirovardida, o‘zbek tili ilmiy-texnik terminologiyasini tartibga solish borasida mutaxassislar tomonidan ishlar boshlab yuborildi”[11].

Uning fikricha, “Mazkur komiteti o‘sha davrlarda o‘z ishini quyidagi ikki ko‘rinishda olib borishni tanlagan: 1. O‘zbek tili terminologiyasining nazariy masalalarini ishlab chiqa boshlash. XX asrning 30 yillarida gazeta va jurnallarda qator maqolalarning e’lon qilinishi hamda ayniqsa, Ulug‘ Tursunning “Terminologiya masalalari”[12] kitobining nashr etilishi terminologiyaning nazariy masalalarini tadqiqi borasidagi dastlabki, qadamlar edi. 2. Nazariy masalalarning amaliy tadbiqi bo‘lmish terminologik lug‘atlar nashr ettirish, XX asrning 30 yillarining oxirlarigacha dastlabki lug‘atlarning nashr etilishi bu ishdagi dadil qadamlar edi[13]”.

XX asrning 40 yillarigacha fan va texnikaning, professional sohaning turli qirralarini qamrab olgan o‘n dan ortiq lug‘atlar e’lon qilindi. Bular o‘zbek tili ilmiy-texnik terminologiyasini tartibga solish va sistemalashtirish, qadimdan xalq tilida professional sohalarga oid terminlarni to‘plash va ularni ilmiy sahnaga olib kirish borasidagi muhim ishlar sifatida qaraldi. Muhimi shundaki, ularning aksariyati hozirgi kunda o‘zbek tilining ilmiy-texnik terminologik tizimlariga asos bo‘lib xizmat qilmoqda.

Shuni alohida ta’kidlash lozimki, yuqorida qayd etilganidek, o‘sha paytlarda yaratilgan lug‘atlar “kurtak”, boshlang‘ich ishlar edi. Shuning uchun ham mazkur lug‘atlarda ayrim kamchiliklar, nuqsonlar mavjud edi. SHundan so‘ng lug‘at tuzuvchilar tildagi u yoki bu ilmiy-texnik tushunchalarni, aniqrog‘i, terminlarni ifodalash uchun aniq, ixcham terminlar yaratish masalasiga e’tibor bera boshlashgan. Biroq o‘sha davrlarda ma’lum muddat (1937 yil) tuzilgan terminologik komitet o‘z faoliyatini to‘xtatgan. Shunga qaramay, ayrim tashabbuskor olimlar ishga kirishib, sohani tadqiq etishni davom ettirdilar. Natijada esa 50 yillarga kelib, sohaviy lug‘atlar ustida ishlar amalga oshirila boshlangan. Jumladan, matematika (M.Sobirov), fizika (R.Mallin), geografiya (I.Dolimov va b.), ximiya (Z.Saidnosirova), botanika (S.Sahobiddinov), fiziologiya (A.Yunusov), tuproqshunoslik (M.Bahodirov va b.), meterologiya (M.Orifjonova), zoologiya (T.Zohidov), geologiya (O.Sodiqov), huquqshunoslik (F.Bakirov)lar turli fanlar va ularning sohalariga oid terminologik lug‘atlar bilan ish olib borish imkoniga ega bo‘lganlar. Shu bilan birga, o‘sha paytlarda terminologiyaning nazariy masalalari va terminlarni tartibga solish hamda ularni amaliyotga tadbiq etish bo‘yicha bir qancha ilmiy maqolalar ham muntazam ravishda chop etilib

turilgani diqqatga molikdir.

Bayon etilganlardan shu narsa ma’lum bo‘ladiki, o‘zbek adabiy tilining terminologik tizimi, ularni to‘plash, tartibga solish va sistemalashtirish bo‘yicha o‘zbek tilshunosligida XX asrning birinchi yarmida dastlabki ishlar amalga oshirilgan.

Ma’ruza yuzasidan savollar:

1. Ozbek tilida terminlarning rivojlanish xususiyatlari?

2.O‘zbek tili terminologiyasining leksik-genetik xususiyatlari?

3-ma’ruza mashg‘uloti

Mavzu: Qadimgi turkiy tilga xos toshbitiklar matni leksikasidagi terminlar tizimi: ijtimoiy-siyosiy, harbiy, anatomik, tibbiy terminlar, tijorat, savdo-sotiq terminlari, zoonimlar, astroponim(kosmonim)lar kabi. Qadimgi turkiy til terminologiyasidagi o‘z va o‘zlashgan qatlam.

Reja:

1.Terminologiyaning fan sifatida shakllanishi

2.O‘zbek terminologiyasi shakllanishining uch bosqichi

3.Qadimgi turkiy til terminologiyasi

Ma’lumki, Turkiy xalqlar ichida va O‘rta Osiyoda O‘zbekiston qadimgi va keng rivoj topgan ma’naviy va ma’rifiy o‘choqlardan biridir. Buni biz qadimgi yozma yodgorliklar, jumladan, “Avesto” kitobi, shuningdek, xalq og‘zaki ijodi yozma manbalaridan bilamiz. O‘zbek xalqi madaniyati va uning tarixi ko‘p asrlardan buyon shakllanib, sayqal topib kelayotgani hech kimga sir emas.

Aslida, o‘zbek tili lug‘at boyligini kuzatish shundan dalolat beradiki, uzoq yillar, aniqrog‘i, uzoq asrlar davomida tilimizga juda ko‘plab arabcha-forscha so‘zlar, terminlar kirib kelgan. Bularning dastlabki manbalari muqaddas “Avesto” kitobi bo‘lsa, keyinchalik turkiy xalqlar, ayniqsa, o‘zbek xalqi uchun rivojlangan davr IX- XIX asrlardagi badiiy va ilmiy asarlardagi manbalar hisoblanadi. O‘shadavrlarda bularning katta qismi ilmiy termin sifatida yuqori darajaga ko‘tarilgan. Bunday so‘z va terminlar o‘zbek tili terminologiyasi tarkibiga shu darajada singib ketganki, ularni faqat mutaxassislargina bu so‘z arabcha, bu so‘z forscha deb ajrata oladilar. Masalan, kitob, daftar, maktab, giyoh, siyoh, pul, tandir kabi ko‘plab so‘zlarni oddiy o‘quvchi o‘zbekcha o‘zbek so‘z va termin sifatida asrlar davomida qo‘llab kelmoqda. Masalan, ajdodlarimiz tarixini qanchalik chuqur o‘rganar ekanmiz, tildagi turli terminlar tabiati, ularning taraqqiyot yo‘llari va prinsiplari hamda semantikasi shunchalik tushunarli bo‘la boradi. Ko‘pchilik uchun ba’zi tarixiy terminlar umuman tushunarsizdir. Haqiqatan ham ayrim ibtidoiy mehnat qurollari to‘g‘risida atroflicha tasavvurga ega emasmiz. Albatta, bular haqida ma’lumot olish uchun tarixiy hujjatlarni titkilash, arxeologik topilmalarni ko‘zdan kechirish yoki boshqa manbalarga murojaat qilishga to‘g‘ri keladi. Bu xususida Oftobxon Umarxo‘jaeva shunday yozadi: “O‘zbek xalqining uzoq o‘tmishi bilan bog‘liq bo‘lgan charx, omoch, juvoldiz kabi mehnat qurollari qadimgi davr moddiy madaniyati in’ikosidir”.

lingvistikada e’tirof etilgan voqelik hisoblanadi. O‘zbek terminologiyasi tizimi ham bundan mustasno emas. Umumiste’mol so‘zlardan farqli ravishda doim maxsus tushunchalarni anglatish, ifodalash uchun xizmat qilishga yo‘naltirilgan terminlar o‘zbek adabiy tilining shakllanish va taraqqiy etish bosqichlari zaminimda tarkib topdi va takomillashdi. O‘zbek adabiy tili leksikasi qonuniyatlari negizida shakllangan terminologik leksika tarixini qadimgi turkiy til (UP-X) terminologiyasi, eski turkiy til (XI-XIV) terminologiyasi, eski o‘zbek adabiy tili (XU-XX asr boshi) terminlogiyasi, sho‘rolar davri o‘zbek tili terminologiyasi va istiqlol davri o‘zbek tili terminologiyasi tarzida davrlashtirish salkam o‘n to‘rt asrlik vaqt mobaynida terminlogik leksika tizimida ekstralingvistik va intralingvistik omillar negizida sodir bo‘lgan jarayonlarni anglab yetish imkonini beradi. Hozirgi qardosh turkiy tillar, jumladan, o‘zbek tili leksik xazinasida muayyan darajada qo‘llanishda davom etayotgan yoki bugun iste’moldan butunlay chiqib ketgan qadimgi turkiy tilga taalluqli leksik birliklar tarkibida terminologik leksika ham sezilarli o‘rinni egallaganligi bilan xarakterlidir. Qadimgi turkiy til manbalarida qayd etilgan turfa soha terminologiyasi asosan sof turkiycha tub hamda yasamalardan hamda buddizm va moniyzm ta’sirida so‘g‘d, sanskrit, xitoy tillaridan kirib kelgan o‘zlashmalardan tashkil topgan edi. Jumladan, barg‘u “o‘lja”, qarg‘u “soqchi, dozor”, tamg‘a “mug‘r”, ko‘rug “ayg‘oqchi”, elchi “elchi; hukmdor, yurtboshi”, yo‘lchi “sardor”, chig‘ay “yo‘qsil, kambag‘al”, qishlag‘(q)” qo‘shinning qishki qarorgohi”, ayg‘uchi “davlat maslahatchisi” singari asl turkcha, cherig/cherik “qo‘shin, armiya”, sart “tojir, savdogar” kabi sanskritcha, xatun/qatun “malika”, kent “qishloq; shahar” singari so‘g‘dcha, qag‘an “hukmdor”, xan “hokim”, tegin “xonzoda, shahzoda”, yabg‘u “xoqondan keyingi oliy lavozim egasi”, sengun “xitoy generali”, tarqan “tarxon”, tutug‘ “tuman hokimi” kabi xitoycha, shad “Turk xoqonligida oliy lavozim” , shadapit singari eroncha terminlar faol qo‘llanishda bo‘lganligini manbalar so‘z boyligi yaqqol ko‘rsatadi. Аyni chog‘da e’tirof etish joizki, sanskrit, eron, xitoy tillarida bitilgan asarlarning turkiy tilga qilingan tarjimalarida qayd etilgan ijtimoiy-siyosiy, harbiy, iqtisodiy, sotsial, hayvonot dunyosi-fauna, o‘simlik dunyosi-flora, ilmi nujum-astoronimiya va h.k. sohalarga xos terminlar keyinchalik deyarli qo‘llanmadi, turkiy tillar, chunonchi, o‘zbek tili ularni qabul qilmadi. Sakkizinchi asrdan e’tiboran arab tili, arab xati va islom mafkurasining Turonzaminda qaror topishi, bir qator mahalliy sulolar (qorxoniylar, g‘aznaviylar, saljuqiylar)ning birin-ketin siyosat sahnasiga chiqishi singari ob’ektiv jarayonlar ostida o‘zligini yo‘qotmagan eski turkiy til (X1-X1U)da terminologik leksika ko‘lamining bir qadar kengayganini kuzatish mumkin. Eski turkiy til terminologiyasi mavjud lisoniy qonun-qoidalar doirasida shakllandi va rivojlandi. Uning qadimgi turkiy til davriga nisbatan yanada taraqqqiy etishida jonli so‘zlashuv tili, turfa sheva materiallari qatori so‘z yasash andozalari – modellari asosida yuzaga chiqqan istilohlar muhim ahamiyat kasb etadi. Qadimgi turkiy tildan farqli o‘laroq eski turkiy tilda sanskrit, so‘g‘d, xitoy tiliga oid o‘zlashmalarning ishlatilish sur’ati pasaydi, aksincha, arabcha va forscha-tojikcha o‘zlashmalarning qo‘llanish chastotasi va ko‘lami ancha kengaydi. Biroq eski turkiy til terminologiyasining o‘zagini asl turkiy qatlam tashkil qilishda davom edi. Аlim “qarz, kredit”, berim “to‘lov, qarzni qaytarish”, beglig “beklik”, bitigchi “mirza, munshiy, kotib”, yatg‘aq “tungi soqchi”, yarisha “ko‘rshapalak”, yarg‘u “ajrim”, yarg‘uchi “qozi, sudьya” kabi turkiycha, rabat “karvonsaroy”, malik “hukmdor”, siyasat “siyosat”, omil “ish yurituvchi”, tib “meditsina, tibbiyot”, nujum “astrologiya”, handasa “geometriya” singari arabcha, lashkar “qo‘shin”, mayfurush “may ichuvchi; may sotuvchi” singari forschatojikcha, darug‘a “qal’a, qo‘rg‘on komendanti”, muran “daryo”, nukar/navkar “navkar, askar” kabi mo‘g‘ulcha terminlar bu davr terminologik tizimida nisbatan keng ko‘lamda ishlatilgan. Eski o‘zbek adabiy tili terminologiyasining takomillashuvida, uning yanada yuqoriroq bosqichga ko‘tarilishida tilning ichki qonuniyatlari qatori tashqi ta’sirning, ya’ni ekstralingvistik omillarning roli salmoqli bo‘lgan. O‘zbek adabiy tilining asoschi Аlisher Navoiy, uning Lutfiy, Otoiy, Sakkokiy, Yaqiniy singari salaflari, Bobur, Muhammad Solih, Ogahiy, Munis kabi izdoshlari tomonidan ta’lif etilgan badiiy, tarixiy, ilmiy asralar leksik boyligi tahlilidan kelib chiqqan holda aytish joizki, o‘zbek tili ichki imkoniyatlaridan keng foydalanilgan tarzda termin yaratish bu davr uchun ancha sermahsul usul hisoblangan. Ona tiliga millatning bosh ko‘zgusi tarzida munosabatda bo‘lish zaruriyatining Аlisher Navoiy tomonidan ziyolilar, olimlar, shoiru yozuvchilar oldida kun tartibiga qat’iy va ro‘y-rost qo‘yilishi o‘z ijobiy aksini terminlar tizimida ham topgan edi. Аniq fanlar qatori ijtimoiy-gumanitar fan sohalarining shakllanib borish jarayoni ularga taalluqli maxsus tushunchalarni ifodalovchi terminlar yaratilishi bilan parallel kechdi. Bunda birinchi galda eski o‘zbek adabiy tili, jonli so‘zlashuv tili, lahja va shevalarda mavjud leksik birliklar terminlar safini kengaytirdi, o‘zbek tilda so‘z yasashda keng qo‘llangan affikslar yordamida katta adadda terminlar hosil qilindi. Аrab, fors-tojik, mo‘g‘ul tillaridan o‘zlashgan terminlar miqdori shiddat bilan oshib bordi. Xorijiy tillardan kirib kelgan so‘z yasovchi qo‘shimchalar ham terminlar yasashda muhim o‘rin egalladi. Harbiy qurol-yarog‘, texnika bilan bog‘liq to‘p “zambarak”, qazan “og‘ir to‘p”, tufang “miltiq” kabi asl o‘zbekcha terminlar bilan yonma-yon arabcha ra’d “ yonib turgan neftni dushman tomon irg‘ituvchi to‘p”, arroda “paloqmon”, manjaniq “katapulьta”, forscha-tojikcha zarbzan “zambarak turi”, farangiy “Evropa, Kichik Osiyoda quyilgan to‘p”, zanburak “zambarak” kabi terminlar jamiyat a’zolarining ma’lum qatlami tilidan o‘rin oldi.

Soha terminologiyasining o‘zbek tili lug‘at fondidagi o‘rni har qanday tilning so‘z boyligi u tarixiy yoki zamonaviy tusda bo‘lmasin, insonlar tomonidan tuziladigan rang-barang lug‘atlarda ma’lum darajada aksini topadi. Lug‘at til so‘z boyligini o‘zida saqlovchi akkumulyator vazifasini bajaradi. Bugun muayyan tilshunoslikning qay darajada rivojlangani, takomil topgani ayni tilda yaratilgan lug‘atlarning turi, miqdori va sifati bilan o‘lchanmoqda. O‘zbek lug‘atchiligi tarixi uzoq davrlarga borib taqaladi. Hozirga qadar yetib kelgan lug‘atlar ichida 1074-1075 yili atoqli lug‘atnavis Mahmud Koshg‘ariy tomonidan tuzilgan “Turkiy so‘zlar devoni”, ya’ni “Devonu lug‘otit turk” ulkan ahamiyatga egaligi bilan xarakterlanadi. Zotan, arab millati vakillari uchun juda katta hududda istiqomat qiluvchi turkiy xalqlar til xususiyatlari, chunonchi, alifbosi, tovush qurilishi, lug‘at boyligi, so‘z turkumlari va gap qurilishi haqida ma’lumot berish uchun mo‘ljallangan mazkur asarning ilmiy ahamiyati shu kunga qadar dunyo olimlari qalamiga mansub 1800 atrofidagi ilmiy izlanishlarda e’tirof etilgan. Аrab lug‘atchiligi an’analari va qoidalari asosida tuzilgan bu lug‘atdan taxminan sakkiz minga yaqin so‘zlar, birikmalar, iboralar, maqola va matallar, xalq og‘zagi ijodi namunalari joy olgan. “Devonu lug‘otit turk”, garchi, lug‘at deb nomlansa-da, biroq unda qoraxoniylar davri eski turkiy tilning o‘ziga xos xususiyatlari yaxshi tahlil qilingan. Shuni alohida ta’kidlash joizki, “Devon”dan o‘rin olgan leksik birliklar qatori, qoraxoniylar saltanatining ijtimoiy-siyosiy, sotsialiqtisodiy, harbiy, maishiy turmush tarzida mavjud tushunchalarni ifodalovchi istilohlar son jihatdan salmoqli hisoblanadi. Bu kabi soha istilohlari bilan yonma-yon onomistika, jumladan, atoqli otlar, joy nomlari, geografik ob’ektlar nomi, gidronimlar, hayvonot (fauna) va o‘simlik dunyosi(flora)ga oid talaygina leksemalar qiyomiga yetgan holda izohlangan. O‘zbek leksikografiyasining shakllanishida Mahmud Zamaxshariyning (18.03.1075 -1144) “Muqaddimat ul-adab”(Аdab ilmiga muqaddima) asari alohida ilmiy ahamiyatga ega. Otsiz Xorazmshohga bag‘ishlab tuzilgan asardagi arabcha so‘zlar ostida forscha va turkiycha tarjimalarning berilishi o‘zbek tarixiy leksikologiyasi va leksikografiyasi uchun qimmatli hisoblanadi. Lug‘at besh qismdan iborat bo‘lib, ot, fe’l, bog‘lovchi hamda ot o‘zgarishlari va fe’l o‘zgarishlari haqida fikr yuritiladi. Lug‘at muallifi asarda o‘sha davr arab tilida qo‘llanishda bo‘lgan hamma so‘zlarni, iboralarni qamrab olgan holda izohlashga harakat qilgan, ularning etimologiyasini aniqlashga intilgan. Lug‘at arabchadan fors, eski o‘zbek tili (chig‘atoy tili), mo‘g‘ul hamda turk tillariga ilk bor 1706 yilda Xoja Ishoq afandi tomonidan usmonli turk tiliga tarjima qilingan. Zamaxshariyning mazkur asarida she’rshunoslik, uslubshunoslik xususida ham baxs yuritilgan. Badiiy tasvir vositalariga aniq, lo‘nda izohlar keltirilgan. Chunonchi, kinoya va tarz badiiy san’atlari orasidagi farq ko‘rsatib berilgan. O‘zbek terminologiyasi va leksikografiyasining qaror topishida X1U asrga oid arab tilida yozilgan grammatik(filologik) risolalarning sezilarli o‘rni borligi turkologiyada allaqachon e’tirof etilgan. Turkiy tilning grammatikasi haqida baxs yurishishga yo‘naltirilgan Аbu Hayyonning (vafoti 1344 yil) “Kitob ul-idrok li-lison ul-atrok”, M.T. Xoutsma fikricha, 1245 yilda Mamlyuklar davlati(1250-1517)da Halil bin Muhammad bin Yusuf al-Ko‘nyaviy tomonidan yaratilgan “Kitobi majmuai tarjumoni turki va ajami va mug‘ali”, muallifi noma’lum “Kitobi attuhfat uz-zakiya fi-l-lug‘atit turkiya”, Jamoluddin Turkiyning “Kitob bulg‘at al-mushtoq fi-l-lug‘atat- turk va-l-qifchaq”, XU1 asr boshida Qohirada ta’lif etilgan“ Аl-qavoninu-l kulliya li-zabtil-lug‘atitturkiya” singari asrlarda turkiy tilning so‘z boyligi,alalxusus, terminlar tizimi ma’lum darajada ifodasini topgan. Mazkur davr asarlarida qayd etilgan turkiy til leksikasi, chunonchi, terminlar siistemasini “Tarjumoni turki va ajami va mug‘ali”da keltirilgan quyidagi mavzuiy guruhlarning ajratilganini qayd etish bilan cheklanamiz: kishi nomlari – Аlaqush, Аqtay, Аltuntash, Baybars, Sonqur va h.k.; Аstronimlar : Ulkar; geografik nomlar: Sham, Misr; zoonimlar: at, okuz, qatir, bog‘a, ayg‘ir va h.k.; yirtqich hayvonlar: aslan, sirtlan, bori,tulku va h.k.; qush va hashoratlar: qartal “burgut”, sarcha “chumchuq”, qaz, qarlag‘ach, qarg‘a va h.k.; harbiy asbob-anjomlar: ya, kirish “yoy ipi(tetiva)”, sungu “nayza”, qalqan, choqmar va h.k.; tibbiy terminlar: yig/ik “kasallik, illat”, ag‘ri “og‘riq”, sokan “bemor, kasal”, isitma, oturmak “yo‘tal” va h.k.; musiqiy terminlar: duduk “musiqa asbobi”, tomru “do‘mbira”, yaqliq “rubob”, sibizg‘u “sivizg‘a” va h.k. O‘zbek leksikografiyasining shakllanishida Аlisher Navoiy va o‘zbek mumtoz adabiyoti namoyandalari asarlariga tuzilgan lug‘atlarning roli sezilarlidir. Jumladan, Husayn Boyqaro mirzo ko‘rsatmasiga binoan 1405 yilda Toli Imoni Hiraviy tomonidan tuzilgan “Badoe ul-lug‘at”, Turkiya (Rum)da yaratilgan muallifi noma’lum chig‘atoycha(eski o‘zbekcha)-usmonli turkcha “Аbushqa” (XU1 asr), Muhammad Mahdiyxonning eski o‘zbekchaforscha “Sanglox” (1748), Fathali Kojar Qazviniyning 1862 yilda tuzilgan “Lug‘ati atrokiya”, Ya’qub Chingiyning “Kelurnoma”, Shayx Sulaymon Buxoriyning “Lug‘ati chig‘atoyi va turki usmoniy” kabi asrlar o‘zbek lug‘atnavisligining durdonalari safidan o‘rin olgan. X1X asrning 70-yillaridan e’tiboran o‘zbek terminologiyasi va leksikografiyasi rus tili orqali G‘arbiy Yevropa tillaridan kirib kelayotgan o‘zlashmalar ta’sirida rivojlanish pallasiga qadam qo‘ydi. Sobiq sho‘rolar hukmronligi vaqtida o‘zbek tili terminologiyasi yangi tushunchalar va ularni ifodalovchi haddan tashqari ko‘p miqdordagi o‘zlashmalar terminlar hisobiga kengaydi. Soha terminologiyasi tizimining vujudga kelishida sof o‘zbekcha leksik birliklar qatori ruscha-baynalmilal terminlarning roli yuqori bo‘ldi. Bu jihat ayniqsa, tabiiy fanlarga xos terminologik tizimda yaqqol ifodasini topdi. Mustaqillik davri o‘zbek terminologiyasi Globallashuv va Internetga qadam qo‘yilgan XX1 asrda har tomonlama takomillashuv jarayonini boshidan kechirmoqda. Xullas, o‘zbek terminologiyasi va lug‘atshunosligi bir necha asrlik shakllanish va tarqqiy etish bosqichlarini bosib o‘tdi. Bu bosqichlarda o‘zbek terminologiyasi va leksikografiyasi na faqat o‘z resurslari, shuningdek qarindosh bo‘lmagan tillar boyliklaridan o‘rni bilan foydalangan holda o‘z rivojlanish yo‘lida davom etdi.

3.Markaziy Osiyo va Qozog‘iston hududida topilgan yozma yodgorliklar turkiy qabilalarning qadimdan o‘z madaniyati va o‘z adabiy tiliga ega bo‘lganligidan guvohlik beradi.

Turkiy xalqlarning moddiy-madaniy hayoti va yozuv tarixi haqidagi tarixiy, arxeologik ma’lumotlar turkiy tilda so‘zlovchi urug‘ hamda qabilalarning miloddan ilgari mavjud bo‘lganligini, jamiyat bo‘lib tashkil topganligini va birgalikda turmush kechirganligini ko‘rsatadi. Shunga qaramasdan, qadimgi turkiy til deganda ko‘pchilik adabiyotlarda milodiy VII-VIII asrlarni o‘z ichiga oladi, degan fikrlar bildiriladi[14]. Boshqalarida V-X asrlarni o‘z ichiga qamrab olishi ta’kidlanadi[15]. Lekin Mustaqillik sharofati bilan qadimgi turkiy til davri tarixini uzaytiruvchi omillar aniqlandi. Yozuv madaniyatiga nazar tashlansa Markaziy Osiyoda yashagan qabilalar va xalqlar yagona alifbo bilan cheklanib qolgan emaslar. Chunonchi, so‘g‘dlar o‘z tarixi mobaynida oromiy, milliy so‘g‘d, moniy, suryoniy yozuvlaridan foydalanganlar. Qadimgi sak tili turk-run yozuvidan foydalangan.

Qadimgi Xorazmiy adabiy tili uchun xorazmiy, arab alifbolari amalda bo‘lgan. Bular ba’zi ishlarda «Avesto» tili, qadimgi Xorazm tili va yozuvi, Baqtriya tili va yozuvi, so‘g‘d tili va yozuvi, sak (shak) tili va yozuvi degan nom bilan ataladi[16].

Sak (shak) qabilalari turk-run yozuvidan foydalangan bo‘lib, u oromey yozuvi asosida shakllangan va unda 26 harf mavjud. Uning yodgorliklari 1970 yildan so‘ng Qozog‘istonning Issiq qo‘rg‘oni, Afg‘onistoninng Dashti Novur, Surxandaryoning Xolchayon, Dalvarzintepa, Fayoztepa, Andijonning Lo‘mbitepa degan joylaridan topildi. Bu narsa Urxun-Enasoy yozuvining shakl va tovush birligi uning uzoq turkiy jarayonni bosib o‘tganidan dalolat beradi[17]. Chunki Urxun-Enasoy atamasi turk-run yozuv yodgorliklarining mahalliy guruhinigina anglatadi.

Shunday ekan, qadimgi turkiy til tarixi Markaziy Osiyo (Issiq, Dashti Naur, Xolchayon, Dalvarzintepa, Fayoztepa, Lo‘mbitepa) yodgorliklaridan boshlanadi. Bu yodgorliklar miloddan oldingi davrlarga tegishli bo‘lib, u I Turk hoqonligi va undan G‘arbiy turk hoqonligi ajralgan davrga oiddir. Buni arxeologik qatlamlar tasdiqlamoqda[18]. Xullas, qadimgi yodgorliklarning mahalliy guruhini anglatgan turk-run yozuvi Urxun-Enasoy tomondan G‘arbga emas (bunda 38 harfiy belgi bor), balki Markaziy Osiyodan (bunda 26 harfiy belgi bor) Sharq tomonga tarqalgandir[19]. Markaziy Osiyodan topilgan yodgorliklar qadimgi turkiy til davri tarixini uzaytirishga imkon beradi. Shunga ko‘ra, qadimgi turkiy til miloddan avvalgi VII asrdan milodiy X asrgacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi. Bu davrni o‘rganish darajasi va yodgorliklarining xususiyatlariga ko‘ra, o‘z navbatida, ikki davrga ajratish mumkin:

a) Qadimgi qabilalar adabiy tili (miloddan avvalgi VII asrdan milodiy VI asrgacha bo‘lgan davr).

b) Qadimgi turkiy xalqlarning adabiy tili (VI-X asrlar).

a) Qadimgi qabilalar adabiy tili haqida

Qadimgi qabilalar adabiy tili miloddan avvalgi VII asrdan milodiy VI asrgacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi. Bu davrda so‘g‘dlar, baqtriylar, xorazmiylar va sak (shak)lar haqida ayrim ma’lumotlar qadimgi yozma manbalarda saqlangan. Lekin bu manbalar kam bo‘lsa-da, ular qadimgi madaniy, iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy jarayonlarni o‘rganishda katta ahamiyatga egadir.

Miloddan avvalgi I ming yillikning birinchi yarmida yurtimizda joylashgan turli qabilalar qadimgi sharq-eroniy tillar shevalarida gapirganlar. Ularning etnik qiyofasi va tillari bir-biriga yaqin bo‘lgan. Shuning uchun ham so‘g‘dlar, baqtriylar, xorazmiylar va saklar qarindosh xalqlar bo‘lib, bir-birlarini yaxshi tushunganlar.

Qadimgi sharq-eroniy tillarni o‘rganishga oid ilmiy adabiyot mavjud bo‘lib, ular asosida o‘sha davr tilini o‘rganish mumkin.

«Avesto» tili va yozuvi. «Avesto» – zardushtiylik dinining muqaddas kitobi bo‘lib, shu dindagi xalqlarning shariat qonunlari majmuasidir.

«Eng mo‘tabar, qadimgi qo‘lyozmamiz «Avesto»ning yaratilganiga 3.000 yil bo‘layapti, – dedi Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov tarixchi olimlar bilan uchrashuvda. – Bu nodir kitob bundan XXX asr muqaddam ikki daryo oralig‘ida, mana shu zaminda umrguzaronlik qilgan ajdodlarimizning biz avlodlariga qoldirgan ma’naviy, tarixiy merosidir. «Avesto» ayni zamonda bu qadim o‘lkada buyuk davlat, buyuk ma’naviyat, buyuk madaniyat bo‘lganidan guvohlik beruvchi tarixiy hujjatdirki, uni hyech kim inkor eta olmaydi»[20]. «Avesto»ga qarshi hujum Aleksandr Makedonskiy davrida boshlangan bo‘lib, u 12 ming qoramol terisiga yozilgan bu kitobning bir qismini kuydirtiradi. Lekin uning qolgan qismlari miloddan avvalgi III asrda kitobat qilingan.

Zamonamizgacha yetib kelgan «Avesto» qismlari milodning III-VII asrlarida tahrirlangan. «Avesto» boblari «Pahlaviy» – o‘rta asr alifbosida (unda 48 harfiy belgi bor) ko‘chirilgan. U o‘rta fors tilidan «Apastak» yoki «Asos» nomi bilan tarjima qilinadi.

«Avesto» tili eroniy tillarning eng qadimgi shevalaridan biri bo‘lgan qadimgi fors tiliga nisbatan ancha oldingi bosqichda miloddan avvalgi II ming yillikning oxiri I ming yillikning boshlarida paydo bo‘lgan.

“Avesto”ning qismlari yozuvsiz zamonga oid tasavvurlarni o‘zida saqlagan, bular qadimgi qabilalarning og‘zaki ijodidir. “Avesto”ning qo‘shiqlari (gohlari) tabiiy kuchlarga, quyosh, yulduzlarga va afsonaviy qahramonlarga bag‘ishlangan.

Hozirgi Markaziy Osiyo tillarida mavjud bo‘lmagan qadimgi terminlar “Avesto” tilida uchraydi. Masalan, goh (qo‘shiq), ashah (haq, haqiqat, qoida, qonun), zashra vayrayah (shahriyor), daina (fikrlamoq, din tanimoq), havraravot (xurdod, komillik, to‘g‘rilik), gavronmona (qo‘shiq va toat-ibodat ijro etiladigan joy), puruchista (ilmli), vyasya<vik (qishloq), xvari xshayta (xurshid, yorug‘ doira, quyosh), antarivayu (havo), surush (tinglamoq, itoatkorlik), movinagha (oy), chista (bilim, ogohlik), boj (so‘z, kalom), oturbon (olovni qo‘riqlovchi), podiyob (g‘usl, yuvinmoq, poklanmoq), Doityo (Amudaryo), jam (shohona) kabilar.

«Avesto»ni birinchi bo‘lib, XVIII asrda fransuz olimi Anketil Dyuperron tomonidan tarjima qilingan. Undan so‘ng «Avesto» K.Geldner, X.Bartolome, V.V.Struve, X.Xumbax, Ye.E.Bertels, V.I.Abayev, S.N.Sokolov, V.A.Livshis, I.M.Oranskiy, I.S.Braginskiy, I.M.Steblin-Kamenskiy va boshqalar tomonidan o‘rganilgan.

Mustaqillik sharofati bilan «Avesto» Asqar Mahkam tomonidan o‘zbek tiliga tarjima qilindi va nashr etildi (Toshkent, 2001, 382 bet).

Qadimgi Xorazm tili va yozuvi. Qadimgi Xorazm yozuvi Oromiy yozuvi asosida shakllangan. Xorazm alifbosi miloddan avvalgi V-III asrlarda qo‘llanilgan bo‘lib, u 22 harfdan iborat. U Katta Oybuyirqal’a, Qo‘yqirilgan qal’adan topilgan sopol idishning sirtida saqlangan. Bu manba yagona aspabarak – otliq so‘zidan iborat.

Baqtriya tili va yozuvi. Bizgacha yuzdan ortiq baqtriylar so‘zlari yetib kelgan. Uning topilmalari milodning I asrlariga tegishlidir. Baqtriya yozuvi oromiy va qadimgi yunon alifbesiga asoslanib rivojlangan. Baqtriya tili va yozuvi namunalari Surxon vohasi, Tojikiston, Shimoliy Afg‘onistondan topilgan bo‘lib, ular uncha yaxshi o‘rganilmagan.

So‘g‘d tili va yozuvi. So‘g‘diyona viloyati Zarafshon, Qashqadaryo vohalarini o‘z ichiga olgan. Milodning I-IV asrlaridan boshlab, so‘g‘d yozuvi keng hududda tarqalgan.

So‘g‘d tilidagi yozma yodgorliklar Markaziy Osiyo, Qozog‘iston, Sharqiy Turkiston, Pokiston va Mo‘g‘ulistondan topilib o‘rganilgan.

So‘g‘d yozuvi 17 harfiy belgidan iborat bo‘lib, u qadimgi uyg‘ur, mo‘g‘ul va manjur yozuvlari uchun asos bo‘lgan.

Sak tili va yozuvi. Sak(shak)lar Markaziy Osiyo va Qozog‘istonda istiqomat qilgan ko‘chmanchi qabilalardir. Sak tilida yoritilgan eng qadimgi manba­­–bu Olmaota yaqinidagi Issiq qo‘rg‘oni, Andijonning Lo‘mbitepa, Termizning Fayoztepa, Afg‘onistonning Dashti Novur, Sharqiy Turkistonning Xotan vohasidan topilgandir. Bu yodgorliklar alifbesida 26 harfiy belgi mavjud. Bu yodgorliklarni o‘rganishga G.V.Beyli, M.J.Drezden, L.G.Gersenberg, I.M.Oranskiylar katta hissa qo‘shganlar.

«Avesto», xorazmiy, baqtriy, so‘g‘d, sak tillaridagi ayrim atamalar, tushunchalar va nomlar hozirgi tillarda saqlanib ishlatilmoqda. Jumladan, «Avesto» so‘zlari bratar-birodar, aka(rus tilida brat), xapta – hafta, yetti; band – bog‘lab qo‘yish; zar – oltin; nau­(nav) – yangi; ap – ob; framana – farmon; hovana – o‘g‘ir, keli; miysra – mehr, qasam, keng, yilning yettinchi oyi; Afrosiyob – Turon shohi; bod – shamol; bihisht – eng yaxshi jahon; raoshana – yorug‘, ravshan, oydin (bu so‘z Zarafshon nomida saqlangan) va hokazo.

So‘g‘d tili so‘zlaridan quyidagilar hozirgi tillarda saqlangan: kand (kent) – shahar, qo‘rg‘on; tak – qurilish, gumbaz; kat – uy-joy, makon. Masalan: Katob (Kitob) – daryo bo‘yidagi makon, qo‘rg‘on; Chortak (Chortoq) – to‘rt qurilish, gumbaz; Navkat (Navqat) – yangi uy-joy, makon.

Yozma manbalarga ko‘ra yurtimizda eng qadimgi mahalliy tillar: turkiy, fors, arab va o‘zbek tillari rivoj topgan. Ular ish yuritish va ma’muriy, adabiy va xalqaro, mahalliy qishloq va shahar tillari vazifasini bajargan[21].

b) Qadimgi turkiy xalqlarning adabiy tili

Tarkiy xalqlarning moddiy-ma’naviy hayoti va yozuv tarixi haqidagi tarixiy, arxeologik ma’lumotlar turkiy tilda so‘zlovchi urug‘ hamda qabilalarning eramizdan ilgari mavjud bo‘lganligini, jamiyat bo‘lib tashkil topganligini va birgalikda turmush kechirganligini yuqorida ko‘zdan kechirilgan faktlar ko‘rsatadi.

Qadimgi turkiy xalqlarning adabiy tili milodning VI-X asrlarini o‘z ichiga oladi. Bu davrda arab istilosi amalga oshirildi va Arab xalifaligiga asos solindi. Lekin o‘zaro ichki feodal kurashlar va xalq qo‘zg‘olonlari ta’sirida VIII asrning oxirlaridan mayda-mayda qismlarga bo‘linib ketdi: idrisiylar (789-926), ag‘labiylar (800-909) davlatlari vujudga keldi. Eron va Movarounnahrda IX asrning 20-yillaridan boshlab tohiriylar (821-873), safforiylar (867-1495), somoniylar (819-1005) va qoraxoniylar (982-1147) o‘zlarining mustaqil boshqaruviga ega bo‘ldilar. Bu davlatlarni xalifalik tomonidan yuborilgan noiblar boshqarar va xalifalikka xiroj, juzya (jon solig‘i) va o‘lpon to‘lab turar edi. Shunday bo‘lishiga qaramasdan, VIII-IX asrlardayoq o‘lkamizda Fanlar akademiyasi «Baytul-hikma», keyinchalik 1010 yilda Xorazmda Ma’mun akademiyasi tashkil topgan. Jahon ilmiy hayotida o‘ziga xos o‘rin egallagan ushbu akademiyada al-Beruniy, al-Xorazmiy, Ibn Sino, al-Farg‘oniy, Zayniddin Jurjoniy kabi yuzlab allomalar faoliyat ko‘rsatganlar. Sohibqiron Amir Temur davrida Samarqand ilm-fan markaziga aylandi. Mirzo Ulug‘bek, Husayn Boyqaro davrida ham fan va madaniyat taraqqiy etdi.

Bu davrda riyoziyat, falakiyot, tabobat, musiqa, mantiq, falsafa kabi tilshunoslik va adabiyotshunoslik sohalarida Abu Nasr Forobiyning alohida o‘rni bor. Mazkur fanlarni yoritish orqali terminologiya sohasiga ham o‘z hissasini qo‘shgan. Forobiy tilshunoslikning falsafiy masalalari bilan shug‘ullanib, bilishning ikki bosqichi hissiy va idrokiy, umumiylik-xususiylik, mohiyat-hodisa dialektikasi haqida o‘zining «Falsafatu Aristutalis» asarida qimmatli ma’lumotlar beradi. Forobiy fikricha, faqat inson bilimga intiladi. Bilish insonning mohiyati. Undan maqsad haqiqatga erishmoqdir. U Aflotun, Arastu ta’limotini puxta egallab, uni ma’lum darajada Sharqqa tarqatdi. Albatta, uning o‘zining qarashlari ham alohida o‘rin egallaydi.

Forobiy fikricha, o‘zgarishlar asosida ziddiyatlar yotadi. U o‘zining «Fanlar tasnifi haqidagi so‘z» asarida tilshunoslikka e’tibor berganligini aniq ko‘rish mumkin. O‘sha davrdayoq Forobiy til haqidagi fanning ikki qismdan iborat ekanligini ta’kidlaydi: a) tilda mavjud bo‘lgan so‘zlarni xotirada saqlash; b) so‘zlarni boshqarib turadigan qonunlarni bilish. U atoqli va turdosh otlar, ot va fe’llar to‘g‘risida ma’lumot berib, jins, son terminlarini ko‘rsatib, fe’lning uch zamon shaklini ko‘rsatadi.

Forobiy tilshunoslikni quyidagicha tasnif etadi: a) sodda so‘z haqidagi fan; b) so‘z birikmalari haqidagi fan; v) sodda so‘z qonunlari haqidagi fan; g) yozuv qonunlari va to‘g‘ri talaffuz haqidagi fan; d) she’r tuzilishi qoidalari haqidagi fan.

U yuklamalarni o‘zgarmaydigan so‘zlar qatoriga kiritib, alohida o‘rganishni ta’kidlaydi. Forobiy butun tilshunoslik bo‘limlari: fonetika, leksika, morfologiya, sintaksis, orfografiya, orfoepiya, stilistika haqida, ularning o‘rganish obyektlari to‘g‘risida ilk ma’lumot beradi. Forobiy grammatika bilan mantiqning o‘zaro uzviy aloqador ekanligini ko‘rsatadi. Uning fikricha, qanday qilib ta’lim berish va ta’lim olish, fikrni qanday ifodalash, bayon etish, qanday so‘rash va qanday javob berishga kelganda, bu haqdagi ilmlarning eng birinchisi jismlarga, ya’ni substansiya va aksidensiyalarga ism beruvchi til to‘g‘risidagi ilmdir. Ikkinchi ilm – grammatika, ya’ni u jismlarga berilgan nomlarni tartibga soladi. Shu bilan birga nutqqa ham alohida e’tibor qaratiladi. Uchinchi ilm mantiqdir. U dialektika qonuni asosida umumiylik va xususiylikka alohida e’tibor beradi. Tillararo umumiylik va xususiylik to‘g‘risida fikr yuritib, arab va yunon tili asosida misollarni tahlil etadi.

Dunyo madaniyati va ma’naviyatiga ulkan iz qoldirgan allomalardan biri Abu Rayhon Muhammad ibn Ahmad al Beruniy hisoblanadi. U 150 dan ortiq asar qoldirib, ular orasida «Xronologiya», «Hindiston», «Geodeziya», «Mineralogiya», «Ma’sud qonuni» hamda «Saydana» alohida o‘rin egallaydi. Uning asarlari arab, rus, ingliz, nemis va boshqa tillarga tarjima qilingan. Qomusiy olim boshqa fanlar qatori terminologiya sohasida ham ibratli ishlarni amalga oshirdi.

Beruniy ilmiy xazinaning kaliti sanaluvchi til va tilshunoslikka alohida e’tibor berdi. Bir qancha tillarni mukammal egallagan Beruniy, dastavval, xorazmiy tilini puxta egallaganini ta’kidlaydi. U Hindistonga borgandan so‘ng mamlakat tarixi, madaniyati, urf-odati, hayvonot va nabotot olamini o‘rganishga qiziqib, hind tili bo‘lgan sanskrit tilini mukammal o‘rganishga bel bog‘ladi. U 1048 yilda o‘simliklar, hayvonlar va ma’danlar to‘g‘risida «Saydana» asarini yaratdi. Ushbu asarda tilga oid qimmatli ma’lumotlarni berdi. Asarda dorivor o‘simliklarning nomlari bir necha tilda va shu jumladan, dialektlardagi nomlari ham berilganligi alohida o‘rin egallaydi.

Beruniy arab yozuvining insoniyat tomonidan kashf etilganligin ko‘rsatib, yunon, lotin, hind tillaridagi ayrim so‘zlarni transkripsiyada berishni lozim topadi. Uning «Saydana» asari dorivor o‘simliklar lug‘ati vazifasini ham bajaradi. Ushbu asar, o‘z navbatida, ham izohli, ham tarjima, ham etimologik, ham dialektologik, ham terminologik lug‘atning ilk namunasi hisoblanadi.

Tabobat olamida dunyoni lol qoldirgan Ibn Sinoning tilshunoslikka oid «Asbobi xudut al xuruf» asari hozirga qadar tilshunoslar diqqatini jalb etib kelmoqda. Ibn Sinoning dahosiga mahliyo bo‘lgan Mikelanjelo: «Boshqa olimlarni ma’qullab haq bo‘lgandan ko‘ra Galen va Ibn Sinolar orqasidan ergashib xato qilgan yaxshiroqdir», – deydi. Allomaning «Asbob» asari asosan, arab til fonetikasiga bag‘ishlangan bo‘lsa ham, unda fors, turk va boshqa tillar materiallaridan foydalanilgan. Asar mundarijasi asosan quyidagilardan iborat: 1.Tovushning paydo bo‘lish sabablari haqida. 2.Nutq tovushlarining paydo bo‘lishi. 3. Bo‘g‘iz va til anatomiyasi. 4. Ayrim arab tovushlarining paydo bo‘lishidagi o‘ziga xos xususiyatlari haqida. 5. Bu tovushlarga o‘xshash nutq tovushlari haqida. 6. Bu tovushlarning nutqiy bo‘lmagan harakatda eshitilishi.

Ibn Sino tovushlarning qanday paydo bo‘lishini birinchilardan bo‘lib ilmiy asoslab bergan olimdir. Muallif birinchilardan bo‘lib, fizikaviy va nutq tovushlarini ajratib, fizikaviy-akustik tovushni «savt», nutq tovushlarini «harf» termini bilan izohlaydi. Muallif unli va undoshlarni ajratib, unlilar uchun-musannito, undoshlar uchun samita terminlarini qo‘llaydi. U arab tilida yigirma sakkizta undosh va uchta unli fonema mavjud ekanligini ko‘rsatadi. U tovushlarni akustik belgisiga ko‘ra jarangli-maghura va jarangsiz-magmusa kabilarga ajratadi.

Qadimgi turkiy til manbalarida qayd etilgan turfa soha terminologiyasi asosan sof turkiycha tub hamda yasamalardan hamda buddizm va moniyzm ta’sirida so‘g‘d, sanskrit, xitoy tillaridan kirib kelgan o‘zlashmalardan tashkil topgan edi. Jumladan, barg‘u “o‘lja”, qarg‘u “soqchi, dozor”, tamg‘a “mug‘r”, ko‘rug “ayg‘oqchi”, elchi “elchi; hukmdor, yurtboshi”, yo‘lchi “sardor”, chig‘ay “yo‘qsil, kambag‘al”, qishlag‘(q)” qo‘shinning qishki qarorgohi”, ayg‘uchi “davlat maslahatchisi” singari asl turkcha, cherig/cherik “qo‘shin, armiya”, sart “tojir, savdogar” kabi sanskritcha, xatun/qatun “malika”, kent “qishloq; shahar” singari so‘g‘dcha, qag‘an “hukmdor”, xan “hokim”, tegin “xonzoda, shahzoda”, yabg‘u “xoqondan keyingi oliy lavozim egasi”, sengun “xitoy generali”, tarqan “tarxon”, tutug‘ “tuman hokimi” kabi xitoycha, shad “Turk xoqonligida oliy lavozim”, shadapit singari eroncha terminlar faol qo‘llanishda bo‘lganligini manbalar so‘z boyligi yaqqol ko‘rsatadi. Ayni chog‘da e’tirof etish joizki, sanskrit, eron, xitoy tillarida bitilgan asarlarning turkiy tilga qilingan tarjimalarida qayd etilgan ijtimoiy-siyosiy, harbiy, iqtisodiy, sosial, hayvonot dunyosi-fauna, o‘simlik dunyosi-flora, ilmi nujum-astoronomiya va h.k. sohalarga xos terminlar keyinchalik deyarli qo‘llanmadi, turkiy tillar, chunonchi, o‘zbek tili ularni qabul qilmadi.

Ma’ruza yuzasidan savollar:

1.Terminologiyaning fan sifatida shakllanishi?

2.O‘zbek terminologiyasi shakllanishining uch bosqichi?

3.Qadimgi turkiy til terminologiyasi?

4-ma’ruza mashg‘uloti

Mavzu: Qoraxoniylar davri yozma manbalari leksikasidagi terminlar tizimi. Matematika, geografiya, falakiyot, tibbiyot, minerologiya, zoologiya kabi aniq fanlar qatori falsafa, filologiya, tilshunoslik, tarixshunoslik, dinshunoslik kabi fan sohalarining jadal rivojlanishi oqibatida eski turkiy til ilmiy terminologiyasining tarkib topishi. Eski turkiy til terminologiyasidagi o‘z va o‘zlashma qatlam, tub va derivativ terminlar

Reja:

  1. Ilk eski turkiy til obidalariga Qoraxoniylar davri yodgorliklari
  2. Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asari
  3. O‘zbek terminologiyasining shakllanishida Mahmud Zamaxshariyning o‘rni

Tayanch tushunchalar:

Qoraxoniylar sulolasi, Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig”, Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk”, Ahmad adib Yugnakiyning “Hibat ul-haqoyiq”, Ahmad Yassaviyning “Hikmatlari”, Mahmud Zamaxshariyning “Muqaddimat ul-adab”, muallifi noma’lum “O‘g‘uznoma” asari.

Turkiyshunoslikda eski turkiy til tushunchasi ostida XI-XIV asrlarda turkiy til xususiyatlarini aks ettirishga yo‘naltirilgan nafaqat turkiy, balki noturkiy tillarda yaratilgan manbalar ham nazarda tutiladi. Eski turkiy til manbalari muayyan til qoidalari, ularda yuz bergan jarayonlar, qolaversa yozilish tarixi nuqtai nazaridan ilk eski turkiy til (XI-II) va XIII-XIV asrlarda qo‘llangan eski turkiy til tarzida tasniflanadi. Sakkizinchi asrdan e’tiboran arab tili, arab xati va islom mafkurasining Turonzaminda qaror topishi, bir qator mahalliy sulolalar (qorxoniylar, g‘aznaviylar, saljuqiylar)ning birin-ketin siyosat sahnasiga chiqishi singari obyektiv jarayonlar ostida o‘zligini yo‘qotmagan eski turkiy til (XI-XIV)da terminologik leksika ko‘lamining bir qadar kengayganini kuzatish mumkin.

Ilk eski turkiy til obidalari sirasiga asosan qoraxoniylar sulolasi hukmronlik qilgan vaqtda yuzaga kelgan Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig”, Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk”, Ahmad adib Yugnakiyning “Hibat ul-haqoyiq”, Ahmad Yassaviyning “Hikmatlari”, Mahmud Zamaxshariyning “Muqaddimat ul-adab”, muallifi noma’lum “O‘g‘uznoma” singari asrlar taalluqlidir. Bu asarlar shuningdek dz tilli manbalar deb yuritiladi. Ma’lumki, qadimgi turkiy tilning o‘ziga xos jihatlaridan biri yadag‘ “yayov, piyoda”, adag‘ “oyoq”, adgu “ezgu”, qadg‘u “qayg‘u, alam, iztirob”singari leksemalarning inlautida d fonemasi ishlatilgan. X-XI asrlardan e’tiboran mazkur fonemaning dz shakliga o‘tishi qonuniyat tusini olaboshlagan va keltirilgan so‘zlar adzag‘, adzag‘, adzgu, qadzg‘u tarzida qo‘llanishda bo‘lgan.

XIII-XIV asrga kelib dz tovushining sekin-asta y tovushi bilan almashilish jarayoni kuzatiladi. Ushbu jarayon taxminan XV asr boshlariga qadar davom etgan. Ya’ni yadzag‘, adzag‘, adzgu, qadzg‘u kabi sof turkiy so‘zlar yayag‘, ayag‘, ezgu, qayg‘u shakllari dam qo‘llanavergan. Ba’zi manbalar matnida har uchala shaklli so‘zlarning ishlatilganining guvohi bo‘lamiz, Masalan: Nosiruddin Rabg‘uziyning 1310 yilda Raboto‘g‘uz beki Nosiruddin To‘qbo‘g‘abek iltimosiga ko‘ra yaratilgan “Qisas Rabg‘uziy” asari tilida “quduq” ma’nosini ifodalash uchun nafaqat so‘zning asar yaratilgan davrga oid qudzuq, quyuq shakllari balki qadimgi quduq shakli ham ifodasini topgan. Mazkur ashyoviy material XIV asrda Xorazmda d tovushining dz tovushiga o‘tish jarayoni to‘la-to‘kis yakunlamaganligi, ayni chog‘da tilda yetakchilik qilgan dz tovushining y tovushiga o‘rini bo‘shatib bera boshlaganidan dalolatdir. Ma’lumki, hozirgi o‘zbek adabiy tilida yuqorida tahlilga tortilgan leksemaning quduq rudiment shakli saqlanib qolgan.

Qoraxoniylar hukmronligi davrida fotih arablar hamda salkam yuz yil taxt tepasida turgan somoniylar vaqtida qaddi dol holatiga tushib qolgan turkiy tilning qomati ma’lum darajada rostlandi, unda bir qator badiiy, didaktik, diniy, tarixiy asarlar yaratildi. Bizning kunimizga yetib kelgan obidalar matnidan eski turkiy til so‘z boyligining o‘ta rang-barang, miqdor jihatdan salmoqli, asosan, o‘z qatlamdan iborat bo‘lganligini ilg‘ash qiyinchilik tug‘dirmaydi. Ayni chog‘da eski turkiy til so‘z boyligining rivojlanishda arab, fors-tojik tillarining ham sezilarli ta’siri bo‘lganligini inkor etish mumkin emas, albatta. Eski turkiy til leksikasining o‘ziga xos jihatlari o‘sha davrlarda tuzilgan leksikografik manbalarda ravshan aksini topgan. Boy madaniy merosga ega bo‘lgan turkiy xalqlar, jumladan, o‘zbek xalqining tarixida Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asari alohidaahamiyatga molik. “Devon” o‘z davridagi turkiy qabilalarning so‘z boyligi, lug‘atini izohlashga, so‘zlarning ma’no va ma’no nozikliklarini ochib berishga, turli qabila tillari o‘rtasidagi xarakterli fonetik va morfologik farqlarni ko‘rsatishga mo‘ljallangan. Bu jihatdan lug‘at S.Mutallibov ta’kidlaganidek, faqat izohli lug‘atgtna bo‘lib qolmay, XI asr tilining fonetika va grammatikasi hamdir. “Devon” XI asrda Markaziy Osiyoda istiqomat qilgan turkiy qabilarlar, urug‘lar, qavmlar va ularning til xususiyatlarini o‘rganishda, izlanishlar olib borishda hamda hozirgi turkiy xalqlarning shakllanish va qaror topishini belgilashda muhim siyosiy-ijtimoiy ahamiyatga ega. Mahmud Qoshg‘ariyning sa’yharakati, ona tiliga bo‘lgan cheksiz muhabbati, qolaversa, elga, yurtga bo‘lgan fidoyligi natijasi o‘laroq dunyo yuzini ko‘rgan bu lug‘at qadimgi turkiy til, eski turkiy va eski o‘zbek adabiy tili obidalarini tushunish va o‘rganish yo‘lida qimmatli qo‘llanma vazifasini o‘taydi. “Devon” Muqaddima va Lug‘at qismidan iborat bo‘lib, muqaddimada muallif turk tilining ahamiyati va xususiyatlari, o‘z oldiga qo‘ygan maqsadi, asarning strukturasi va tartibi, qo‘llanilgan yozuv-alifbo, fe’llardan yasalgan ismlar, so‘zlarning tuzilishi va o‘zgarishi, tilga olinmagan sifatlar, masdarlar xususida, turk tabaqalari va qabilalari borasida qisqacha ma’lumot keltiradi, ularning yashash joylarini doira(xarita)da tasvirlaydi. Lug‘at qismida lug‘atnavis o‘sha davrda qo‘llanishda bo‘lgan barcha turkiycha so‘zlarni qamrab olishga, izohlashga harakat qilgan, ularni yetarli darajada ilmiy, tarixiy aspektlarda keng va to‘liq yoritib bergan. Muallifning ta’kidlashicha, tilda iste’modan chiqqan so‘zlar lug‘atga kiritilmagan, Zero, ishlatishdan qolgan raqa, aquz, ziqi, ziq kabi so‘z (istorizm)larni izohlashga hojat bo‘lmagan. Ayni paytda Mahmud Koshg‘ariy eskirgan (arxaizm) so‘z namunasini ko‘rsatib, ularning adad jihatdan ko‘pligini e’tirof etgan. Bu holat “Devon”da izohlangan tilning juda qadimiyligini belgilaydi. Lug‘atdan o‘rin olgan so‘zlar ikki, ya’ni ism va fe’llarga taqsimlangan holda izohlangan. Dastlab ismlar, so‘ngra fe’llar berilgan. Ismlarda ham, fe’llarda ham oldin hamza (u, o, a) harflari bilan boshlagan so‘zlar, keyin maxsus alifbo tartibida b, t ba h.k. harflar bilan boshlangan leksemalar izohini topgan. “Devonda” oz harfli so‘zlar oldin, ko‘p harfli so‘zlar esa keyin berilgan. Lug‘at muallifi eng kam harfli ism ikki, eng ko‘p harfli ism yetti harfli deb ko‘rsatadi. Mahmud Koshg‘ariy lug‘at materiallarini yig‘ish asnosida nafaqat jonli so‘zlashuv tili materiallari, shuningdek eski turkiy til terminologiyasi tizimiga doir ko‘pdan-ko‘p terminlarni ham to‘plagan va izohlagan. Chunonchi, su “lashkar, armiya”, oq “o‘q”, im “parol”, alp “qahramon, botir”, sungu “nayza”, urush “jang”, atlig‘ “suvoriylar”, tutg‘aq “ayg‘oqchi qism” va h.k., qag‘an “xoqon”, xan “xon”, yafg‘u “oliy lavozim egasi”, tutuq “harbiy gubernator singari ijtimoiy-siyosiy terminlar shular jumlasidandir va h.k.

Eski turkiy va eski o‘zbek adabiy tili so‘z boyligini o‘zida mujassam etgan leksigrafik manbalar sirasiga avvalgi mavzuda ta’kidlaganidek, arab tilida yaratilgan bir qator risolalarni kiritish o‘zini oqlaydi. Zotan, “Kitob ulidrok”, “Tarjumon”, “At-tuhfa”, “Kitob–ul-bulg‘ot”, “Al-qavonin” singari filologik risolalar asosan turk tilini o‘rgatish uchun mo‘ljallangan qo‘llanma vazifasini o‘tagan bo‘lsa-da, biroq bu asarlarda turkiy tillarning so‘z boyligi, ularning strukturasi, tematik guruhlariga oid qimmatli ma’lumotlar aksini topgan.

Turkiy-qipchoq tili fonetikasi, leksik boyligi, morfologiyasini arab millati vakillariga tanishtirish uchun yuzaga chiqqan “Tarjumon turki va ajami va mo‘g‘ali” risolasi to‘rt qismdan iborat bo‘lib, birinchi qismda ismlar, ikkinchi qismda fe’l masdari buyruq mayli, uchinchi qismda so‘zlarning turlanishi va fe’llarining tuslanishi, to‘rtinchi qismda so‘zlarning qo‘llanish qoidalar haqida mulohaza yuritgan. Asarning birinchi ismlar haqidagi qismi 26 faslni o‘z ichiga olgan. Bular: oson va unga tegishli narsalar, yer va undagi joylar, daraxtlar, mevalar, o‘simliklar, ekin va donlar, qushlar va ularga o‘xshash narsalar, yirtqich hayvonlar, hashoratlar, otlar va ularning turlari, ot abzali, qurol-aslaha va urush asboblari, tuya va qoramollar, qo‘y va echkilar, oziq-ovqat va sutlar, uy asbob-anjomlari, palos, ayollarga xos narsalar, kiyim-kechak, gazmol, uning xillari, insonning tashqi va ichki a’zolari, son va sanoq sonlar, hunar turlari, martabalar, kishilarning sifatlari, har bir narsaning nomi va ularning zidi, vaqt, turki va turkiy bo‘lmagan ismlarning izohi, ranglar va ularning orttirma darajalari, ma’danlar, qarindosh urug‘lar, xo‘jayin, qul-cho‘ri, tanish-bilishlar va dard-kasalliklar, dori-darmonlar va o‘lim haqidagi fasllardan tashkil toptirilgan. Risolada turkiy til so‘z boyligining qayd etilgan usulda taqdim etilishi bugungi kunda shakllangan tezaurus lug‘atlari tuzish prinsiplargi mos tushadi.

Ayni shunga yaqin fikrni “At-tuhfa”ning tuzilishi borasida ham bildirish mumkin. Harflar bo‘limidan keyin bevosita so‘zlarning izohi, ma’nosi ochilgan. Izohlanayotgan so‘zlar qanday harf bilan boshlanishi jihatidan guruhlashtirilgan: hamza hafi bilan boshlanuvchi so‘zlar-tangri “Olloh”, kichi “kishi”, qadash “aka”, tul “tul”, yalmag‘ay, saqalsiz “saqolsiz”, solagay “chapaqay”, tumav, tumag‘ “tumov” va h.k., b/p harfli so‘zlar qarin “egov”, qizliq “qizlik, bokiralik”, qut “baxt”, qizg‘ansh “baxil”, abdal “ahmoq”, kol “ko‘l” va h.k. Asar boy leksik materialni qamrab olgan bo‘lib, unda katta miqdordagi sinonimlar, antonimlar, omonimlar qatori boshqa filologik risollarda qayd etilmagan leksemalarning ham mavjudligi bilan ahamiyat kasb etadi. Asarning leksik tarkibi taxminan 8000 ga yaqin so‘zlardan iborat bo‘lib, 1729 tasi ot, 1185 tasi fe’l, 313 tasi sifat, 92 tasi son, 53 tasi olmosh, 34 ravish, 22 tasi bog‘lovchi, 32tasi ko‘makchi, 7 tasi yuklama, 6tasi undovlardir. Asarning lug‘at qismi 36 tematik guruhni tashkil qiladi. Asar muallifi va boshqa tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, “At-tuhfa”ning til materiallari turkiy tillar va shevalarga xos bo‘lib, aralash tilning qipchoq-o‘g‘uz tipi xususiyatlarini ifodalaydi.

O‘zbek leksikografiyasining shakllanishida Mahmud Zamaxshariyning (18.03.1075 -1144) “Muqaddimat ul-adab”(Adab ilmiga muqaddima) asari alohida ilmiy ahamiyatga ega. Otsiz Xorazmshohga bag‘ishlab tuzilgan asardagi arabcha so‘zlar ostida forscha va turkiycha tarjimalarning berilishi o‘zbek tarixiy leksikologiyasi, leksikografiyasi va terminologiyasi uchun qimmatli hisoblanadi. Lug‘at besh qismdan iborat bo‘lib, ot, fe’l, bog‘lovchi hamda ot o‘zgarishlari va fe’l o‘zgarishlari haqida fikr yuritiladi. Lug‘at muallifi asarda o‘sha davr arab tilida qo‘llanishda bo‘lgan hamma so‘zlarni, iboralar, terminlarni qamrab olgan holda izohlashga harakat qilgan, ularning etimologiyasini aniqlashga intilgan. Lug‘at arabchadan fors, eski o‘zbek tili (chig‘atoy tili), mo‘g‘ul hamda turk tillariga ilk bor 1706 yilda Xoja Is’hoq afandi tomonidan usmonli turk tiliga tarjima qilingan. Zamaxshariyning mazkur asarida she’rshunoslik, uslubshunoslik xususida ham baxs yuritilgan. Badiiy tasvir vositalariga aniq, lo‘nda izohlar keltirilgan. Chunonchi, kinoya va tarz badiiy san’atlari orasidagi farqni ko‘rsatib bergan va shu jihatdan terminologiya sohasiga o‘z hissasini qo‘shgan.

Ma’ruza yuzasidan savollar:

  1. Ilk eski turkiy til obidalariga Qoraxoniylar davri yodgorliklari?
  2. Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asari?
  3. O‘zbek terminologiyasining shakllanishida Mahmud Zamaxshariyning o‘rni?

5-ma’ruza mashg‘uloti

Mavzu: Eski o‘zbek tili terminologiyasining hosil bo‘lish yo‘llari. Eski o‘zbek adabiy tili terminologiyasining shakllanish omillari. Uning ichki imkoniyatlar va o‘zlashmalar hisobiga shakllanishi va rivojlanishi. Terminlarning yasalish usullari. O‘zlashmalarning tayyor holda o‘zlashtirilishi, termin yasashdagi ishtiroki.

Reja:

  1. Eski o‘zbek tili terminologiyasining hosil bo‘lish yo‘llari.
  2. Terminologiyaning shakllanishida arab tilining ta’siri.
  3. Eski o‘zbek adabiy tili terminologiyasining rivojlanishida adiblarning o‘rni.

Tayanch tushunchalar:Mamlyuklar davlati, Halil bin Muhammad bin Yusuf al-Ko‘nyaviy tomonidan yaratilgan “Kitobi majmuai tarjumoni turki va ajami va mug‘ali”, muallifi noma’lum “Kitobi at-tuhfat uz-zakiya fi-l-lug‘atit turkiya”, Jamoluddin Turkiyning “Kitob bulg‘at al-mushtoq fi-l-lug‘atat- turk va-l-qifchaq”, XU1 asr boshida Qohirada ta’rif etilgan “ Al-qavoninu-l kulliya li-zabtil-lug‘atitturkiya” asari.

O‘zbek terminologiyasi va leksikografiyasining qaror topishida XIV asrga oid arab tilida yozilgan grammatik(filologik) risolalarning sezilarli o‘rni borligi turkologiyada allaqachon e’tirof etilgan. Turkiy tilning grammatikasi haqida baxs yurishishga yo‘naltirilgan Abu Hayyonning (vafoti 1344 yil) “Kitob ul-idrok li-lison ul-atrok”, M.T.Xoutsma fikricha, 1245 yilda Mamlyuklar davlati(1250-1517)da Halil bin Muhammad bin Yusuf al-Ko‘nyaviy tomonidan yaratilgan “Kitobi majmuai tarjumoni turki va ajami va mug‘ali”, muallifi noma’lum “Kitobi at-tuhfat uz-zakiya fi-l-lug‘atit turkiya”, Jamoluddin Turkiyning “Kitob bulg‘at al-mushtoq fi-l-lug‘atat- turk va-l-qifchaq”, XU1 asr boshida Qohirada ta’rif etilgan “ Al-qavoninu-l kulliya li-zabtil-lug‘atitturkiya” singari asarlarda turkiy tilning so‘z boyligi, alalxusus, terminlar tizimi ma’lum darajada ifodasini topgan. Mazkur davr asarlarida qayd etilgan turkiy til leksikasi, chunonchi, terminlar siistemasini “Tarjumoni turki va ajami va lug‘ati”da keltirilgan quyidagi mavzuiy guruhlarning ajratilganini qayd etish bilan cheklanamiz: kishi nomlari – Alaqush, Aqtay, Altuntash, Baybars, Sonqur va h.k.; Astronimlar: Ulkar; geografik nomlar: Sham, Misr; zoonimlar: at, okuz, qatir, bog‘a, ayg‘ir va h.k.; yirtqich hayvonlar: aslan, sirtlan, bori, tulku va h.k.; qush va hashoratlar: qartal “burgut”, sarcha “chumchuq”, qaz, qarlag‘ach, qarg‘a va h.k.; harbiy asbob-anjomlar ya, kirish “yoy ipi(tetiva)”, sungu “nayza”, qalqan, choqmar va h.k.; tibbiy terminlar: yig/ik “kasallik, illat”, ag‘ri “og‘riq”, sokan “bemor, kasal”, isitma, oturmak “yo‘tal” va h.k.; musiqiy terminlar: duduk “musiqa asbobi”, tomru “do‘mbira”, yaqliq “rubob”, sibizg‘u “sivizg‘a” va h.k.

O‘zbek leksikografiyasining shakllanishida Alisher Navoiy va o‘zbek mumtoz adabiyoti namoyandalari asarlariga tuzilgan lug‘atlarning roli sezilarlidir. Jumladan, Husayn Boyqaro mirzo ko‘rsatmasiga binoan 1405 yilda Toli Imoni Hiraviy tomonidan tuzilgan “Badoye ul-lug‘at”, Turkiya (Rum)da yaratilgan muallifi noma’lum chig‘atoycha(eski o‘zbekcha)-usmonli turkcha “Abushqa” (XVI asr), Muhammad Mahdiyxonning eski o‘zbekcha-forscha “Sanglox” (1748), Fathali Kojar Qazviniyning 1862 yilda tuzilgan “Lug‘ati atrokiya”, Ya’qub Chingiyning “Kelurnoma”, Shayx Sulaymon Buxoriyning “Lug‘ati chig‘atoyi va turki usmoniy” kabi asrlar o‘zbek lug‘atnavisligining durdonalari safidan o‘rin olgan.

Abu Muzaffar Muhitdin Avrangzeb (1658-1707) saroyida xizmat qilgan Muhammad Yoqub Changiy «Kelurnoma» asarini yaratdi. Bu asar ikki xil lug‘atning ajoyib namunasidir. Lug‘at 15 bobdan va 332 fasldan iborat. Ulardan 14 bobi arab alfaviti asosida joylashtirilgan 400 dan ortiq fe’llarni izohlashga bag‘ishlanadi. Sarlavha so‘z sifatida fe’lning infinitiv shakli beriladi.

O‘zbek tilshunosligi tarixida terminologiya masalalarini o‘z ichiga olgan lug‘atlar ham uchraydi. Ana shunday lug‘atlardan biri Mirza Mehdixonning «Sangloh» lug‘atidir. Bu lug‘at «Maboni ul-lug‘at» («Til asoslari») nomli grammatik ocherkni ham o‘z ichiga oladi. Unda Mirzo Mehdixonning lingvistik qarashlari atroflicha berilgan. Lug‘at 1172-1173 yillarda yozilgan. Lug‘atda fe’l zamonlari, affikslarining fonetik variantlari, olmoshlar hamda umuman grammatik terminlar haqida fikr yuritiladi.

Xonliklar davrida tilshunoslik sohasida maxsus asarlar yuzaga kelmagan bo‘lsa ham, tarix, adabiyotshunoslikka oid asarlarda terminologiyaning ayrim masalalari e’tirof etiladi. Bu jihatdan Abulg‘oziy Bahodirxonning «Shajarai turk», «Shajarai tarokima» asarlari alohida o‘rin egallaydi.

«Shajarai turk» asari to‘g‘risida shunday deydi: «Bu tayirg‘a xudoyi taolo inoyat qilib, ko‘p nimarsa bergan turur. Xususan, uch hunar bergan turur. Avval sipohigarlikning qonuni va yo‘sinikim, nechuk otlanmoq va yurumak va yosoq yasamoq, ko‘p birlan yuruganda nechuk qilmoq, oz birlan yuruganda nechuk qilmoq. Do‘stga, dushmanga nechuk so‘zlashmak. Ikkinchi, masnaviyot va qasoid va g‘azaliyot va muqatta’ot va ruboiyot va barcha ash’orni fahmlamaklik, arabiy va forsiy va turkiy lug‘atlarning ma’nosini bilmaklik. Uchinchi, odam axdindin to bu damgacha Arabistonda, Eron va Turonda va Mo‘g‘ulistonda o‘tgan podshog‘larning otlari va umrlarining va saltanatlarining kam yoki ziyodin bilmaklik».

Abulg‘oziy Bahodirxonning tilga bo‘lgan munosabati yuqoridagi ikki asarda o‘z ifodasini topadi. Muallif har ikki asarda onomastik (antroponimik, toponimik, etnografik) ma’lumotlar berayotgan paytda, avvalo, uning etimologiyasi haqida so‘z yuritadi. Masalan, mungul-mo‘g‘ul-soddadil, ya’ni qayg‘uli sodda demakdir; do‘rman-do‘rmon –to‘rt demakdir. Yana oqayotgan suvni turklar soy, tojiklar rudxona, arablar vodiy derlar; qiyot tog‘dan oqqan suv va boshqalar.

Eski turkiy til terminologiyasi mavjud lisoniy qonun-qoidalar doirasida shakllandi va rivojlandi. Uning qadimgi turkiy til davriga nisbatan yanada taraqqqiy etishida jonli so‘zlashuv tili, turfa sheva materiallari qatori so‘z yasash andozalari – modellari asosida yuzaga chiqqan istilohlar muhim ahamiyat kasb etadi. Qadimgi turkiy tildan farqli o‘laroq eski turkiy tilda sanskrit, so‘g‘d, xitoy tiliga oid o‘zlashmalarning ishlatilish sur’ati pasaydi, aksincha, arabcha va forscha-tojikcha o‘zlashmalarning qo‘llanish chastotasi va ko‘lami ancha kengaydi. Biroq eski turkiy til terminologiyasining o‘zagini asl turkiy qatlam tashkil qilishda davom edi. Alim “qarz, kredit”, berim “to‘lov, qarzni qaytarish”, beglig “beklik”, bitigchi “mirza, munshiy, kotib”, yatg‘aq “tungi soqchi”, yarisha “ko‘rshapalak”, yarg‘u “ajrim”, yarg‘uchi “qozi, sudya” kabi turkiycha, rabat “karvonsaroy”, malik “hukmdor”, siyasat “siyosat”, omil “ish yurituvchi”, tib “medisina, tibbiyot”, nujum “astrologiya”, handasa “geometriya” singari arabcha, lashkar “qo‘shin”, mayfurush “may ichuvchi; may sotuvchi” singari forscha-tojikcha, darug‘a “qal’a, qo‘rg‘on komendanti”, muranay sotuvchi” singari forscha-tojikcha, darug‘a “qal’a, qo‘rg‘on komendanti”, muran “daryo”, nukar/navkar “navkar, askar” kabi mo‘g‘ulcha terminlar bu davr terminologik tizimida nisbatan keng ko‘lamda ishlatilgan.

Eski o‘zbek adabiy tili terminologiyasining takomillashuvida, uning yanada yuqoriroq bosqichga ko‘tarilishida tilning ichki qonuniyatlari qatori tashqi ta’sirning, ya’ni ekstralingvistik omillarning roli salmoqli bo‘lgan. O‘zbek adabiy tilining asoschi Alisher Navoiy, uning Lutfiy, Otoiy, Sakkokiy, Yaqiniy singari salaflari, Bobur, Muhammad Solih, Ogahiy, Munis kabi leksik boyligi tahlilidan kelib chiqqan holda aytish joizki, o‘zbek tili ichki imkoniyatlaridan keng foydalanilgan tarzda termin yaratish bu davr uchun ancha sermahsul usul hisoblangan. Ona tiliga millatning bosh ko‘zgusi tarzida munosabatda bo‘lish zaruriyatining Alisher Navoiy tomonidan ziyolilar, olimlar, shoiru yozuvchilar oldida kun tartibiga qat’iy va ro‘y-rost qo‘yilishi o‘z ijobiy aksini terminlar tizimida ham topgan edi. Aniq fanlar qatori ijtimoiy-gumanitar fan sohalarining shakllanib borish jarayoni ularga taalluqli maxsus tushunchalarni ifodalovchi terminlar yaratilishi bilan parallel kechdi. Bunda birinchi galda eski o‘zbek adabiy tili, jonli so‘zlashuv tili, lahja va shevalarda mavjud leksik birliklar terminlar safini kengaytirdi, o‘zbek tilda so‘z yasashda keng qo‘llangan affikslar yordamida katta adadda terminlar hosil qilindi. Arab, fors-tojik, mo‘g‘ul tillaridan o‘zlashgan terminlar miqdori shiddat bilan oshib bordi. Xorijiy tillardan kirib kelgan so‘z yasovchi qo‘shimchalar ham terminlar yasashda muhim o‘rin egalladi. Harbiy qurol-yarog‘, texnika bilan bog‘liq to‘p “zambarak”, qazan “og‘ir to‘p”, tufang “miltiq” kabi asl o‘zbekcha terminlar bilan yonma-yon arabcha ra’d “ yonib turgan neftni dushman tomon irg‘ituvchi to‘p”, arroda “paloqmon”, manjaniq “katapulta”, forscha-tojikcha zarbzan “zambarak turi”, farangiy“ Yevropa, Kichik Osiyoda quyilgan to‘p”, zanburak “zambarak” kabi terminlar jamiyat a’zolarining ma’lum qatlami tilidan o‘rin oldi.

Ma’ruza yuzasidan savollar:

1. Eski o‘zbek tili terminologiyasining hosil bo‘lish yo‘llari?

  1. Terminologiyaning shakllanishida arab tilining ta’siri?
  2. Eski o‘zbek adabiy tili terminologiyasining rivojlanishida adiblarning o‘rni?

6-ma’ruza mashg‘uloti

Mavzu: XIX asrning 70-yillarida jamiyatda sodir bo‘lgan siyosiy-ijtimoiy, iqtisodiy o‘zgarishlarning o‘zbek terminologiyasiga ta’siri. Terminlarning o‘zbek tili ichki imkoniyatlari va qonunlari zamirida voqelanishi. Terminlar tizimining xalq jonli tili hisobiga kengayishi. Ijtimoiy-siyosiy, ilmiy-texnikaviy sohalarga xos chet terminlarning o‘zbek tili terminologik tizimiga ko‘p miqdorda kirib kelishi. Sobiq sho‘rolar davri o‘zbek terminologiyasi. Fan va texnikaga oid terminlar tizimining shaklanishi. Terminologiya masalalarining sinxron va diaxron aspektda o‘rganilishi. Ilmiy-texnikaviy va boshqa soha terminlarining o‘zbek tiliga kalka qilinishi. Arab, fors-tojik tillariga oid istilohlarning ruscha-baynalmilal terminlar bilan almashtirilishi

Reja:

  1. XIX asr oxiri XX asr boshlarida terminlarning o‘zgarishga uchrashi.
  2. XX asr jamiyat hayotidagi o‘zgarishlarning atamalarga ta’siri

XX asrning ikkinchi yarmiga kelib, turli sohalarga oid terminlarni ilmiy asoslash va tartibga solish dolzarb masalalarga aylanib ulgurgan edi. Chunki terminologiya sohasida olib borilayotgan ilmiy-tadqiqot ishlari, yaratilayotgan terminologik va boshqa xil lug‘atlar, mazkur sohaga doir darslik hamda qo‘llanmalar, gazeta va matbuot materiallari va teleradioeshittirishlar, oliy va o‘rta maxsus o‘quv yurtlari hamda umumiy o‘rta ta’lim maktablarida olib borilayotgan o‘quv mashg‘ulotlari – bularning barchasi tizimli va mukammal xarakterdagi terminlarni taqozo etardi. Ayniqsa, fan va texnika sohasida ro‘y bergan o‘zgarishlar, vujudga kelgan yangi tushunchalarning til imkoniyatlarini oshirishni, uni shu taraqqiyotga muvofiqlashtirib borishni talab qilardi.Bordi-yu, ularda tartibsizlik hukm sursa, mazkur taraqqiyotga to‘siq bo‘lishi, agar aksincha bo‘lsa, uning rivojlanishiga yordam berishi mumkin edi. Shuning uchun ham tilimizning hamma tarmoqlari yuzasidan tekshirishlar olib borish, turli lekksik qatlamlardagi hali ko‘pchilikka ma’lum bo‘lmagan, fan va texnika asrida asta-sekin yo‘qolib borayotgan terminlarni to‘plash, ularni tartib solish va ilmiy jihatdan tadqiq qilish o‘zbek tilshunosligi oldida turgan va kechiktirib bo‘lmas vazifalardan biri edi.

Terminologik lug‘atlar ma’lum bir fan sohasiga xizmat qilibgina qolmay, o‘zbek terminlarini tartibga solish, takomillashtirish hamda birxillashtirishda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbek terminologik lug‘atlarini tuzish hamda chop qildirish 1920 yillarning ikkinchi yarmida boshlangan edi[22].

Terminologik lug‘atlar bir tilli, ikki yoki ko‘p tilli, izohli yoki ensiklopedik va boshqalar bo‘lishi mumkin. Ularga termin tanlash nihoyatda murakkab va mas’uliyatli ishdir. Chunki har bir termin ma’lum tushunchani to‘g‘ri va aniq ifodalashi, shu bilan birga, o‘zi ifodalagan sohaga hamda ayni chog‘da, ona tili, ya’ni o‘zbek tilining ichki qonuniyatlariga mos bo‘lishi shart. Tanlangan termin bir ma’noli, ixcham so‘z yoki so‘z birikmadan iborat bo‘lib, u sinonimlarga ega bo‘lmasligi lozim.

Terminologik lug‘atlar tuzish, shuningdek, termin tanlash prinsipi va mezonlari ishlanmagani, shu yo‘nalishda atroflicha nazariy ishlar olib borilmagani, buning ustiga respublikada yagona koordinatsion markazning mavjud emasligi barcha ishlarni qiyinlashtiradi. Natijada esa biror bir sohaga doir ikki lug‘at nashr etilsa, har ikkalasida ham bir tushunchani ifodalovchi turlicha izohlanib kelinadi. Bu esa, o‘z navbatida, amaliyotda qator qiyinchiliklarni tug‘diradi.

Jumladan, o‘sha davrlarda S.Sahobiddinovning “Qisqacha ruscha – o‘zbekcha botanika terminlari lug‘ati” (Toshkent: Fan, 1954)ning V harfi bobida 98 ta termin izohlangan. SHuningdek, Q.Zokirov hamda H.Jamolxanovlarning “Botanikadan ruscha – o‘zbekcha ensiklopedik lug‘at” (Toshkent: Fan, 1973)ida esa mazkur 98 ta termindan 36 tasi tushib qolgan. Bundan tashqari, dastlabki qo‘llanmada, jumladan, vetv – shox, vishennik –olchazor tarzida olingan bo‘lsa, keyingi lug‘atda esa xuddi shu so‘zlar novda va olvolizor tarzida tarjima qilingan.

Bunday xilma – xillik, nazarimizda, mualliflarning o‘z hoxishlaricha, bemaslahat ish olib borganlaridan kelib chiqqan. Qolaversa, terminologik lug‘atda mas’ul ishni bajarish uchun, avvalo, mualliflar tomonidan to‘plangan, yig‘ilgan minglab kartochkalar hamda materiallar so‘zlik tarzida e’lon qilinishi lozim. So‘ngra esa bu so‘zlik keng jamoatchilik o‘rtasida atroflicha muhokama qilinishi, qat’iy fikrga kelgandan keyingina mazkur mualliflar keltirilgan lug‘atni tuzishi mumkin.

O‘sha yillari vaqtinchalik faoliyatini to‘xtatib turgan O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi qoshida muassasalararo ilmiy – texnik komissiya tashkil etilganligi ayni muddao bo‘lgan. Mazkur komissiyagi terminlarni tartibga solish, ularni amaliyotga joriy etish, shuningdek, terminologiya sohasida olib borilayotgan ilmiy tekshirish ishlarini koordinatsion qilish va terminologik lug‘atlar tuzish hamda nashr qilish vazifasi yuklandi. Uning qoshida fan va texnikanig turli sohalarini qamrab olgan oltita seksiya mavjud edi. O‘sha yillari terminologiya komissiyasi har yili o‘zbek terminologiyasining dolzarb masalalari va muammolariga bag‘ishlangan byulletenlar (to‘plamlar) e’lon qilib borardilar.

Mazkur davrlarda ilmiy – texnik terminlarning asosini ruscha – baynalmilal so‘zlar tashkil etardi. Shu bilan birga, lug‘atlar uchun ko‘pchilik xalqlar tomonidan ishlatiladigan perpektiv terminlar tanlanishida ona tilining adabiy, shuningdek, dialektal va professional shakllari ham katta manba bo‘lardi.

Tan olish kerakki, o‘sha davrlarda O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutining terminologiya bo‘limi bazasida tashkil etilgan muassasalararo ilmiy – texnik komissiyasining kichik kollektivi fanning barcha sohalarini qamrab oladigan lug‘atlar tuzishga qodir emasdilar. Chunki o‘sha vaqtlarda davlat tizimi, siyosati boshqacha bo‘lganligi uchunmi? yoki qo‘shimcha ish o‘rinlari ajratish kerakligi uchunmi? bu ishlarni amalga oshirish qiyin kechardi. Buning uchun Oliy ta’lim muassasalari va mazkur universitet bazalarida aspirantura va boshqalar ochish zaruriyati bor edi.

Chunonchi, o‘sha davrlarda bu xususida rahmatli akademik G‘.Abdurahmonov shunday yozgan: “Har ilmiy tekshirish instituti qoshida muvaqqat ilmiy komissiyalar tashkil etish, yangi so‘zlarni ro‘yxat qilib, ularni jumladan, “Radiotexnika” jurnalida bo‘lganidek, byulletenlarda, maxsus ilmiy jurnallarda e’lon qilib borish zarur. Darslik, qo‘llanma, maqola, monografiya hamda har qanday to‘plamda qo‘llanilishi zarur bo‘lgan termin, albatta, terminkomning rozili va tavsiyasi bilan e’lon qilinishi lozim. Shundagina, yangi terminlar yaratish hamda ularni tartibga solishga oid ishlarni umumlashtirish mumkin bo‘ladi”[23]

Hayotning o‘zi, til amaliyoti kundan-kunga terminologik lug‘atlarga talab hamda ehtiyoj osha borishi munosabati bilan mutaxassislar, tashabbuskor terminologlar mana shu talab hamda ehtiyojni qondirish maqsadida XX asrning ikkinchi yarmiga kelib, bu boradagi ishlarni jadal suratlar bilan boshlab yuborishdi. Natijada XX asrning ikkinchi yarmiga kelib, aniqrog‘i, 60-70 yillarda quyidagi sohalarni qamrab olgan terminologik lug‘atlar nashr etildi: zoologiya (T.Zohidov, 1960, 1964), sotsial-iqtisodiy fanlar (mualliflar kollektivi, 1960, 1962), meditsina (mualliflar kollektivi, 1962), jismoniy madaniyat va sport (R.Ismoilov, M.Norkin, 1961), botanika (Q.Zokirov va boshqalar, 1963), pedagogika (SH.Boyburov, N.Takanaev, 1963), geografiya (H.Hasanov, 1964), paxtachilik (N.Mamatov, 1964), yarimo‘tkazgichlar (M.Azizov, 1966), adabiyotshunoslik (N.Hotamov, 1969), hisoblash texnikasi (O.Abdullaev, 1968), gidrotexnika (Z.Hasanxo‘jaev, 1969) va hakozo. E’tiborli tomoni shundaki, mazkur lug‘atlarni tuzish va nashr etishda ko‘pgina sohalar vakillari hisoblangan mutaxassis olimlar bilan bir qatorda tilshunos olimlar ham faol ishtirok etishgan. Bu hol esa mazkur terminologik lug‘atlarda ilmiylik va mukammallikni oshirishga imkon yaratgan.

Shuningdek, XX asrning 70- yillari ham terminologiyani rivojlantirishda eng mahsuldor yillardan bo‘lgan. Chunki, mana shu yillarda o‘zbek tili terminologiyasi bo‘yicha materillar to‘plashda davom etish, tartibga solish, ularni chop ettirish yuzasidan samoqli ishlar olib borilgan hamda yuzdan ortiq ilmiy maqolalar e’lon qilingan[24]. Bundan tashqari, ana shu o‘n yil ichida qirqqa yaqin terminologik lug‘atlar nashr etiladi. Bularga, albatta, tarjima qilingan lug‘atlar ham kirgan.

XX asrning 70 yillarida nashr etilgan mazkur lug‘atlar fan, texnika va ishlab chiqarishning ko‘pgina soha hamda tarmoqlarini olgan. Bular ichida yangi lug‘atlar ham mavjud bo‘lgan. Masalan, chizmachilikdan terminologik lug‘at (1977), qurilish terminlari lug‘ati (1970), atmosfera fizikasidan terminologik lug‘at (1972), tarixdan qisqacha-izohli lug‘at (1977), astronomiyadan qisqacha-izohli lug‘at (1974), mashinasozlik terminologiyasi bo‘yicha qisqacha-izohli lug‘at (1973), ijtimoiy-siyosiy terminlar lug‘ati (1978) va boshqalar shular jumlasidandir.

Shuningdek, XX asrning 80 yillariga kelib ham terminologik lug‘atlar nashr qildirish birmuncha jadallashgan. Masalan, A.Hamidov tomonidan tuzilgan qishloq xo‘jaligi texnikasiga oid lug‘at (1981), J.Isroilov va Sh.Yo‘ldoshevalarning ishlab chiqarish texnologiyasiga doir tuzgan qisqacha izohli lug‘ati (1981), H.Abdurahmonov, N.Mahmudov va R.Shukurovlar nashr qildirgan madaniy-oqartuv xodimlari uchun qisqacha izohli lug‘ati (1983) va boshqa lug‘atlarning shu davr o‘quvchilari qo‘liga etganligi mana shu o‘n yillikda ham terminologiya bo‘yicha olib borilgan ishlarning sermahsulligidan dalolat beradi. Demakki, turli sohalarda nashr etilgan har bir terminologik lug‘atning har qaysisining o‘z o‘rni va ahamiyati bor.

Shuni alohida qayd etish kerakki, har sohada bo‘lganidek, o‘zbek tili terminologiyasida XX asrning 90 yillariga kelib, amaliy ishlar bilan bir qatorda, uning nazariy masalalarini ishlab chiqish o‘ziga xos ahamiyat kasb etgan.Chunki nazariy ishlar o‘zbek tili terminologik tizimlarini tartibga solish, uning taraqqiyot yo‘llarini belgilash, termin hosil qilish qonuniyatlarini ochish, terminologiya boyishining ham ichki, ham tashqi imkoniyatlarini aniqlash uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Shu jihatdan olib borilgan qator ilmiy-tadqiqot ishlari, shularning natijasi o‘laroq himoya qillingan qator dissertatsiyalarning o‘rni bor.

Shunisi quvonarliki, XX asrning ikkinchi yarmidan keyin o‘zbek tili terminologiyasini tadqiq etishga bag‘ishlangan 30dan ortiq nomzodlik hamda bitta doktorlik dissertatsiyalari muvaffaqiyatli himoya qilingan. Bu ishlar o‘zbek tili terminologiyasining quyidagi sohalarini qamrab olgan:

1.Texnika terminologiyasi.

2. Ma’lumki, O‘zbekiston barcha davrlarda ham yirik qishloq xo‘jaligi sohasi bo‘lgan. Shu tufayli bo‘lsa kerak, qator terminologlarning ilmiy-tadqiqot ishlari aynan shu sohaning terminlarini tadqiq etishga bag‘ishlangan. Masalan, paxtachilik, pillachilik, qo‘ychilik, bog‘dorchilik, chorvachilik, g‘allachilik va b.

3. O‘zbek tili leksik qatlamining katta qismini kasb-hunar, etnografizmlar, marosim nomlari tashkil etadi. Shunga ko‘ra mazkur sohalarning terminlari ham monografik planda o‘rganilgan.

4. Umuman, terminologiya masalalarini qiyosiy planda o‘rganish o‘sha davrda o‘zbek tili terminologiyasi oldida turgan dolzarb masalalardan hisoblangan. SHu qatordagi ilmiy-tadqiqot ishlarining bir qismi rus va o‘zbek tillari materiallari asosida bo‘lgan bo‘lsa, qolganlari esa boshqa tillar materiallarini o‘z ichiga qamrab olgan.

5. Terminologiyani amaliy qo‘llash bilan bog‘liq bo‘lgan muammolarni ilmiy jihatdan tadqiq etish o‘zbek tili terminologiyasining yangi yo‘nalishi hisoblangan. Mazkur sohada qilingan ishlar ta’lim maskanlarida o‘quv jarayonining sifatini oshirish mumkinligini isbotlab bergan.

Shunisi ham e’tiborga molikki, himoya qilingan dissertatsiyalar mavzulari shuni ko‘rsatmoqdaki, fan va texnika tili – ilmiy-texnik terminologiya masalalarini o‘rganish o‘sha davrning talablariga to‘la javob berolmay kelgan. SHunga ko‘ra, mutaxassislar, terminologlar ushbu masalaga jiddiy e’tibor qaratishni lozim topishgan.

Xullas, mazkur sohada nashr qilingan ilmiy-tadqiqot ishlari, shu jumladan, risola monografiyalar, turli sohalarga oid terminologik lug‘atlar, shuningdek, terminologiyamizning juda ko‘p sonli ilmiy maqolalari o‘zbek tili terminologiyasining nazariy masalalarini atroflicha tadqiq etish, shu bilan birga, ushbu sohaning rivojlanishi va taraqqiy etishida munosib o‘rin egallagani shubhasizdir.

Ma’ruza yuzasidan savollar:

  1. XIX asr oxiri XX asr boshlarida terminlarning o‘zgarishga uchrashi.
  2. XX asr jamiyat hayotidagi o‘zgarishlarning atamalarga ta’siri

7-ma’ruza mashg‘uloti

Sobiq sho‘rolar vaqtida eskirgan (arxaik) qatlam sirasiga kirib qolgan bir qator terminlar. “Davlat tili to‘g‘risida”gi Qonunning ahamiyati. Istiqlol davrida ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, madaniy, diniy, ma’naviy hayotda yuz bergan tub o‘zgarishlarning O‘zbek terminologiyasiga ta’siri. 90-yillar boshida o‘zbek jamiyatida kechgan puristik harakatning ijobiy va salbiy tomonlari. O‘zbek tili terminologiyasida mutlaqo yangi tushunchalarning ifodalanishi

Reja:

  1. Istiqlol davrida terminologiyaning taraqqiyoti.
  2. Mustaqillik davri terminlarining tub o‘zgarishlari
  3. Yangi kirib kelgan terminlar.

Har davrning o‘z talab-u taqozasi bor. Voqelik unga muvofiq ravishda xoslik va moslik kasb etadi. O‘tgan asrning e’tiborli tomoni shundaki, u voqea-hodisalarga, tajriba izlanishlarga boy bo‘ldi, desak mubolag‘a bo‘lmaydi. O‘zbekiston Respublikasi miqyosida oladigan bo‘lsak, ayniqsa, o‘tgan asrning oxirgi o‘n yilligi yurtimiz, xalqimiz istiqboli uchun nurli yo‘l bo‘lgani hech kimga sir emas. Bu davrda millatimiz jahon xalqlari orasida o‘z o‘rniga, rutbasiga, tarixiga, milliy tiliga, muhimi, o‘zligiga ega bo‘lgan xalq ekanini namoyon etdi. Siyosiy-iqtisodiy, ijtimoiy, boringki, jamiyatning barcha sohalaridagi tub o‘zgarishlar, ijobiy siljishlar uning yorqin namunasi bo‘ldi.

O‘zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti I.A.Karimovning sa’yi-harakatlari va tashabbuslari tufayli O‘zbekiston istiqlolni qo‘lga kiritdi va o‘zbek tili mustaqil O‘zbekiston Respublikasining davlat tili bo‘lib qoldi. Milliy qadriyatlarimizning asosiy ustunlaridan biri bo‘lgan tilimizga davlat tili maqomining berilganligiga 27 to‘ldi. O‘tgan davr maboynida o‘zbek tilining nufuzi oshdi, qo‘llanish doirasi kengaydi, ijtimoiy mavqei yuksaldi. Ish yuritishlar davlat tilida, ya’ni o‘zbek tilida olib borila boshlandi. Davlatimiz rahbarlarining o‘zbek tili va yozuvi to‘g‘risida qator qaror va farmonlari chiqarildi. 1995 yil 24 avgustda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 339-sonli qarori qabul qilinib, unda “Lotin yozuviga asoslangan yangi o‘zbek alifbosi va o‘zbek tilining asosiy imlo qoidalari” tasdiqlandi. Xullas, Vatanimizning muqaddas timsoli sanalgan tilimizning buguni va ertasi uchun mutaxassilarimiz tinmay izlanishlar olib borishmoqda.

Ona tilimiz haqidagi qonun jiddiy kurashlar, keskin bahsu munozaralar, katta fidoyilik o‘zbek xalqining milliy o‘zligini anglashi natijasida yuzaga keldi. Mazkur qonun 1989-yil 21-oktabrda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashi sessiyasida qabul qilindi. 1995 -yil 21- dekabrda esa O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi “Davlat tili haqida”gi qonunning yangi tahririni qabul qildi.

Har qanday millat, har qanday davlat va umuman jamiyatning shakllanishi hamda rivojlanishida ilm, fan muhim omil hisoblanadi. Ilm, fanning rivojlanishida, albatta, terminologiyaning o‘rni nihoyatda ahamiyatlidir. Har bir til terminologiyasining shakllanishi va rivojlanishi mazkur tilning so‘z yasash qonuniyatlari, ichki imkoniyatlari hamda chetdan so‘z o‘zlashtirish asosida, shu bilan birga, uning leksikasi bilan mustahkam aloqada kechadi. Chunki akademik V.V.Vinogradov to‘g‘ri ta’kidlaganlaridek, “Har qanday fan xalq tafakkuri va nutqi erishgan natijalardan boshlanadi, keyingi rivojlanish jarayonida ham xalq tilidan ajralmaydi”[25]. Demakki, til bilan terminologiya bir-biri bilan bog‘liq holda ish ko‘radi.

Hali o‘zbek xalqi o‘z mustaqilligiga erishmasdanoq, O‘zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti I.A.Karimovning sa’yi-harakatlari bilan o‘zbek tiliga davlat tili maqomining berilishi xalqimiz tarixida unutilmas tarixiy voqea bo‘ldi. CHunki ajdodlarimizning doimiy orzusi bo‘lgan o‘zbek tili milliy tilimiz sifatida rasmiy til, ya’ni huquqiy maqomga ega bo‘lgan tilga aylandi. Bu ijtimoiy hayotimizda yuz bergan buyuk tarixiy-madaniy hodisa bo‘lib, tilimizni mutelik asoratidan qutqardi, uning ijtimoiy qo‘llanish doirasini kengaytirdi, davlat hokimiyati, hukumat va boshqa idoralarda bemalol, shu bilan birga, keng amal qilish imkoniyatini berdi. Binobarin, qonun tilimizning yanada takomillashuvi, rivojlanishi va ijtimoiy-siyosiy mavqeini oshishiga, o‘zbek tilining har bir sohasini, jumladan, o‘zbek tili terminologiyasining o‘ziga xos lisoniy xususiyatlarini har tomonlama kengroq, ilmiy nuqtai nazardan o‘rganishga asos bo‘lib xizmat qildi.

Shuni alohida ta’kidlash kerakki, milliy mustaqillik “Davlat tili to‘g‘risida”gi qonun kuchiga kuch qo‘shdi. O‘zbek tili, ya’ni “Davlat tili to‘g‘risida”gi qonun dastlab daxl qila olmagan qurolli kuchlar va shu kabi sohalarda ham faollik ko‘rsata boshladi. Bugina emas, mustaqillik tilimizni dunyo miqyosiga olib olib chiqdi. O‘zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti I.A.Karimov Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi yig‘ilishida o‘z nutqini dastlab o‘zbek tilida boshladi va dunyo xalqlari birinchi bor rasmiy o‘zbekcha so‘zlar jarangini eshitdi, xorijiy davlat poytaxtlarida O‘zbekiston bayrog‘i yonida “O‘zbekiston Respublikasi elchixonasi” degan so‘zlar ko‘z-ko‘z qila boshladi. Bular, albatta, turli sabablar bilan xorijiy bo‘lib qolgan vatandoshlarimizning muzlagan qalblariga bahor haroratini olib kirgan, umrida “o‘zbek” nomi bilan ataluvchi yurt, el va til borligini eshitmagan xalqlarni hayratga solgan bo‘lishi ajablanarli emas.

Ha, biz dunyo maydoniga chiqdik, dunyo bizga boqdi. Xalqaro hamkorlik, turli – tuman sohalar yuzasidan o‘rnatilgan aloqalar kun sayin rivojlanib borgan sari tilimizning yoyilish ko‘lamini ham, uni o‘rganuvchi, u bilan qiziquvchi xorijiy fuqarolar soni ham orta boshladi. Mana endi esa mustaqillik sharofati bilan xorijiy davlat fuqarolari bizning tilimizni o‘rganishga ehtiyoj seza boshladi. Masalan, birgina o‘zbek kurashi orqali dunyoning 70 dan ortiq mamlakatlariga kurash qoidalariga oid o‘nlagan terminlar kirib bordi. Xullas, tilimiz to‘laqonli til sifatida o‘z kamolini ko‘rsatmoqda, uning cheksiz boyliklarga ega ekanligi namoyon bo‘lmoqda. Zero, til nafaqat odamlar o‘rtasidagi aloqa vositasi, balki butun jamiyatimizda ro‘yo berayotgan voqea-hodisalarni ommaga tarqatishga xizmat qiladigan qurol hamdir.

“Davlat tili haqida”gi qonun o‘zbek tilining muhim sohasi bo‘lgan atamashunoslik-terminologiyaga ham yangi nuqtai nazardan qarashni taqozo etdi.

Ma’lumki, davlat tili haqidagi qonunni qabul qilish jarayoni va qonun qabul qilingandan keyin 2-3 yil davomida o‘zbek tilidagi terminlarni qayta ko‘rib chiqishga bo‘lgan ehtiyojni kuchaytirdi.

Albatta, bunday sa’yi-harakatlar tufayli tilimiz sofligini saqlash, uning ichki imkoniyatlarini ishga solish sohasida muhim ishlar amalga oshirildi. Biroq har bir ishning me’yori bo‘lganidek, terminlarni o‘zgartirish sohasida ham muayyan me’yorga, ilmiy asoslarga tayanib ish olib borilmasa, chalkashliklar ro‘y berishi, zaruriy terminlar is’temoldan sun’iy zo‘rakilik tufayli chiqib ketishi, o‘rinsiz terminlar tilimizga kirib qolishi mumkinligini hayotning o‘zi ko‘rsatdi.

Masalan, hozirgi kunda o‘zbek adabiy tilida parallel ravishda qo‘llanilayotgan atama va termin tushunchalari mavjud. Biroq tilshunos E.Begmatov bu xususida shunday yozadi: “Atama so‘zi o‘zbek tilidagi barcha nomlar (joy nomlari, xalq, qabila nomlari, kishi ismlari va boshqalar)ni o‘z ichiga oladi. Termin esa ilm-fan, texnika, kasb hunarning biror bir sohasiga oid tushunchani ifodalaydi”[26]. SHunday ekan, aslida, bu so‘zlar bir-biridan farqlanadi. Ammo atama-termin keyingi vaqtlarda bir-biriga sinonim sifatida parallel ishlatilmoqda, ya’ni atama so‘zi qo‘llanilganda termin ma’nosi tushunilmoqda. Xuddi shunday atamashunoslik va terminologiya ham bir-biriga yaqin atama-termin singari sinonim sifatida parallel ishlatilmoqda.

Til, asosan, o‘z ichki imkoniyatlari asosida rivojlanadi, sayqal topadi. SHu bilan birga, o‘zaro iqtisodiy, madaniy aloqalar tufayli chetdan so‘z olish hamda o‘zlashtirish dunyodagi barcha tillarga xos xususiyatdir. Bu jarayon o‘zbek tili uchun ham begona emas.

O‘zbek tilining lug‘at boyligi, tilda faol qo‘llanadigan terminlarni kuzatish shundan dalolat beradiki, uzoq asrlar davomida tilimizga, avvalo, juda ko‘plagan arabcha-forscha so‘z-terminlar kirib kelgani bizga ma’lum. Ammo mazkur so‘zlarning ko‘pchiligi, ya’ni arabcha so‘z-terminlar ham fors tili orqali o‘zlashganini ilmiy kuzatishlar faktik manbalar asosida isbotlamoqda. Hattoki, bularning ko‘pchilik qismi ilmiy termin darajasiga ham ko‘tarilgan.

Keyinchalik, o‘lkamizning chor Rossiyasi tomonidan bosib olinishi natijasida tilimizga evropacha, ya’ni ruscha-baynalmilal so‘z-terminlar kirib kela boshladi. Bu, ayniqsa, sobiq sho‘rolar hukmronligi davrida avj olgan. O‘sha davrlarda biror-bir fan yoki sohaga doir yangi narsa yaratilsa, shu narsa bilan uning nomi ham kirib kela boshlagan. Bunday holatlar bugungi kunda ham kuzatilmoqda. Chunki bu tabiiy holdir. SHuning uchun ham o‘sha davrlardagi so‘z va terminlarning aksariyati tilimiz lug‘at tarkibiga, asosan, rus tili orqali o‘zlasha boshlagan. Hatto ularning ko‘pchiligi aynan ruscha so‘z va terminlar bo‘lmasa ham, aynan, rus tili orqali kirib kelgan hamda ular ruscha-internatsional so‘z va terminlarni tashkil etishgan. Yuqorida ta’kidlaganimizdek, rus tili orqali kirib kelgan o‘zlashmalarning asosiy qismi fan-texnika tili ehtiyojlari tufayli kirib kelgan va mazkur jarayon bugungi kunda ham davom etmoqda. Chunki mamlakatimizning o‘z mustaqilligini e’lon qilishi, u yuz tutgan istiqlol tufayli davlatimiz dunyo hamjamiyatiga qo‘shildi va uning natjasida iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy hamda ma’naviy aloqalar nihoyatda beqiyos darajada o‘sdi. Ana shunday aloqalar tufayli tilimizga turli xildagi tushunchalar va uning tildagi ifodasi sifatida so‘z hamda terminlar kirib kelishi ham tabiiy hol.

Bizga ma’lumki, odatda, yangi predmet va u haqidagi tushuncha hamda uni ifoda etuvchi so‘z-termin (nom) biror bir mamlakatda paydo bo‘ladi. Ana shu tushuncha va uni anglatuvchi so‘z – terminni boshqa mamlakat fani hamda amaliyotida qo‘llash zaruriyati kelib chiqadi. Masalan, bunga misol tariqasida shuni keltirish mumkinki, O‘zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti I.A.Karimovning tashabbuslari bilan 1999 yilning may oyida Mustaqil O‘zbekistonimizda birinchi bor o‘zbek kurashi bo‘yicha Jahon chempionati o‘tkazildi va natijada milliy kurashimiz hisoblangan o‘zbek kurashiga oid kurash, halol, yonbosh, chala, dakki, g‘irrom kabi o‘nlagan tushunchalar va ularning nomi bo‘lmish – terminlar jahon sporti terminologiyasiga kirib bordi hamda ular jahon sporti terminologiyasida muntazam va faol qo‘llanila boshlandi. SHunisi o‘zbek millatini g‘ururlantiradiki, hozirgi vaqtda turli mamlakatlarda o‘zbekcha kurash bo‘yicha jahon miqyosida o‘tkazilayotgan musobaqalarda ana shu o‘zbekcha so‘z va terminlar faol qo‘llanilmoqda.

Gap terminlar haqida borar ekan, avvalo chetdan kirib kelayotgan tushuncha va terminlarni iloji boricha o‘zbek tili imkoniyatlari asosida berishga intilish maqsadga muvofiqdir. Bunda bir guruh terminlar o‘zbek tilidagi tayyor muqobillar orqali berilishi, qolganlarning ma’lum tarjima qilinishi mumkin (agarda shunga imkon bo‘lsa). Ana shu prinsiplar asosida ish ko‘rish tilimiz ichki imkoniyatlarini izlab topishga hamda ularni ishga solishga katta yordam beradi. Masalan, dokument – hujjat, privatizatsiya – xususiylashtirish, ekspluatatsiya – foydalanish, liberalizatsiya – erkinlashtirish va hokazo.

Shuni alohida ta’kidlash lozimki, terminlar ichida shundaylari ham borki, ularni o‘zbek tilida bir so‘z orqali ifodalash mushkul, o‘z navbatida, bir necha so‘z bilan ifodalab berish esa terminologiya qoidalari va talablariga mos kelmaydi, chunki unda ular termin emas, oddiy ta’rif yoki izohga o‘xshab qoladi. SHuning uchun ham bunday terminlarni o‘sha manba tilida qanday shaklda qo‘llansa va talaffuz qilinsa, tilimizga ham o‘sha shakl hamda talaffuzda qabul qilish ayni muddaodir. Eng asosiysi, bunday holat jahon tilshunosligida yillar davomida ijobiy natijalar berib kelayotgani birday ma’lum. Masalan, jurnal – jurnal, elektr – elektr, universitet – universitet, institut – institut, byudjet – byudjet, kompyuter – kompyuter, aeroport – aeroport, telefon – telefon, biznes – bisnes va hokazo. Bularni shunday shaklda xalq tilida qo‘llanilayotganini inobatga olsak, bu to‘g‘ri yo‘l deb o‘ylaymiz.

Jahon tilshunosligida bunday terminlar hech qanday o‘zgarishsiz, muqobilsiz, aynan, o‘zlashma terminlar deyiladi. Umuman, o‘zlashma terminlarning qo‘llanilishi fan-texnika sohalarida turlicha hajmda bo‘lishi mumkin. Aytaylik, ijtimoiy sohalarda kamroq, texnika va tabiiy fanlar sohalarida nisbatan ko‘proq uchrashi mumkin.

SHunisi diqqatga molikki, bizga asosan evropacha so‘zlar rus tili orqali kirib kelganidan keyin ko‘pchilik, hatto ayrim mutaxassislar ham ularni ruscha so‘zlar yoki terminlar deyishadi. Vaholanki, ularning ayrimlari qadimgi lotin, ba’zilari yunon, boshqa birlari fransuz, ingliz, yoki boshqa tillariga mansub bo‘lib, shu jumladan, o‘zbek tiliga ham kirib kelgan va o‘zlashib ketgan.

Amaliyot shuni ko‘rsatmoqdaki, bunday so‘zlar yoki terminlarni tilimizdan quvib chiqarish va ular anglatadigan ma’noni berolmaydigan boshqa so‘zlar yoki terminlar bilan almashtirish, bizningcha, hech qanday naf keltirmaydi. Aksincha, ular nutqiy amaliyotda tushunmovchiliklarni, har xilliklarni, turli chalkashliklarni keltirib chiqaradi. Chunonchi, bu xususida prof. E.Begmatov shunday yozadi: “Masalan, jurnal termini majalla, jarida, oybitik, oynoma tarzida; aeroport termini bandargoh, qo‘nalg‘a, tayyoragoh shaklida; deputat termini noib, xalq vakili ko‘rinishida; institut termini oliygoh, ilmgoh, bilimgoh tarzida qo‘llanilgan vaqtlar ham bo‘lgan. Terminlarning bunday tarzda ishlatilishi faqatgina chalkashliklarni keltirib chiqardi va noaniqliklarni orttirdi, xolos”[27].

Shuningdek, ushbu masalaning ikkinchi, aniqrog‘i muhimroq tomoni ham bor. Masalan, sho‘rolar davrida muayyan terminlarning ma’nosini to‘la ifodalay oladigan, chetdan kirgan terminlarning ma’nosini to‘la bera oladigan o‘z so‘z va terminlarimiz bo‘lgani holda ham ular o‘rnida ruscha yoki evropacha so‘zlar ishlatildi. O‘zbekcha so‘zlarga esa eskirgan, diniy yoki boshqa hollarga qarab chetga surib qo‘yishdi.

Mustaqillik davri terminologiyasining mazkur dolzarb muammoga teran, odilona qarashi tufayli juda ko‘plab o‘zbekcha so‘z va terminlarimiz o‘z o‘rnida tiklandi va eng quvonarlisi ularning aksariyati tilimizda faol qo‘llanilmoqda. Masalan: uyushma, kengash, boshqaruv, mafkura, mezon, muharrir, reja, foiz, tavsifnoma, dalolatnoma, bayonnoma, matn, tarkib, kotibiyat, tanlov, mavzu kabi juda ko‘plagan so‘z va terminlarimiz yaqin-yaqinlargacha soyuz, sovet, pravlenie, ideologiya, kriteriy, redaktor, plan, protsent, rekomendatsiya, akt, protokol, tekst, sostav, sekratariat, konkurs, tema tarzida ishlatilib kelindi. Tabiiyki, tilimizdagi bunday so‘zlarning o‘z o‘rnida tiklanishi hamda faol iste’molga kirishuvi tilimizning nufuzini yanada oshiradi va uning lug‘at boyligi juda katta ichki imkoniyatlarga ega ekanligini ko‘rsatadi.

Shuni alohida ta’kidlash lozimki, o‘zbek tilida sinonim so‘zlar ko‘p ishlatilishi hammaga ma’lum. Uning tilimizni ko‘rkamlashtirish, uslubiy takomillashtirish, nutqning jozibadorligini oshirish ahamiyati katta. Biroq terminologiyaga bunday mezon bilan yondashib bo‘lmaydi. Terminologiyada bir tushunchani ifoda etish uchun turli terminlarning qo‘llanilishi – terminlar sinonimiyasiga salbiy holat hisoblanadi.

Shu o‘rinda o‘zbek tilidagi terminlar, ularning sinonimiyasi xususida to‘xtalib o‘tishni ma’qul topdik. Terminlar sinonim bo‘la oladimi? va umuman, qachon bo‘lishi mumkin? Shu davrgacha bo‘lgan barcha ilmiy manbalarda va boshqa ishlarda terminlar sinonimiyasi xususida atroflicha ma’lumotlar berilgan hamda kuzatilgan manbalarning barchasi terminlarning sinonim bo‘la olmasligi qayd etiladi. Bu eng to‘g‘ri fikr va eng to‘g‘ri yo‘l. Ammo shuni ta’kidlash lozimki, shaklan va fonetik jihatdan yozilishi va talaffuzi bir xil bo‘lgan termin bo‘lishi mumkin. Buni sinonim deb sanash to‘g‘ri emas. Masalan, morfologiya termini har ikki sohada bir xil shaklda qo‘llaniladi. U boshqa – boshqa sohalardagi terminlardir. Morfologiya – tilshunoslikda tilning ichki tuzilishi va morfologiya meditsina, ya’ni tibbiyotda inson organizmining ichki tuzilishini o‘rganadi. Demakki, shaklan bir xil bo‘lgan morfologiya tilshunoslik va meditsina sohalarga oid alohida-alohida bo‘lgan terminlardir.

Aslini olganda bir tushuncha uchun bitta termin degan qoida bor. Bir tushunchaning ifodalash uchun turlicha terminlarning qo‘llanilishi esa har xilliklarni, aniqrog‘i, turli chalkashliklarni keltirib chiqaradi. O‘z navbatida, bu hol axborot almashinuvida tushunmovchiliklarni keltiradi. Shuning uchun ham terminlarni boshqarib, tartibga solib turish zaruriyati kelib chiqqan. Tartibga solishdan maqsad – turlicha qo‘llanayotgan terminlarning eng maqbul muqobilini tanlish yoki topish, uni qo‘llanishga tavsiya eti va ilmiy nutq amaliyotiga joriy qilishdir. Maqbul terminlarni tanlash va ularning qo‘llanishi bo‘yicha tavsiyalvr tayyorlash ishi muayyan prinsiplarga asoslanishi, ilmiy negizda olib borilishi kerak.

Xullas, mustaqillik yillarida o‘zbek tilshunosligining terminologiya sohasi qaror topmoqda. U albatta orttirilgan tajribalar asosida yangi-yangi xulosalar bilan boyimoqda. Tilshunosligimizning muhim bir tarmog‘i sifatida rivojlanib, takomillashib bormoqda.

Shuningdek, hozirgi davr terminologiyasida terminlar integratsiyasiga alohida e’tibor berilmoqda. Chunki mamlakatimiz dunyo hamjamiyatiga qo‘shilgan ekan, ular bilan ham siyosiy, ham ijtimoiy, ham iqtisodiy va boshqa aloqalarga kirishgan ekan, dunyo tillarida qo‘llaniladigan xalqaro terminlardan foydalanish zaruriyati kelib chiqadi. Bu orqali esa bir-birini tushunish, o‘zaro aloqa osonlashadi.

Bizga ma’lumki, o‘zbek tilshunosligida termin tushunchasi, termin yaratish hamda terminlarni tartibga solish, buning ilmiy asos va prinsiplari yuzasidan ko‘pgina ilmiy-tadqiqot ishlari olib borilgani hamda yozilgani va turli mulohazalar aytilganiga qaramasdan terminologiya masalalari fanning eng murakkab ilmiy-nazariy hamda amaliy muammolaridan biri bo‘lib qolmoqda. Professor E.Begmatov bu xususida fikr yuritar ekan, u shunday ta’kidlaydi: “Bu hol ko‘pgina terminlarning nutqiy amaliyotga etarli ravishda singmayotganida, shu bilan birga, bir qator terminlarning o‘zi ifodalayotgan tushunchani aniq anglata olmayotganida, shuningdek, terminologik tizimda hali ham dubletlilik, variantlilik va sinonimiya hodisaning kuchliligida, terminlar jamg‘armasi (fondi) dagi o‘z va o‘zlashgan qatlamlarga munosabatda subyektivlik, g‘ayriilmiy yondoshuvlarning mavjudligida, o‘zga tillarning terminologiyasiga noo‘rin taqlidlar qilishda, ayrim yasama terminlar qolipining o‘zbek tilining so‘z hosil qilish tizimi talablariga mos kelavermasligida, yangi terminlarning shaklan qisqa hamda ixcham, shuningdek, talaffuzga qulay bo‘lishiga etarli e’tibor qilinmasligida, qolaversa, terminlar imlosidagi nuqsonlarda ko‘rinadi”[28].

Qayd qilingan holatlarning asosiy sababi, bizning nazarimizda, tilning terminologik tizimiga ilmiy yondoshish prinsiplarining atroflicha, etarli darajada ishlanmaganligi yoxud mavjud prinsiplarga izchil amal qilinmasligidadir.

Shuning uchun ham termin hamda terminologiya haqida gap borar ekan, avvalo, termin tushunchasining mohiyatini to‘g‘ri va aniq belgilash lozim bo‘ladi. Bunda, bir tomondan, ilmiy termin hamda xalq terminologiyasini, ikkinchi tomondan, terminni umumiste’moldagi so‘zdan farqlash zarur bo‘ladi. Quyida biz shu haqida batafsil ma’lumot berishni maqsadga muvofiq deb bildik.

Chunonchi, bu haqida prof. E.Begmatov shunday yozadi: “Ilmiy termin – bu ilmiy til (nutq), ilmiy matnlarning lug‘aviy boyligi, vositasidir. Ilmiy termin ilmiy sohalarning talab hamda ehtiyojlarini qondirish yaratiladi”[29]. Shunday ekan, haqiqiy ilmiy termin u yoki bu fan sohasiga aloqador ilmiy tushuncha hamda tasavvurlarni to‘la, aniq va ixcham ifodalashi kerak bo‘ladi.

Shu nuqtai nazardan olib qaralganda gap termin hamda terminologiya haqida borar ekan, avvalo, ilmiy terminlar tizimi ko‘zda tutiladi. Demakki, har qanday ilmiy termin ilmiy matn yoki ilmiy nutqda paydo bo‘ladi hamda o‘sha lisoniy muhit, makonda yashaydi.

Shuning uchun ham biror bir narsa, hodisa haqida ikki xil – ilmiy tushuncha hamda tasavvurlar, xalqona tushuncha va tasavvur paydo bo‘lishi mumkin. Birinchi holatda bunday tushunchani ilmiy termin ifodalasa, ikkinchi holatda mazkur tushunchani xalq tilidagi alohida so‘zlar ifodalaydi.

Shuni alohida e’tirof etish diqqatga molikki, o‘zbek xalqi tilida ko‘psonli xalqona terminlar mavjud bo‘lib, ularning boy materiallari hali atroflicha va etarli darajada to‘planilgan emas hamda o‘rganilmagan ham. Dunyo tomonlarini ifodalovchi terminlar bo‘yicha ayrim tadqiqotchilarning ma’lumotlariga qaraganda, Qashqadaryo aholisi tilida sharq tushunchasi: kunchiqish, kunchiqar, kunchiqish bet, kuntug‘ar, kuntug‘ish bet va hokazo; janub tushunchasi: adoq, etak, to‘man bet, kun botish, kun botar, qibla, botish, botish bet, qibla, bet so‘zlari bilan ataladi. Shuningdek, Xorazm shevasi leksikasida sug‘orish bilan aloqador bo‘lgan zekash suv, zesuv, chuta, buyat//bo‘gat, yop, solma, chel kabi xilma-xil so‘z-terminlar mavjud.

Demakki, xalq terminlariga xos muhim xususiyat ularning ma’lum ilmiy me’yorlarga solinmaganligi, ular tizimida variantdorlikning kuchsizligi, shu bilan birga, turli hududlarda turlicha shakllarda uchrashidir.

Yuqorida qayd qilingan xalqona terminlar xalq geografiyasi, dehqonchiligi lug‘aviy me’yorlari bo‘lib, xalq tilida yaratilgan hamda asrlar davomida o‘sha tilda yoki shevada qo‘llanilib kelingan. Demak, ularning yashash muhiti xalq tili, xalq amaliy nutqidir.

Ta’kidlash joizki, ilmiy terminlarning mohiyatini, paydo bo‘lishi hamda yashash sharoitini belgilaydigan asosiy mezon esa ilmiy lisoniy muhit va ilmiy nutqdir. Ammo ilmiy tilda (nutq, matn)da uchraydigan barcha lisoniy vositalar ilmiy termin hisoblanavermaydi. Chunki ilmiy matnda ilmiy terminlardan tashqari umuiste’moldagi so‘zlar, so‘z va gaplarni o‘zaro bog‘lashga xizmat qiluvchi leksemalar ham uchraydi. Shunday ekan, tilga olingan lisoniy vositalar fanning barcha tarmoqlari nutqi va barcha nutqiy uslublar uchun mushtarak xizmat qiladi. Shuning uchun ham ular ilmiy tushuncha va tasavvurlarni ifodalamagani uchun ilmiy terminologiya tizimiga kirmaydi.

Qayd qilinganlardan ma’lum bo‘ladiki, termin hamda terminologiya haqida gap borganda ilmiy terminlar ko‘zda tutiladi. Demak, mana shu ma’noda tilshunoslikning terminologiya sohasi har qanday so‘z va terminlarni emas, balki ilmiy terminlarni tadqiq qilish, ularni tartibga solish hamda me’yorlash ishi bilan shug‘ullanadi.

Ma’lumki, ilmiy terminlar tizimi o‘zbek adabiy tili lug‘aviy tarkibining ajralmas qismi sifatida ilm-fan va texnika taraqqiyoti, jamiyatdagi o‘zgarishlar bilan chambarchas hamda zich bog‘liqdir. Ayniqsa, jamiyat siyosiy – iqtisodiy, ijtimoiy – ma’naviy, diniy – mafkuraviy sohadagi o‘zgarishlar tilda, xususan, uning lug‘aviy tizimida ma’lum o‘zgarishlar bo‘lishiga olib keladi. Sho‘rolar hukmronligining barham topishi, O‘zbekiston mamlakatining mustaqillikka erishuvi o‘zbek tilida qayd etilgan jarayonlarning yuzaga kelishi uchun sabab bo‘ldi.

Dunyodagi ko‘pgina milliy tillarning rivojlanish tajribalari hamda tilshunoslar olib borgan va borayotgan kuzatish natijalari shuni ko‘rsatmoqdaki, jamiyat siyosiy hayoti hamda davlat tizimida bo‘ladigan yangilanishlar ona tili mavqeini va nufuzini himoya qilib chiqariladigan harakatlarga bois bo‘ladi hamda natijada adabiy til me’yorlari izlanishlariga olib keladi.

Demak, gap mazkur davrda adabiy til me’yorlarini yangidan yaratish, tubdan o‘zgartirish haqida emas, balki bu me’yorlarning ona tili, ya’ni o‘zbek tilining qonuniy ijtimoiy mavqeini tiklash, tilga milliy lisoniy ruh berish, ulardagi notabiiy, milliy til ruhiga singmaydigan, sun’iy holatlarni bartaraf qilish, terminlar sinonimiyasiga barham berish nuqtai nazaridan baholash ustida borardi.

XX asr oxirlarida o‘zbek adabiy tili me’yorlarida yuz bergan o‘zgarishlar hamda ikkilanishlar, asosan, o‘zbek tilining lug‘aviy tizimida, ayniqsa, uning terminologik sohasida yuz berdi. Buni tabiiy hol deb qarash kerak. Chunki, birinchidan, ijtimoiy – siyosiy hayot, jamiyat va davlat tizimi, ilm – fan hamda texnika taraqqiyoti, ma’naviy – mafkuraviy qarashlarga doir tushunchalar ilmiy terminlarda o‘z aksini topgan edi, ikkinchidan, yuqorida qayd qilingan tushunchalarni ifoda qiluvchi terminlarning aksariyati “ruscha – baynalmilal so‘zlar” deb yuritilib kelingan, aniqrog‘i, rus tili orqali kirib kelgan lug‘aviy – lisoniy birliklar edi.

Sho‘rolar mafkurasi davrida til siyosati hamda lisoniy zug‘um, asosan, ijtimoiy hayotda rus tilining o‘rni va rolini cheksiz kuchaytirish, unga “ikkinchi ona tili” maqomini berish yo‘lidan bordi. Milliy tillarni ijtimoiy vazifa doiralarini siqib chiqarish esa (ayniqsa, ilmiy – tadqiqot, fan va texnika, pochta – telegraf, xalqaro kommunikatsiya, moliyaviy, targ‘ibot va tashviqot, rasmiy muloqot doirasi, anjuman va ilmiy yig‘ilishlar, ta’lim va tarbiya, harbiy ta’lim va boshqalar) rus tilining “buyuk ta’siri”, ixtiyoriy “ikkitillilikning yorqin namunasi” tarzida ta’riflandi. Mana shunday til siyosati va lisoniy sharoit milliy tillar lug‘aviy tizimiga, ayniqsa, uning terminologiyasiga ktta ta’sir ko‘rsatdi. Bu ta’sir termin tanlashda so‘zning ruscha muqobiliga ustunlik berish, uni rus tilidagi shaklida o‘zgarishsiz yozish va talaffuzda ko‘rindi. Natijada esa sho‘rolar davrida shakllangan o‘zbek tili terminologiyasi fondining katta qismini rus tilidan yoki u orqali kirib kelgan so‘zlar tashkil qilar edi. Shu sababli 1980 yillarning oxirida o‘zbek tiliga davlat tili maqomining berish uchun bo‘lgan kurashlarda rus tilining ta’sirini chegaralash, o‘zbek tilining qonuniy ijtimoiy mavqeini tiklash, til lug‘at tarkibini o‘rinsiz o‘zlashgan so‘zlardan tozalash asosiy maqsad qilib olindi. Natijada sho‘rolar davrida nashr qilingan qator izohli, ikki tilli hamda terminologik lug‘atlarning, so‘zlarning ayrim ilmiy manbalarning lug‘aviy tarkibini tanqidiy tahlil qiluvchi anchagina maqolalar e’lon qilindi, turli yig‘inlarda bu haqda ko‘plab gapirildi va undan amaliy ishga ham o‘tildi.

Chunonchi, bu xususida professor E.Begmatov shunday yozadi: “Mana shu davrlarda ona tili, ya’ni o‘zbek tili uchun kurash, tilparvarlik harakati hamda hissiyotlari avjiga chiqdi. Bunda to‘g‘ri va noto‘g‘ri, o‘rinli va o‘rinsiz, foydali va foydasiz, intilishlar qorishib ketdi. Ilmiylikdan ko‘ra hissiyot va tilsevarlik tuyg‘usi ustun turdi. Hatto, matbuot sahifalarida yangi lisoniy “kashfiyotlar”, so‘zbuzarlik hollari paydo bo‘la boshladi. Mana ularning ayrim namunalarini keltiramiz: tahsiltalab, (abiturient), tayyoragoh, qo‘nalg‘a, bandargoh (aeroport), tadbirgoh (klub), kulliyot (fakultet), minbargoh, tahsilgoh (kafedra), majalla, oybitik, oynoma (jurnal) va boshqalar”.

Mana shu davrlarda shunday sharoit yuzaga kelganki, yuz berayotgan o‘rinsiz holatlarga qarshi fikr bildirish deyarli mumkin bo‘lmay qoldi va bunday fikr egasi ona tili uchun kurashning dushmani deb baholanardi. Sal o‘tmay esa o‘sha davrda yuz bergan lisoniy jarayonning ijobiy va salbiy baholash imkoniga ega bo‘lindi.

Bu davrlardagi harakatlar, asosan, o‘zbek tili lug‘at tarkibidagi ruscha – baynalmilal so‘zlarni chegaralash, iloji boricha ularni boshqa so‘zlar bilan almashtirish yo‘lida olib borildi. Bunda almashtrilayotgan so‘zga muqobil bo‘la oladigan so‘zlar – terminlar quyidagi manbalardan axtarildi: 1) o‘zbek tilida oldindan o‘sha ma’noda qo‘llangan, keyinchalik asossiz ravishda ruscha – baynalmilal so‘z bilan almashtirilgan so‘zlarni qayta tiklash yo‘li. Masalan: ma’muriyat (administratsiya), faol (aktiv), tahlil (analiz), me’mor (arxitektor), munajjim (astrolog) risola (broshyura), badal (vznos), kutubxona (biblioteka) va boshqalar; 2) o‘zbek tilida hozirda qo‘llanilib turgan so‘zlardan muqobil sifatida foydalanish yo‘li. Masalan: nogiron (invalid), mijoz (klient), jadval (tablitsa), samara (effekt), nazorat (kontrol), ombor (sklad), elim (kley), rivojlanish (razvitie) va boshqalar; 3) almashtirilayotgan so‘zga muqobil sifatida yangi so‘zlar hosil qilindi. Masalan: so‘rovnoma (anketa), yo‘riqchi (instruktor), oluvchi (adresat), jo‘natma (posыlka), tavsiyanoma (xarakteristika), tajriba (laboratoriya) va boshqalar; 4) ilmiy tushuncha birdan ortiq so‘zlar bilan yuritilayotgan bo‘lsa, u holda terminning o‘zbekcha variantiga ustunlik berildi. Masalan: mavhum (obstrakt), ko‘rgazma (vыstavka), qo‘shimcha (affiks), hujjat (dokument), asos, dalil (argument), to‘garak (krujok), qissa (povest), she’riyat (poeziya), loyiha (proekt), muharrir (redaktor) ramz (simvol), matn (tekst) va boshqalar; 5) almashtirilayotgan so‘zlarga muqobil o‘zga (chet) tillardan axtarildi. Natijada arab tili, turk tili hamda fors tilidagi ayrim so‘zlarni o‘zbek tiliga olib kiritishga harakat qilindi. Masalan: zobit (ofitser), talaba (student), tayyora (samolyot), tayyoragoh (aeroport), ro‘znoma (gazeta), majalla (jurnal), ovoznigor (radio) va boshqalar.

O‘zbek tiliga rus tilidan o‘rinsiz qabul qilingan deb hisoblangan terminlarning yuqoridagi tarzda yangi muqobillar bilan almashtirilishi, umuman olganda, ma’lum ijobiy natijalar berdi.

1.O‘zbek tili terminologik tizimiga ma’lum ma’noda milliylik, o‘ziga xoslik, milliy – lisoniy ruh bag‘ishladi.

2. Sho‘rolar davrida rus tili ta’sirida noo‘rin ravishda iste’moldan chiqarilgan an’anaviy so‘z va terminlarni qayta tiklashga imkon yaratdi.

3. O‘zbek adabiy tili tarixiy terminologiyasi bilan zamonaviy terminologiya tizimlari orasidagi me’yoriy an’anaviylik, tadrijiy izchillik xususiyatlari ma’lum darajada tiklandi.Aynan, keyingi, ya’ni uchinchi holat me’mor, munajjim, vazir, mavze, viloyat, tuman, hudud, muhr, nasr kabi terminlarda me’yoriylik maqomi berilganda aniq, ravshan sezildi.

To‘g‘ri, har bir milliy til terminologiyasi mazkur tilning asrlar davomida muloqot vositasi sifatida xizmat qilib kelgan o‘z so‘zlari hamda mazkur til egasi bo‘lgan xalqning hududiy jihatdan yaqin yoki olisda joylashgan xalqlar bilan, siyosiy, iqtisodiy va madaniy aloqalari natijasida o‘zlashtrilgan so‘zlar – terminlar asosida yashab kelgan. Ammo ularni termin talabi darajasiga to‘g‘ri kelsa-da, zo‘rama – zo‘raki haydab iste’moldan chiqarish adolatdan emas. Qolaversa, o‘zbek adabiy tili terminosistemasi tarixan shakllanib, rivojlanib, takomillashib kelgan terminosistemalar qatoriga kiradi.

O‘zbek tili terminologiyasiga milliy ruh bag‘ishlash, uni yanada takomilashtirishdek xayrli ishda, afsuski, bir qator jiddiy nuqsonlarga yo‘l qo‘yildi. Buning sababi adabiy til me’yorlarining shakllanish hamda yashash qonuniyatlariga, jumladan, ilmiy terminologiyani takomillashtirishning ilmiy prinsiplariga amal qilmasdan ish tutishda ko‘rindi. Mana shu ma’noda mazkur sohada yo‘l qo‘yilgan nuqsonlar quyidagilardan iborat bo‘ldi.

“Ruscha – internatsional leksika” deb yuritiluvchi so‘zlar – terminlarni boshqa muqobil bilan almashtirish ishiga ko‘p holda ularni o‘zbek tilidan haydab chiqarish, tozalash tarzida yondashildi. Eng asosiysi, bunda zaruriyatlik, ilmiylikdan ko‘ra hissiyot ustun turdi, ya’ni lisoniy – nutqiy zaruriyat, ehtiyoj emas, balki nolisoniy omillar amal qilindi. Natijada esa o‘zbek tilidagi har qanday ruscha – internatsional terminga muqobil topishga harakat qilindi. Mazkur harakat abiturient o‘rniga tahsiltalab, akademiya o‘rniga baytulhikma, astronom o‘rniga falakiyotchi, telegramma o‘rniga shoshilinchnoma kabi muqobillar o‘ylab topilganida yorqin ko‘rindi. Ana shu kabi “terminlar”, ya’ni muqobillar ma’lum vaqt, asosan, matbuot sahifaalarida ishlatilib turgan bo‘lsa-da, ular singmadi, aksincha, iste’moldan chiqdi. Buning sababi esa o‘ylab topilgan muqobillarga amaliy – nutqiy ehtiyojning yuqligi edi.

Adabiy til me’yorlariga va umuman til tizimida amal qiluvchi muhim qonuniyatlardan biri – mo‘tadillik bo‘lsa, ikkinchisi turg‘unlikdir. Adabiy til har doim o‘z me’yorlarining turg‘un, mo‘‘tadil bo‘lishiga intiladi. Buning sababi adabiy til umumxalq, umummilliy muloqot quroli bo‘lib, undagi lug‘aviy, imloviy va talaffuz me’yorlari umumxalq tomonidan o‘zlashtirilgan hamda barcha uchun tushunarli bo‘lishi kerak. Chunki bunday me’yorlar ko‘pchilik tomonidan namunali vosita sifatida ma’qullangan bo‘ladi. O‘z navbatida, adabiy tildan foydalanuvchilar ushbu me’yorlarga amal qiladi. Ko‘pchilik o‘zlashtirgan, barcha uchun umummajburiy me’yor hamda lisoniy malakaga aylangan so‘zlarni ehtiyojsiz ravishda boshqasi bilan almashtirish til egasining o‘zaro muqobiliga xalaqit beradi va unda qiyinchiliklar, chalkashliklar tug‘diradi. Demak, til me’yorlariga munosabatda ushbu muhim qonuniyatni hisobga olishi lozim bo‘ladi.

Turg‘un, mo‘tadil me’yorga aylangan hamda uzoq qo‘llanish stajiga ega bo‘lgan so‘zlarni lisoniy normadan chiqarish qanchalik befoyda ekanligini gazeta va jurnal so‘zlarining o‘sha davrlarda keyingi o‘n yillik taqdiri yorqin ko‘rsatdi.

Masalan, gazeta so‘zi o‘zbek tiliga XIX asrning oxiri XX asrning boshlarida kirib elgan bo‘lib, deyarli bir asrlik qo‘llanish stajiga egadir. Mazkur termin allaqachon barcha uchun tushunarli, aniq va lo‘nda ifodalar edi. Ushbu so‘zga muqobil qilib, avvalo, o‘zbeklar uchun umuman yot va tushunarli bo‘lmagan, shu bilan birga, ko‘pma’noli, ushbu jihatdan esa termin talabiga javob bera olmaydigan ro‘znoma so‘zi tanlandi. Mazkur so‘z Ro‘z – tojikcha kun, bir kun, kunduz hamda noma – yozuv, xat so‘zlaridan olingan bo‘lib, o‘tmishda tojik tilida – daftar, har kungi hisob – kitob ma’lumotlarini yozib boriluvchi daftar ma’nosini bildirgan[30]. Keyinchalik esa ushbu so‘z tojik tilida ikki ma’noli: 1) majlisning kun tartibini; bir kunda qilinadigan ishlar rejasini; 2) og‘zaki til, ya’ni nutqda esa gazeta ma’nosini anglatadigan bo‘lgan[31].

Shuningdek, ro‘znoma so‘zi fors tilida ham mavjud bo‘lib, u yuqorida tojik tilida qayd qilingan ma’nolardan tashqari, og‘zaki til, ya’ni nutqda kundalik, kundalik daftar ma’nosini bildiradi[32].

Bundan tashqari, mazkur ro‘znoma so‘zi turk tilida ham mavjud bo‘lib, u ushbu tilda qariyb beshta ma’noni ifodalaydi. Ular quyidagicha: 1) maj-lisning kun tartibi; 2) kalendar; 3) kundalik daftar; 4) hisob – kitob, kirim – chiqim daftari; 5) har kuni chiqadigan gazeta[33].

Mazkur ro‘znoma so‘zi o‘zbek tilida avvaldan ham bor bo‘lgan. U “majlisning kun tartibi”, “bir kunlik reja” ma’nolariga ega[34].

Qolaversa, gazeta so‘zi o‘zbek adabiy tiliga gazeta shaklida singib ketgan. Uning xalq tili, nutqida gazet, gazit, gazita shakllari ham bor. Buning ustiga o‘zbek tilida ushbu so‘zdan o‘zbek tilining ichki imkoniyatlaridan kelib chiqib, gazetachi (gazetchi), gazetachilik, gazetxona, gazetxon, gazetafurush, gazetxonlik kabi bir qator so‘zlar hosil bo‘lgan bo‘lib, bu gazeta so‘zining o‘zbek tili lug‘aviy tizimiga chuqur singib ketganidan dalolat beradi. Mana shunday vaziyatda ushbu so‘zni o‘zbeklar uchun gazeta ma’nosidan tamoman yot, begona bo‘lgan, shu bilan birga, ko‘pma’noli, qolaversa, faqatgina kundalik (kunda chiqib turadigan) gazeta ma’nosiga ega, mohiyatan esa mazkur so‘z ham chet tili unsuri, o‘zlashma so‘z hisoblanuvchi ro‘znoma so‘zi bilan almashtirishga intilish noo‘rin hisoblanadi. SHu sababli ham ushbu so‘z o‘zbek tili normasiga aylanmadi va o‘zaro raqobatda esa gazeta so‘zi g‘olib bo‘lmoqda. Gazetalar do‘konlar tepasiga yozib, ilinib qo‘yilgan “ro‘znomalar” so‘zini esa hech kim tilga olmaydigan quruq shaklga aylandi va natijada u “matbuot” degan yozuv bilan almashtirila boshlangani allaqachonlar edi.

Xullas, gazeta tipidagi so‘zni boshqa bir tushunarsiz, shu bilan birga, boshqa bir til unsuri hisoblangan so‘z bilan almashtirishga urinish, til amaliyoti hamda jamiyat ehtiyoji uchun keraksiz, adabiy til me’yorlari qonunlariga zid harakat hisoblanadi.

Til hayoti va nutqiy amaliyotga aralashishning ma’lum me’yor, o‘lchov darajalari mavjud bo‘lib, bunda aniq talab hamda ehtiyojlarni hisobga olmaslik xatoliklarga olib keladi. Boshqacha qilib aytganda, bunday urinish va harakatlarni adabiy til tizimi, uning me’yoriy qonunlari inkor etadi. Buni o‘zbek adabiy tili sohasida keyingi yillarda yuz bergan va berayotgan harakatlar hamda uning natijalari aniq va yaqqol ko‘rsatib turibdi.

Ma’ruza yuzasidan savollar:

  1. Istiqlol davrida terminologiyaning taraqqiyoti?
  2. Mustaqillik davri terminlarining tub o‘zgarishlari?
  3. Yangi kirib kelgan terminlar?

8-ma’ruza mashg‘uloti

Mavzu: O‘zbek terminologiyasining baynalmilal terminlar hisobiga kengayishi. Terminologiyada yuzaga kelgan muammolarni hal etish borasidagi harakatlar. Globallashuv va integratsiya davrida tillararo munosabatlaming terminologiyada aks etishi. O‘zlashma terminlaming o‘zbek adabiy tili qonunlariga bo‘ysundirilishi. Xalq xo‘jaligidagi yangi sohalarning o‘zbek terminologiyasi rivojidagi roli. Mustaqillik davri xalq hayotida yuz bergan tub o‘zlarishlarining o‘zbek terminologiyasi rivojiga ta’siri. Terminlaming yasalishida faol modellarning o‘rni. Sifat-terminlar, fe’l-terminlar va qo‘shma terminlaming yasalishi. O‘zbek terminologiyasi sistemasidagi paradigmatik munosabatlar. O‘zbek terminologiyasi sistemasida polisemiya, sinonimiya va antonimiya. O‘zR Vazirlar Mahkamasi huzurida tuzilgan Atamashunoslik qo‘mitasining terminlarni tartibga solish, muvofiqlashtirish, terminologik lug‘atlar tuzishni tartibga solish borasidagi faoliyati (1998-2002). O‘zbek terminologiyasining bugungi holati. Terminologiyani tadqiq etish metodlari. Terminologik lug‘atlar, ulaming mazmun va sifatini aniqlash

Reja:

  1. Istiqlol davri terminologiyasi
  2. Terminlarning o‘zgarish omillari
  3. Chet tilidan o‘zlashgan terminlar
  4. Globallashuv jarayonida ijtimoiy-siyosiy, madaniy-iqtisodiy terminlarning rivojlanishi.
  5. Sport terminlarining xalqaro terminologiyaga kirishi.

Har bir xalqning asriy tajribasini o‘zida mujassam qilgan ona tilidagilisoniy boyliklarni asrab qolish, ularni ilmiy tahlil qilish, keyingi avlodlargaetkazish hozirgi fan oldida, xususan, tilshunoslik oldida turgan muhimvazifalardan biri hisoblanadi. Shu nuqtayi nazardan qaraganda PrezidentimizI.A.Karimov aytganidek, “Xalqning milliy madaniyati va o‘ziga xosligini ifodaetuvchi vosita bo‘lmish o‘zbek tili”1da mavjud bo‘lgan so‘z va iboralarni,atamalar va leksik boyliklarni o‘rganish hamda lisoniy meros sifatida ilmiytahlilini olib borish bugungi kunda eng dolzarb masalalardan biridir.

Ma’lumki, terminologiya masalalari ilmiy-texnik ishlab chiqarish, kasbhunar, har xil tarmoqlar leksikasi, ijtimoiy hayotning barcha jabhalariga tegishliso‘z va iboralarni qamrab oladi, bu tushunchalar tarixi xalq hayoti, uningmoddiy va ma’naviy jihatlari bilan bog‘liq hamda ularning barchasini tadqiqqilish, tilning mulkiga aylantirish hozirgi davr tilshunosligi oldida turgan,kechiktirib bo‘lmas tadqiqot yo‘nalishlaridan biridir.

O‘zbek tilshunosligida tarmoq terminlaril birmuncha o‘rganilgan sohalardan biri hisoblanadi. Bu sohada ko‘pgina nomzodlik va doktorlik dissertatsiyalari himoya qilingan2. Taom nomlari ham ba’zi ishlarning o‘rganish obyekti bo‘lgan. Lekin o‘rganilgan ishda Qoraqalpog‘iston o‘zbekshevalaridagi taom nomlari nazardan chetda qolgan. Vaholanki,Qoraqalpog‘iston o‘zbek shevalarida hozirgi o‘zbek adabiy tilidauchramaydigan yoki ma’no jihatdan farqlanadigan juda ko‘p so‘z-terminlarmavjud. Qoraqalpog‘istondagi o‘zbeklar etnik jihatdan ikkita katta guruhga– qipchoq va o‘g‘uzlarga mansubdir. O‘zbeklarning bu xildagi bo‘linishi,ularning til jihatdan farqlanishiga – o‘zbek tilining qipchoq va o‘g‘uzshevalari mavjud bo‘lishiga sabab bo‘lgan. Mazkur shevalar ayrim lingvistikbelgilariga ko‘ra, bir-biridan bir qadar farqlanadi. Shu sababli hamo‘rganilayotgan hudud shevasidagi leksik xususiyatlarni o‘rganish o‘zbektili leksikologiyasi va leksikografiyasi uchun qimmatli ma’lumotlar beradi.

Ma’lumki, tilshunoslikda soha atamalarining turli jihatlarini yoritishgadoir anchagina izlanishlar olib borilgan. Ushbu muammolarni tadqiq etishgaMamatov N. Uzbekskaya xlopkovodcheskaya terminologiya: Avtoref. dis. … kand. filol. nauk. – Tashkent, 1955. – 16 s; Ibragimov S. Professionalnaya leksika uzbekskogo yazka (na materialax ferganskix govorov): Avtoref. dis. … d-ra filol. nauk. – Tashkent, 1961. – 163 s; Abdiyev M. Sohaviy leksikaning sistem tahlilitilshunoslardan N.Dmitriev, N.Baskakov, A.Reformatskiy, V.Danilenko,N.Mamatov, S.Ibrohimov, M.Abdiev va boshqalar munosib hissa qo‘shdilar.

Turkiy tillar materiallari asosida uning terminologik tizimini o‘rganisho‘tgan asrning 50-yillaridan boshlandi. Bu davrgacha qator turkiy tillardahar xil sohalar bo‘yicha terminlar yuzaga keldi, darsliklar nashr qilindi, rustilidan ilmiy-texnik adabiyotlarning, turli-tuman o‘quv qo‘llanmalarningtarjima qilinishi sohalar terminologiyasining shakllanishiga ijobiy ta’sirinio‘tkazdi va 50-yillargacha shakllanib ulgurgan, katta lisoniy materiallarnio‘zida jamlagan tarmoqlar terminlarini o‘rganish, ularni tartibga solishtilshunoslik fani oldiga qator vazifalarni qo‘ydi. Shu tariqa milliy turkiytillarda terminologiya masalalarini tadqiq qiluvchi dastlabki ilmiy ishlarmaydonga keldi. Bunday ilmiy ishlarning ilk namunalariga A.IshayevningQoraqalpog‘istondagi o‘zbek shevalari” (1977), N.A.Baskakovning“Sovremennoe sostoyanie terminologii v yazikax narodov SSSR” (1959),N.K.Dmitrievning “Grammaticheskaya terminologiya v uchebnikax rodnogoyazika” (1955), F.S.Faseyevning “Tatar telende terminologiya” (1969),B.U.Oruzbaevaning “Slovoobrazovanie v kirgizskom yazike” (1964),R.A.Urekenovaning “Obrazovanie terminov v kazaxskom yazike” (1980),M.SH.Gasimovning “Osnovы terminologii azerbaydjanskogo yazika”(1972), “Azerbajchan dili terminolokijasinin asaslari” (1973).

O‘zbek tili tarmoqlar terminologiyasi bo‘yicha yuzaga kelgan dastlabkitadqiqot 1955- yilda himoya qilingan N.Mamatovning “O‘zbek paxtachilikterminologiyasi” nomli ishidir. Ishda paxtachilik bilan bog‘liq atamalartaraqqiyoti, ularning tasnifi, atamalarning so‘z, so‘z birikmalaridan farqlijihatlari, atamaning ta’rifi, O‘zbekistonda paxtachilikning rivojlanish tarixi va ubilan bog‘liq holda yangi atamalarning paydo bo‘lishi, o‘zbek paxtachiligiatamashunosligining boyishida ichki va tashqi manbalarning hal qiluvchi mavqeyi atroflicha tahlil etilgan.Keyinchalik H.Jamolxonovning “O‘zbek botanikaterminologiyasining tarkib topishi va rivojlanish tarixidan” (nomzodi …diss. 1968), M.Asomuddinovaning “O‘zbek tilida kiyim-kechak va uningqismlarining nomlari” (nomzodi … diss. 1970), T.Nugmanovning “O‘zbektilida polizchilik terminlari” (nom. diss. 1971), M.Bo‘ranovning “Terminыjivotnovodstva v uzbekskix govorax Karakalpakii: Avtoref. dis…. kand.filol. nauk. (1972), M.Ramazanovning “Iz istorii formirovaniya irazvitiya uzbekskie matematicheskoy terminologii: Avtoref. dis. … kand.filol. nauk. (1973), T.Xodjamberdievning “Jivotnovodcheskaya leksikauzbekskogo yazika: Avtoref. dis. … kand. filol. nauk. (1975),S.Azizovning “Leksiko-grammaticheskoe issledovanie muzikalnoyterminologii uzbekskogo yazika: Avtoref. dis. … kand. filol. nauk. (1981), A.Qosimovning “Farmatsevticheskaya terminologiya vsovremennom uzbekskom yazike: Avtoref. dis. … kand. fil. nauk. (1982),Z.Xusainovaning “Nazvaniya svadebnix obryadov i tseremoniy vuzbekskom yazike: Avtoref. diss. … kand. filol. nauk. (1983),N.Ikramovaning “Uzbekskaya kulinarnaya leksika: Avtoref. dis. … kand.filol. nauk. (1983), A.Madvaliyevning “Uzbekskaya ximicheskayaterminologiya i voprosi eyo normalizatsii: Avtoref. dis. … kand. filol.nauk. (1986), R.Doniyorovning “Texnicheskaya terminologiya uzbekskogo yazika: Avtoref. dis. … dokt. filol. nauk. (1988),1I.Pardayevaning “O‘zbek tilining zargarlik terminologiyasi: Filol. Fanlarinomzodi … dis.(1994), Z.Mirxoliqovning “O‘zbek tilida baliqnomlarining lug‘aviy-ma’noviy va grammatik xususiyatlari: Filol. Fanlarinomzodi … dis. (1991), M.Saidovaning “Namangan shevalaridagiqarindoshlik terminlarining leksik-semantik tahlili: Filol. fanlari nomzodi… dis. (1995), A.To‘raxojaevaning “Mustaqillik sharoitida o‘zbek tiliijtimoiy-siyosiy leksikasining taraqqiyoti” (nom. diss. 2012) kabilarnikiritish mumkin.

O‘zbek tilshunosligida ham terminlarni o‘rganish borasida yangiqadamlar qo‘yildi, ya’ni ilmiy terminologiyaga oid, kasb-hunarga oid, o‘zbek tili leksikasiga oid tadqiqotlar, shuningdek, entsiklopediya, izohli lug‘atlar birinketin maydonga keldi.

Alohida qayd etish lozimki, 1989- yil oktabrda o‘zbek tili davlat tilihaqida qonunga ega bo‘ldi. Shuningdek, yana bir olamshumul voqeani qaydetib o‘tish o‘rinlidir. 1991-yili 31-avgust kuni O‘zbekiston Respublikasi sobiqittifoq respublikalari ichida birinchilardan bo‘lib o‘z mustaqilligini e’lon qildi.

Bu muhim dalillar tilda qadimdan qaror topib kelgan lisoniy informatsiyaalmashish jarayonini yanada keng miqiyosda rivojlantirishdan iborat muhimvazifani ko‘ndalang qildi. Pirovardida, hayotning barcha jabhalarini qamrabolgan sohalar bo‘yicha yuzaga kelayotgan lisoniy materiallarni o‘zbek tiliqonun-qoidalari va talablari doirasida qayta ko‘rib chiqish lozimligini taqozaqildi. Ayniqsa, bu jarayonda ijtimoiy-siyosiy hujjatlar va adabiyotlarnimukammal yaratish masalalari muhim rolni o‘ynaydi. Zero, O‘zbekistonRespublikasining Davlat tili haqidagi qonunining 7-moddasida “Davlat tilirasmiy amal qiladigan doiralarda o‘zbek adabiy tilining amaldagi ilmiyqoidalari va normalariga rioya etiladi.

Davlat o‘zbek tilining boyitilishi va takomillashtirilishini ta’minlaydi, shujumladan, uni hamma e’tirof qilgan ilmiy-texnikaviy va ijtimoiy-siyosiyatamalarni joriy qilish hisobiga ta’minlaydi.

Yangi ilmiy asoslangan atamalar jamoatchilik muhokamasidan keyin va Oliy Majlis tegishli qo‘mitasinang roziligi bilan o‘zbek tiliga joriy etiladi” deyilgan.1 Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 4moddasida shunday yozilgan: O‘zbekiston Respublikasining davlat tili o‘zbek tilidir. O‘zbekiston Respublikasi o‘z hududida istiqomat qiluvchi barcha millat va elatlarning tillari, urf-odatlari va an’analari hurmat qilinishini ta’minlaydi, ularning rivojlanishi uchun sharoit yaratadi.

1 O‘zbekiston Respublikasining Davlat tili haqidagi qonuni. 1989- yil 21-oktyabrda qabul qilinib, 1995- yil 21- dekabrda Qonunga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritilgan yangi tahriri. –Toshkent, 1995.

Avval Respublika muassasalararo terminologiya komissiyasi nomi bilantuzilgan komissiya mustaqillikdan keyin O‘zbekiston Respublikasi VazirlarMahkamasi huzuridagi Terminologiya komiteti sifatida ish boshladi. Uning40dan ortiq sohalar bo‘yicha ish olib boruvchi tarmoqlari ish boshladi. Natijadasohalar terminlari tilshunos olimlar va soa mutaxassislari ko‘magidaunifikatsiya qilindi va tartibga keltirildi. Ammo shuni ham aytish mumkinki, bujarayonda ba’zi subyektiv sabablar tufayli terminbozlik illatlari am namayonbo‘la boshladi. Ayrim “yangilikparvarlar” oldindan ishlatilib kelinayotganbaynalminal terminlarni yoppasiga almashtirish, ya’ni yangi yasalmalar yoxudarabcha, fors-tojikcha so‘zlar bilan almashtirish payiga tushdilar. Masalan,gazeta-ro‘znoma; jurnal-oynoma, oybitik, majalla, jarida; samolyot-tayyora,aeroport-tayyorago; respublika-jumuriyat; rayon-noiya; avtobusko‘po‘rindiq; radio-ovoznigor; institut-oliygo; fakultet-kulliyot; kurs-bosqich;

pensiya-nafaqa; posobiya-nafaqa; prezidium-rayosat; jyuri-akam; arbitrhakam kabi.

Globalllashuv va kompyuterlashtirish asrida O‘zbekiston Respublikasining jahon hamjamiyati safidan o‘rin olishi davlatlararo iqtisodiy, siyosiy, madaniy va h.k. aloqalarning qizg‘in, jadal oshishiga olib keldi. Bunday munosabatlarning ijobiy natijalari nafaqat ijtimoiy-siyosiy, madaniy-iqtisodiy hayotda, shuningdek tilda ham o‘z ifodasini topmoqda. So‘nggi yillarda o‘zbek terminologiyasi tayyor xorijiy leksik birliklar hamda ular anglatuvchi akademik lisey, kollej, magistr, magistratura, bakalavr, tender, preferensiya, investisiya, lisenziya, diler, megapolis, ekologiya, ekspert, demping, inflyasiya, kliring, supermarket, mini market, giper market, chat, paynet, elektorat, narkobiznes, milliy aviakompaniya va h.k. mutlaqo yangi tushunchalarva realiyalar hisobiga boyib bordi. O‘zbekiston Respublikasi olimlarining dunyoning rivojlangan mamlakatlari yetakchi olimlari bilan o‘rnatgan ilmiy-texnik munosabatlarining jadalllashuvi, hamkorlikda dolzarb ilmiy masalalar ustida izlanishlar olib borishning yo‘lga qo‘yilishi, yosh iste’dod egalarining nufuzli chet el universitetlari va institutlarida o‘qishi yoxud malaka oshirishi mos terminlarning yaqinlashuviga ko‘mak beradi. Hozirgi o‘zbek terminologiyasi uchun G‘arb tillaridan, ayniqsa, ingliz tilidan ko‘plab terminlarning quyilibkelishi diqqatga sazovordir. Shu bilan bir qatorda, o‘zbek tili terminlarining boshqa tillar tomonidano‘zlashtirilayotgani ajablanarli hol emas. Zero, so‘z o‘zlashtirish hodisasining ikki tomonlama sodir bo‘lishi tilshunoslikda allaqachon tasdig‘ini topgan. Ta’kidlash joizki, 1999 yilning may oyida O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti tashabbusiga muvofiq o‘zbek kurashi bo‘yicha jahon birinchiligi o‘tkazildi. Keyinchalik bu sport turining ommalushuvi va dunyo arenasiga chiqishi natijasida kurash, yonbosh, chala, halol, g‘irrom kabi terminlar xalqaro sport terminologiyasining mulkiga aylandi (Bektemirov 2002;10).

Sharq taronalari (восточные мелодий), o‘zbek modeli (узбекская модель) singari terminlar jahonga mashhur bo‘ldi. Mahalla institutining qayta tiklanishi fuqarolar yig‘ini, fuqarolar yig‘ini raisi, oqsaqol va h.k. terminlarning o‘zga tillar so‘z boyligidan mustahkam o‘rin olishiga yoki tarjima qilinishiga bois bo‘ldi. Qayd etish lozimki, o‘zbek terminologiyasi tizimida xorijiy tillarga taalluqli tushunchalarni o‘z ichki imkoniyatlar asosida ifodalash tamoyili yetakchilik qilmoqda. Bunday jarayon paytida chetdan kelayotgan o‘zlashmalarning bir qismi o‘zbekcha mutanosiblari bilan almashtiriladi yoki tarjima qilinadi. Ushbu usul yangi tushunchalarni atashda o‘ta qulayligi va mahsuldorligi bilan ajralib turadi. Masalan, aksiyadorlik jamiyati (aакционерное общество), erkinlashtirish (либерализация), tijorat banki (коммерческий банк), muzyorar (ледокол), kichik biznes (малый бизнес), soliq stavkasi (налоговая ставка), tadbirkor (предприниматель), xususiy sektor (частный сектор), infratuzilma (инфраструктура), ekologik xavfsizlik (экологическая безопастность), siyosiy ekstremizm (политический экстремизм), potensial xavf-xatar (потенциальная угроза), mintaqaviy mojaro (региональный конфликт) va h.k. shularjumlasidandir. Chet tili terminlarini so‘z yasalish usullari (so‘z yasovchi modellar) asosida yangidan yuzaga kelgan yasamalar bilan almashtirish jarayonida o‘zbek tili lug‘at fondida oluvchi (aдресат), jo‘natuvchi (aдресант), tavsiyanoma (xарактеристика), buyurtma (заявка), narxnoma (прейскурант), ma’lumotnoma (справка), fuqarolik (подданство), daxlsizlik (иммунитет), ishbilarmon (предприниматель), ta’mirchi (реставратор) singari ko‘pgina terminlar.

O‘zbek tili terminologiyasi tizimida muayyan tushunchalarning muqobili bo‘lmaganligi bois ularni bitta so‘z bilan ifodalashning imkoniyati cheklangan. Kirib kelayotgan tushunchani bir qancha so‘zlar yordamida izohlash yoki tavsiflash terminologiya talablariga ziddir. Mana shunday holatlarda ruscha-baynalminal terminlar donor tilda qanday shaklda bo‘lsa o‘zbek tiliga ayni shu shaklda tayyor tarzda qabul qilinadi. Masalan: byudjet – byudjet, kredit – kredit, atom – atom, gidrolokasiya – gidrolokasiya, deduksiya – deduksiya, gerb – gerb, auditor – auditor, repatriasiya – repatriasiya, kommunikasiya – kommunikasiya, fraksiya –fraksiya, profisit-profisit, integrasiya-integrasiya, diplomatiya-diplomatiya, texnologiya – texnologiya va boshqalar.

O‘zbek tili terminologiyasining hozirgi holatida o‘z hamda o‘zlashma

paralellarning yonma-yon qo‘llanayotganiga shohid bo‘lamiz. Ushbu jarayon avvalgi terminologiya tizimidagi me’yor va yangi leksik birlik o‘rtasidagi qaramaqarshilikdan guvohlik beradi. Tabiiy, bulardan qaysi biri o‘zbek tili terminologiyasi tizimidan munosib o‘rin egallashini lisoniy hayot, nutqiy amaliyot va vaqt ko‘rsatadi. Hozircha ikki variantli terminlar jumlasiga aksiya – harakat, aksiya, arxeolog– qadimshunos, arxeolog, blok – ittifoq, blok (deputatskiy), veto – veto, ta’qiq, ofiser – zobit, ofiser, reanimasiya – jonlantirish, reanimasiya, termin – atama, termin, embargo – embargo, ta’qiqlash, sivilizasiya – sivilizasiya, tamaddun, kollegiya – hay’at, kollegiya, denonsasiya – denonsasiya, bekor qilish singarilar kiritilmoqda. Ba’zi vaziyatlarda, mabodo biror bir tushuncha ikki, ya’ni o‘z va o‘zlashma termin bilan ifodalansa, shubhasiz, afzallik o‘zbekcha variantga beriladi – tilshunoslik (lingvistika), nazoratchi (inspektor), qalam haqi (gonorar), nizom (ustav), giyohvandlik (narkomaniya), zahira (rezerv), tenglik (paritet), hokim (mer), jarroh (xirurg) va h.k. O‘zlashma terminlarning ma’lum guruhi o‘zbek tili qonunlariga bo‘ysungan tarzda uning fonetik va grammatik xususiyatlariga moslashadi. Chunonchi, o‘zlashma terminlarning o‘zbek tili fonetikasiga moslashuvi quyidagi jihatlari bilan oydinlashadi: 1) fonemalarning qisqarishi: avianoses – avinos, raketanoses – raketanos; 2) fonemalardagi tovush almashinuvi: mayak – mayoq, ochag – o‘choq, plaщ-palatka – plashch-palatka va h.k. O‘zbek tilida qurilishi jiddiy o‘zgarishlarga uchragan o‘zlashma terminlar kategoriyasiga komitet – qo‘mita, bombardirovka – bombardimon, komanduyuщiy – qo‘mondon, podryad – pudrat kabilarni kiritish o‘rinlidir.

Hozirgi o‘zbek terminologiyasi tizimida o‘zlashmalardan o‘zbekcha so‘z

yasovchi affikslar ishtirokida yangi hosil qilingan terminlar keng miqyosda qo‘llanishga kirib kelmoqda. Xusuan, bombardirovщik – bombardimonchi, dozimetrist – dozimetrchi, generalskiy – generallik, komissariat – komissarlik, patronnыy – patronli, gusenichniy –gusenisali, betonirovaniye – betonlash, ionizasiya – ionlanish; ionlash, modernizasiya – modernizasiyalash kabi ashyoviy misollar qayd etilgan fikrni tasdiqlashga xizmat qiladi.

Mustaqillik yillari o‘zbek tili lug‘at fondining boyib borishida

respublika xalq xo‘jaligi uchun mutlaqo yangi sohalarning shiddat bilan

shakllanishi va rivojlanishi kabi favqulotda muhim omillar sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. 1996 yilda Andijon viloyati Asaka shahrida Janubiy Koreyaning DEU (DAEWOO) avtomobil korporasiyasi bilan hamkorlikda “O‘zDEU Avto” qo‘shmakorxonasining ishga tushirilishi natijasida O‘zbekiston dunyodagi 28 ta avtomobilsozlik davlatlari qatoridan munosib o‘rin oldi. 1999 yilda Samarqand shahrida “SamKochAvto” o‘zbek-turk qo‘shma korxonasi avtobuslar va yuk mashinalarni ishlab chiqarishga kirishdi. Hozirgi paytda Yaponiya va Germaniya avtokompaniyalari hamkorligida “Isuzu” avtobuslari hamda “Man” yuk mashinalarini ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yilgan. “O‘zDEU Avto” qo‘shma korxonasining amerika avtomobil ishlab chiqarish giganti “Jeneral Motors”(General Motors) tarkibiga singdirilishi oqibatida bugungi talablarga to‘la javob beradigan, yuqori tezlikka ega, har tomonlama qulay hamda yoqilg‘ini tejaydigan yengil avtomobillarning yangi rusumlarini ishlab chiqarish maqsad qilib qo‘yilgan. Buning natijasida o‘zbek tilida ushbu soha terminologiyasi tubdan takomillashdi. O‘zbek terminologiyasi Tiko (Tiko,)

Damas (Damas), Neksiya (Neksia), Lasetti (Lacetti), Matiz (Matiz), Spark (Spark), Epika (Epika), Kaptiva (Kaptiva), Malibu (Malibu), Kobolt (Cobolt) singari Respublikada konveyerga qo‘yilgan yengil avtomobillarning tijoriy nomini anglatuvchi terminlar hisobiga yana ham boyidi. Sobiq sho‘rolar davlatining tanazzulga uchrashi va qulashidan keyin kommunistik mafkura bilan bog‘liq barcha tushunchalar, ularni ifodalovchi so‘z hamda terminlar o‘zbek tili lug‘at tarkibidan batamom barham topdi.

O‘zbekiston mustaqil va suveren davlat sifatida jamiyatni tom

ma’nodagi demokratiya asosida taraqqiy toptirish yo‘lini tanladi. Demokratik jamiyatni va davlatni barpo etishda milliy davlatchilik an’anlariga alohida e’tibor qaratildi. Milliy tiklanish va o‘zlikni anglash yo‘nalishi ustuvor, deb e’lon qilindi.

Turmushda tubdan sodir bo‘lgan ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-madaniy o‘zgarishlar yangi tushunchalar, yangi nomlanishlarning voqyelanishiga olib keldi. O‘zbek tilining leksik xazinasi mustaqil mamlakat yuritayotgan milliy siyosatni aks ettiruvchi rang-barang so‘zlar va terminlar bilan kengaydi. Bunday terminlar safiga tubandagi faktik misollarni kiritamiz: milliy o‘zlik, milliy davlatchilik, milliy siyosat, siyosiy islohot, ma’naviy qadriyat (duxovnoye nasledstvo) va h.k. Bo‘linish tamoyillari negizida yangi davlat boshqaruvi organlarining tuzilishi va faoliyat olib borishi pirovard natijada Oliy Majlis, senat, Vazirlar Mahkamasi, qonun chiqaruvchi organ, ijro etuvchi organ, sud hokimiyati, departament, konsern, xolding, kompaniya, hokimlar instituti, nodavlat ijtimoiy birlashma, mas’uliyati cheklangan jamoa kabi ko‘pdan–ko‘p terminlarning muomalaga kirishiga turtki berdi. O‘zbekistonda bozor iqtisodiyoti munosabatlariga o‘tilishi asosida terminologik leksika milliy valyuta, kichik biznes, o‘rta biznes, xususiy tadbirkorlik, qimmatli qog‘ozlar bozori, tadbirkorlar palatasi, konsalting, injiniring, lizing firma, biznes-inkubator singari qator yangi terminlar bilan tag‘in ham kengaydi. Ma’lumki, O‘zbekiston kamdan-kam uchraydigan ulkan yoqilg‘i-energetik mabalariga egligi bilan dong chiqargan. Neft, gaz va kondensatning g‘oyat kata zahiralari nafaqat ichki ehtiyojni to‘la qondirish, balki ularni xorijga eksport qilish imkonini yaratdi. Ushbu sohaga taalluqli neft zaxirasi, neft koni, neft maxsulotlari, gaz kondensati, metan, propan, butan, polimer materiallar, polietilen, polivinilxlorid, nitrilakril kislota, suyultirilgan gaz, xom neft singari turfa terminlar darsliklar, o‘quv qo‘llanmalari, ilmiyommabop adabiyot hamda mahalliy matbuot sahifalarida faol qo‘llanib kelmoqda. Milliy istiqloldan so‘ng O‘zbekistonda kechgan agrar islohat, so‘zsiz, qishloq xo‘jaligini qayta qurishda yetakchi ahamiyatga ega bo‘ldi. Sobiq sho‘rolardan qolgan kolxoz va sovxozlar tugatildi. Qabul qilingan Yer kodeksiga muvofiq dehqon va fermer yer mulkdoriga aylandi. Fermer xo‘jaliklari o‘zlariga bildirilgan umid va ishonchni sharaf bilan oqladilar. Respublika agrar sektorida olib borilgan islohatlar mulkdor, mulkdorlar sinfi, fermerxo‘jaligi, ko‘p ukladli iqtisodiyot, tomorqa xo‘jaligi, subsidiya, pay, investisiya singari mutlaqo yangi tushuncha va realiyalarning yuzaga chiqishini ta’minladi. Hozirgi vaqtda fan va texnik sohlarida yuz berayotgan shiddatli rivojlanish respublika aholisi faoliyatining turli qirralariga samarali ta’sir o‘tkazmoqda. Fan va texnika qo‘lga kiritgan eng oxirgi muvaffaqiyat va yutuqlar asosidagi yangi texnika vostilariga egalik qilinmoqda. Ushbu texnika vositalari nomlarini anglatuvchi terminologik leksika o‘zbek tili lug‘at tarkibining kundan-kunga boyib, kengayib borishida munosib ulush bo‘lib qo‘shilmoqda. Shundan kelib chiqqan holda ta’kidlash lozimki, Mustaqillik davri o‘zbek terminologiyasi o‘z qaror topish yo‘lining boshlanish nuqtasida turibdi. U o‘zbek tilshunosligining muhim sohasi sifatida yillar davomida yig‘ilgan tajribalar zaminida taraqqiy etmoqda va kengaymoqda.

Terminologiyaning yuzaga kelish va taraqqiyot bosqichlarini, uning o‘ziga xos xususiyatlarini tahlili shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek tilida terminlar quyidagi tarzda rivojlanmoqda.

1. O‘zbek tilida terminlarni aniq ifodalovchi qator leksemalar qadim-qadimdan qo‘llab kelinmoqda. O‘zbek adabiy tili boyligining bir qismi o‘laroq, bunday so‘zlar keyinroq, konkret terminologik tizim vujudga kela boshlashi bilan sohalarning maxsus tushunchalarini ifodalash uchun jalb qilina boshladi: haq, bitim, pay, garov, dallol, pul, so‘m, su¨urta, savdo, omonat, g‘amlama va boshqalar.

2. Iqtisodiyot bilan aloqasi bo‘lmagan, boshqa-boshqa sohalarda

qo‘llanadigan terminlar ham maxsuslashtirilayapti, ya’ni iqtisodiy terminlar

sifatida ishlatilmoqda: taklif, sohibkor, o‘sim, qoldiq, daraja, palata, kadrli,
etakchi, yig‘im, qaydnoma, baho, xo‘jalik.
Semantik-sintaktik usulda so‘z

yasalishi natijasida boshqa sohalarga tegishli so‘zlar iqtisodiyot

terminologiyasini mulkiga aylanmoqda: daromadning qoldig‘i, bozor hajmi,
foyda miqdori, qiymat solig‘i, kreditning elastikliligi, talabning egiluvchanligi,
o‘zgaruvchan narx, pul massasi, pul undirish, iqtisodiy o‘sish, etakchi valyuta,
o‘rinbosar tovarlar, o‘rmalovchi inflyatsiya.
Demak, yuzlab leksemalar iqtisodiy terminologik tizimda yakka holida ham, so‘z birikmalarining tarkibiy qismlari sifatida ham ushbu soha terminlari sifatida qo‘llanilayapti.

3. Terminologiyasining boyishidagi yana bir manba, bu tushunchalarni ifodalash uchun xilma-xil affikslar ishtirokida hosil qilingan yasama lug‘aviy birliklar hisoblanadi: ijarachi, nazoratchi, moliyachi, iqtisodchi, iste’molchi, jamg‘arma, uyushma, ustama, undirma, tejamkor, tadbirkor, ta’minot, bojxona, zarbxona, sarmoyador, mulkdor, xaridor, hissador, shartnoma, omonatnoma, so‘rovnoma, boylik, rentabellik, bebaho, befoyda, merosxo‘r, sudxo‘r, kirim, chiqim, bitim, to‘lov, o‘lchov, mulkchilik, tejamkorlik, unumlilik, aktsiyadorlik.

4. Hozirgi o‘zbek tili lug‘at tarkibida, uning iqtisodiy terminlar tizimida

yuqoridagidek umumturkiy, o‘zbek terminlari bilan bir qatorda fors-tojikcha,

arabcha leksemalar ham qo‘llanib kelinayotir: sarmoya, davlat, tijorat, tojir,
maosh, mabla¨, sarkor, daromad, dastmoya, manfaat.

5. O‘zbek tili iqtisodiyot terminologiyasi ruscha-baynalmilal terminlar

hisobiga ham boyib bormoqda: avans, aktiv, aktsiz, byudjet, birja, buxgalter,
bank, balans, biznes, veksel’, valyuta, debitor, demping, dotatsiya, diler, zalm,
kredit, kassir, litsenziya, lizing, menejment, sal’do, tarif
va boshqalar.

Ba’zi ruscha-baynalmilal iqtisodiy terminlar o‘zbek tiliga tarjima qilindi

yoki muqobil varianti qo‘llanilmoqda: auktsion – kimoshdi savdosi, barter –
ayirboshlash, brakeraj – saralash, garant – kafil, defitsit – taqchillik, dolya –
hissa, kapital – sarmoya, makler – dallol, oborot – aylanma, ssuda- qarz, schet –
hisob.
Terminlarning bir qismi tegishli ruscha-baynalmilal muqobillarining

o‘zbek tilidagi kal’kasi sifatida yuzaga kelgan. Umuman, o‘zbek iqtisodiyot terminologiyasi mustaqillikdan so‘ng yangi bosqichga ko‘tarildi va har lahzada yangi-yangi terminlar yuzaga kelmoqda. Tilshunoslikda terminlarni tartibga solish masalasi har doim ham dolzarb bo‘lib kelgan va bugun ham bu masala o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q. O‘zbek tilshunosligida sohaviy terminologiyalarni tartibga solish masalasida bir qancha ishlar amalga oshirilgan. Terminologiyaning tartibga solinishi nafaqat ilmiy sohada, balki ijtimoiy

hayotda ham ahamiyati katta bo‘lgan masaladir. Terminologiyani tartibga solishning samaradorligi terminlar bevosita qo‘llanadigan quyidagi holatlarda yaqqol ko‘rinadi: kasbiy ta’limni to‘g‘ri tashkil etishda, ishlab chiqarish amaliyotida bo‘ladigan og‘zaki muomalada, ilmiy va ishlab chiqarish jarayonlaridagi o‘zaro yozishmalarda, matbaachilikda (ilmiy, o‘quv, ishlab chiqarish kabilarga oid adabiyotlarni nashr etishda), chet el adabiyotlarini tarjima qilishda va hokazo.

Ma’ruza yuzasidan savollar:

  1. Istiqlol davri terminologiyasi?
  2. Terminlarning o‘zgarish omillari?
  3. Chet tilidan o‘zlashgan terminlar?
  4. Globallashuv jarayonida ijtimoiy-siyosiy, madaniy-iqtisodiy terminlarning rivojlanishi?
  5. Sport terminlarining xalqaro terminologiyaga kirishi?

AMALIY MASHG‘ULOTLAR ISHLANMASI

AMALIY MASHG‘ULOTDAN MASHQLAR

1-AMALIY MASHG‘ULOT

Mavzu: O‘zbek terminologiyasining shakllanish bosqichlari. Terminologiyaning umumleksikadan farqi

1-mashq. Quyidagi terminlarni lisoniy tahlil qiling

barg‘u, qarg‘u, dozor, mug‘ro, ko‘rug , elchi, hukmdor, yurtboshi, yo‘lchi, sardor, chig‘ay, yo‘qsil, qishlag‘(q), cherig/cherik, sart, xatun/qatun , kent , qag‘an , xan , tegin, yabg‘u, tarqan, tutug‘, shad

2-mashq. Quyidagi terminlarni etimologik tahlil qiling

barg‘u, qarg‘u, dozor, mug‘ro, ko‘rug , elchi, hukmdor, yurtboshi, yo‘lchi, sardor, chig‘ay, yo‘qsil, qishlag‘(q), cherig/cherik, sart, xatun/qatun , kent , qag‘an , xan , tegin, yabg‘u, tarqan, tutug‘, shad

3-mashq.Quyidagi terminlarning qatlamini aniqlang

barg‘u, qarg‘u, dozor, mug‘ro, ko‘rug , elchi, hukmdor, yurtboshi, yo‘lchi, sardor, chig‘ay, yo‘qsil, qishlag‘(q), cherig/cherik, sart, xatun/qatun , kent , qag‘an , xan , tegin, yabg‘u, tarqan, tutug‘, shad

2-AMALIY MASHG‘ULOT

Mavzu: Qadimgi turkiy til manbalaridagi terminlar tizimi. “Devonu lug‘otit turk”dagi terminlaming mavzuiy guruhlari

1-mashq. Quyidagi terminlarning mavuiy guruhlariga misol yozing

a) ijtimoiy-siyosiy terminlar tizimi

b)harbiy terminlar

c)savdo-sotiq, moliya bilan bog‘liq tushunchalarni ifodalovchi terminlar

d)soliq va boj terminlari

e)zoonimlar

f)astroponimlar

g)anatomik terminlar

h) tibbiy terminlara

i) ma’dan nomlarini anglatuvchi terminlar

j) dunyoning to‘rt tomoni va vaqt o‘lchov birligini anglatuvchi terminlar

k)ilm-fanga oid terminlar

l)diniy tushunchalar nomlari

m) ekologik terminlar

2-mashq.Quyidagi terminlar DLTda qanday guruhlarga bo‘linganligini ayting

Yelkin- elkin(musofir)

Yinju-jinju,

Yug‘du-jug‘du(tuyaning uzun juni)

Yilig‘-ilig‘

Tevay-devay

Ot-od

Men-ben

Mun-bun(sho‘rva)

Bugda-bukta.hanjar

Yigda-yikta.jiyda.

Chunchuq-chumuqa

Tamg‘aq-tamaq

Barag‘an-baran

Urag‘an-uran

Barirman-bariran

Kelirman-keliran

3-mashq. Quyidagi so‘zlarni izohlang

Budun, bilig, ingek, yag‘i, batsiq, ko‘ch, o‘kush, o‘z, art, erik

4-mashq. ”DLT”dan olingan parchalarni o‘qing. Tagiga chizilgan terminlarning ma’nosini izohlang.

Erik erni yag‘lig‘, ermagu bashi qanlig‘, Emgak ekinda qolmas, o‘kuz azaqi bo‘lg‘uncha, buzag‘i boshi bo‘lsa yik, Uma kelsa-qut kelur, Erdamsizdan qut chertilur, Kichikda qatig‘lansa, ulg‘azu sevnur, Erdam boshi til.

3-AMALIY MASHG‘ULOT

Mavzu: Qutadg‘u bilig”da eski turkiy til terminlari tizimining aks etishi

1-mashq.Quyidagi terminlarni lisoniy tahlil qiling

Mamlakat, adl, adalatlik, zalim, madrasa, asman, bazar, pul, tuxum, guhar, gul, pokiza.

2-mashq. Quyidagi terminlarni arabcha va forscha so‘zlarga ajrating

Mamlakat, adl, adalatlik, zalim, madrasa, asman, bazar, pul, tuxum, guhar, gul, pokiza.

3-mashq. Qutadg‘u bilig”dan olingan tuyuqda tajnis hosil qilgan terminning ma’nosini izohlab, tuyuqni hozirgi o‘zbek adabiy tiliga moslang.

Qayu erda bo‘lsa uqush birla o‘g,

Ani er atag‘il, necha o‘gsa o‘g.

Uqush, o‘g, bilig kimda bo‘lsa tugal,

Yavuz ersa kas te, kichik ersa –o‘g.

4-mashq. Eski turkiy tilga oid ushbu so‘zlarni leksik tahlil qiling

Ko‘kramak, sandilach,qirg‘ilach, sandug‘ach, elig, bo‘g‘u, al, ko‘ni.

4-AMALIY MASHG‘ULOT

Eski o‘zbek adabiy tili terminlari tizimining Alisher Navoiy asarlarida aks etishi

Amaliy mashg‘ulot yuzasidan savollar:

  1. Eski adabiy tili qaysi davrlarni o‘z ichiga oladi?
  2. A. Navoiy asarlari tili?
  3. Eski o‘zbek adabiy tili terminlari tizimining Alisher Navoiy asarlarida aks etishi
  4. Eski o‘zbek tili terminologiyasining hosil bo‘lish yo‘llari?
  5. Terminologiyaning shakllanishida arab tilining ta’siri?
  6. Eski o‘zbek adabiy tili terminologiyasining rivojlanishida adiblarning o‘rni?

Topshiriq: Alisher Navoiy asarlarini bo‘yicha terminlar guruhini shakllantiring

1-mashq. Eski o‘zbek adabiy tiliga mos so‘zlarni izohlang.

Cherik, ev, qopungda, ulus, butradi, huvaydo, kilk, pasha, bilmon, behbud.

5-AMALIY MASHG‘ULOT

Mavzu: “Bobumoma”ning eski o‘zbek adabiy tili terminologiyasidagi o‘rni

1-mashq. “Bobumoma” leksikasidagi quyidagi so‘zlarni izohlang.

Yavuq, cherik, qabamaq, arimaq, ilik, ulus, qazaqliq, yanmaq, qopmoq, qasaba, vasat, vafir, maxmal, maxlut, hirfagar, purshar, murabbiy, fard, g‘alat, avzon, karimuttarafayn.

2-mashq. Quyidagi terminlarni leksik tahlil

Yavuq, cherik, qabamaq, arimaq, ilik, ulus, qazaqliq, yanmaq, qopmoq, qasaba, vasat, vafir, maxmal, maxlut, hirfagar, purshar, murabbiy, fard, g‘alat, avzon, karimuttarafayn.

6-AMALIY MASHG‘ULOT

Mavzu: Ogahiy tarixiy asarlarida qo‘llangan terminlar tizimi

1-mashq. Ogahiy tarixiy asarlarida qo‘llangan terminlarni quyidagi mavzuiy guruhlar bo‘yicha joylashtiring.

  1. Harbiy amaliyotlar va qismlar nomlari.
  2. Harbiy mansab va rutbalarni ifodalovchi so‘zlar.
  3. Qurol-yarog‘ va aslaha nomlari.

2-mashq. Ogahiy tarixiy asarlarida mansab va unvonni anglatuvchi so‘zlarga misol yozing.

3-mashq. Ogahiy tarixiy asarlarida qo‘llangan terminlarni yozib chiqing.

7-AMALIY MASHG‘ULOT

Mavzu: XX asr boshi o‘zbek terminologiyasi

1-mashq. Quyidagi terminlarni lisoniy tahlil qiling

Gazeta-ro‘znoma; jurnal-oynoma, oybitik, majalla, jarida; samolyot-tayyora, aeroport-tayyoragoh; respublika-jumuriyat; rayon-noiya; avtobus-ko‘po‘rindiq; radio-ovoznigor; institut-oliygoh; fakultet-kulliyot; kurs-bosqich; pensiya-nafaqa; posobiya-nafaqa; prezidium-rayosat; jyuri-hakam; arbitr-hakam

Topshiriq. Ruscha baynalmilal so‘z va terminlarga misol yozing.

8-AMALIY MASHG‘ULOT

Mavzu: O‘zbek terminologiyasi tizimining o‘zlashma qatlami. O‘zbek tili terminlarining struktur-grammatik qurilishi

1-mashq. Quyidagi terminlarni qatlamini aniqlang

Tahsiltalab, tayyoragoh, qo‘nalg‘a, bandargoh, klub, kulliyot, minbargoh, tahsilgoh, oynoma, jurnal – jurnal, elektr – elektr, universitet – universitet, institut – institut, byudjet – byudjet, kompyuter – kompyuter, aeroport – aeroport, telefon – telefon, biznes – bisnes, sport, kitob, oftob, devor, muomila, tabelchi, BMT, aya, uvildiriq, go‘mma, magistratura, bilayn, bo‘ya, ikki, million, tuz, peshona, vatan, stol, fikr.

1-topshiriq.

  1. Fors-tojik tilidan o‘zlashgan so‘zlarga misol.
  2. Arab tilidan o‘zlashgan so‘zlarga misol.
  3. Rus va Yevropa tillaridan o‘zlashgan so‘zlarga misol.

2-topshiriq.

Kalkalash yo‘li bilan o‘zlashtirilgan so‘zlarga misol yozib, xususiyatini tushuntiring.

9-AMALIY MASHG‘ULOT

Mavzu: Qo‘shma terminlar, termin – so‘z birikmalari. Terminologiyada ko‘chimlarning roli

1-mashq. O‘qing. Gaplar tarkibidagi qo‘shma so‘zlarni aniqlang.

1. Biz bunday paytimizda qaynanamiz bоshimizda danak chaqar edi…

2. – Qiziq ekansiz-ku, Nоrbоy оta. Biz to‘g‘rimizda оzmuncha ig‘vо bo‘ldimi? Bu ham shularning biridir-da. (P.Q.) 3. Bu bоyvuchcha bo‘lsa kеchasi оtasharavadan tushsa-yu, sahar mardоnda kеtmоnni еlkasiga tashlab, to‘qayga jo‘nasa…(S.Ahm.) 4. Bu paytda Davjоn bir nеchta hоvlining past-baland dеvоrlaridan оshib, Chоrchinоr tarafga bоradigan yolg‘izоyoq yo‘lga o‘tib оlgan edi. (О.Husanоv) 5. Binоyi kiyingan, хushsurat bu yigit kirib kеlganida tabibbоshining tоsh yuragi yumshagan edi. (T.Malik) 6. Shu tarzda bir yog‘i Ko‘ktеrakka, ikkinchi tоmоni Tоshavtоmashdan Yangiyo‘l rayоnining chеgarasiga bоrib tutashgan mavzеlarni aylanib chiqishdi.(P.Q.)

Topshiriq. Qugayidagi ma’lumotlarga diqqat qiling.

Qo‘shma so‘zlarda ism tarkibidagi tovushlar o‘zgarishi tufayli yuz beruvchi imloviy xatolarning shunday holatlarini ko‘rsatish mumkin:

  1. Ism tarkibidagi biror tovush mahalliy sharoitda boshqa bir

    tovush bilan almashiniladi: Farhod \\ Parxod, Iso \\ Isa, Sora\\ Sara kabi.
  2. Ismlar tarkibidagi biror tovush tushib qoladi: SHohnazar\\

    Shonazar, Anor\\ Nor, Mengli\\ Meli.

  3. Ism tarkibidagi biror tovush orttiriladi: Qari\\ Qarri.

4. Qo‘shma ismlarning bir qismi qisqaradi: Berdimurod\\ Berdi,

Muhammadrizo\\ Matrizo, Muhammaddiyor \\ Madyor, Muhammadniyoz \\ Matyoz.

5. Qo‘shma ismning ikkinchi qismi qisqaradi: Norposhsha\\ Norposh,

6. Qo‘shma otning har ikki qismida qisqarish yuz beradi: Qurboniyoz

Quryoz, Boboniyoz \\ Boboyoz, Xo‘janiyoz \\ Xo‘jyoz.

Topshiriq. Qo‘shma toponimlar qaysi turkumdagi birliklarning birikishidan hosil bo‘lganini aniqlang.

Beshariq, Yangiariq, Mingbuloq, Yangibozor, Ko‘nazey, Uchtepa, Oltiariq, Oqsuv, Oqoltin, Ko‘lqamish, Ko‘ktosh, Oqdaryo, Qorasuv, Kattabuloq, Oltiqoq, To‘rtko‘l, Beshyog‘ochKuyganyor, Qaynarbuloq,

Taxtako‘priq, Sochtepa, Boltamozor, Qarg‘aovul, Qumariq

Qaynarsoy, Kuygandaryo, Kuygantosh va boshqalar.

10-AMALIY MASHG‘ULOT

Mavzu: Professional (kasb-hunar) terminlari

Bilib oling! Kasb-hunar leksikasi – (professionalizmlar) muayyan kasb yoki hunar egalari nutqiga xos soʻz va tushunchalar majmui. Boshqa tildan soʻz olish, shevaga xos soʻzlar, umumxalq tiliga xos maʼnosi oʻzgartirilgan soʻzlar K.-h. l.ning shakllanishi uchun asosiy manba hisoblanadi. Bir buyum, narsani turli kasb kishilari tomonidan xilma-xil (mas, “qozon” — qandolatchilarda “potila” va b.) nomlanishi ham K.-h. l.ni yuzaga keltirishi mumkin. Kasb-hunarning rivojlangan tarmogʻi (mas, paxtachilik, tibbiyot, texnika va b.) leksikasi boy boʻlib, shu sohalarga oid alohida adabiyotlar ham nashr etilgan. Fan-texnikaga oid terminlarning , umuman, til lugʻat tarkibining boyishida va xalqning moddiy madaniyat tarixini oʻrganishda ular muhim manba hisoblanadi. K.-h. l. badiiy adabiyotda muayyan personaj xususiyati, tabiatini chuqurroq yoritishda badiiy tasvir vositasi boʻlib xizmat qiladi

1-mashq.Quyidagi terminlarni guruhlarga ajrating.

Julxirs, oqnavvot, zulbaroq, gurvak, tarlavuq, Sazan, oq, morfemika, shim, proteza,

laqqa, cho‘rtan, kostyum, qora, pushti, arabi, sema, kuylak, olacha-palos, qariqiz, qizil, do‘ppi.

11-AMALIY MASHG‘ULOT

Ilmiy-texnikaviy terminlar

1-mashq.Quyidagi ilmiy terminlarni izohlang.

Tilshunoslikka oid ilmiy terminlar: Leksika, sema, bog‘lama, defis, dialekt, prokopa, dissimilyatsiya, jamlovchi ot, dublet, antiteza, dominanta, konsanantizm, diaxron, sinxron, chog‘ishtirma, qiyosiy tilshunoslik.

Adabiyotshunoslikka oid ilmiy terminlar: lirika, tuyuq, sayohatnoma, vazn, anafora, qit’a, klassik, kompozitsiya, marsh, matla, meditativ nazm, melodika, saj.

Matematikaga oid ilmiy terminlar: kosinus, sinus, qo‘shish, ayrish, ko‘paytirish, bo‘lish, kasr.

Tarixga oid ilmiy terminlar: Neolit, loy jangi, arxeolog, numuzmatika.

12-AMALIY MASHG‘ULOT

Mavzu: Fan sohasi terminlarining o‘zbek adabiy tili leksik fondidagi o‘rni

Topshiriq: Sohalarga oid terminlarni guruhlang.

Quyidagi ma’lumotlarga diqqat qiling:

Ayrim tashabbuskor olimlar ishga kirishib, sohani tadqiq etishni davom ettirdilar. Natijada esa 50 yillarga kelib, sohaviy lug‘atlar ustida ishlar amalga oshirila boshlangan. Jumladan, matematika (M.Sobirov), fizika (R.Mallin), geografiya (I.Dolimov va b.), ximiya (Z.Saidnosirova), botanika (S.Sahobiddinov), fiziologiya (A.Yunusov), tuproqshunoslik (M.Bahodirov va b.), meterologiya (M.Orifjonova), zoologiya (T.Zohidov), geologiya (O.Sodiqov), huquqshunoslik (F.Bakirov)lar turli fanlar va ularning sohalariga oid terminologik lug‘atlar bilan ish olib borish imkoniga ega bo‘lganlar. Shu bilan birga, o‘sha paytlarda terminologiyaning nazariy masalalari va terminlarni tartibga solish hamda ularni amaliyotga tadbiq etish bo‘yicha bir qancha ilmiy maqolalar ham muntazam ravishda chop etilib

turilgani diqqatga molikdir.

Bayon etilganlardan shu narsa ma’lum bo‘ladiki, o‘zbek adabiy tilining terminologik tizimi, ularni to‘plash, tartibga solish va sistemalashtirish bo‘yicha o‘zbek tilshunosligida XX asrning birinchi yarmida dastlabki ishlar amalga oshirilgan.

13-AMALIY MASHG‘ULOT

Terminologik leksikografiya

Topshiriq:

A) Adabiyotshunoslik terminlarining izohli lug‘atini tahlil qiling va misollar yozing;

B) Lingviatik terminlarning izohli lug‘atini tahlil qiling va misollar yozing.

Savollar:

  1. Termin so‘zi qaysi tildan olingan?
  2. Termin so‘zi qanday ma’noni bildiradi?
  3. Terminologiya qnday ma’nolarni anglatadi?
  4. Istiloh so‘zi qaysi tildan olingan?
  5. “… terminlar – bu maxsus so‘zlardir” degan xulosa kimga tegishli?
  6. Qaysi olim muayyan fanlar va kasbkorlikda ishlatiladigan so‘zlarni “maxsus leksika” deb ataydi?
  7. muayyan fanlar va kasbkorlikda ishlatiladigan so‘zlarni ya’ni “maxsus leksika” neha guruhga bo‘linadi?
  8. “Terminlar fan-texnika, adabiyot, san’at va boshqa sohlarga oid ixtisoslashgan, qo‘llanishi muayyan soha bilan chegaralangan tushunchalarni ifodalaydigan nominativ birliklardir…” quyida fikrlar kimga tegishli?
  9. “Qaraqalpaq terminologiyasi” kitobining muallifi kim?
  10. Kim terminologik leksikani “keyingi ma’no” deb atagan va “u tilshunoslikning o‘rganish ob’ektiga kirmaydi, uni boshqa fanlar o‘rganadi” deb ko‘rsatilgan?

Seminar mashg‘ulotlar ishlanmasi

1-Seminar mashg‘uloti

Mavzu: O‘zbek terminologik tizimining o‘ziga xos xususiyati

Reja:

1.Terminologiyaning fan sifatida shakllanishi

2.O‘zbek terminologiyasi shakllanishining uch bosqichi

3.O‘zbek tili so‘z boyligida sohaviy terminlar va ularning xususiyatlari

4.Soha terminologiyasing o‘zbek tili lug‘at fondidagi o‘rni

Ma’lumki, Turkiy xalqlar ichida va O‘rta Osiyoda O‘zbekiston qadimgi va keng rivoj topgan ma’naviy va ma’rifiy o‘choqlardan biridir. Buni biz qadimgi yozma yodgorliklar, jumladan, “Avesto” kitobi, shuningdek, xalq og‘zaki ijodi yozma manbalaridan bilamiz. O‘zbek xalqi madaniyati va uning tarixi ko‘p asrlardan buyon shakllanib, sayqal topib kelayotgani hech kimga sir emas.

Aslida, o‘zbek tili lug‘at boyligini kuzatish shundan dalolat beradiki, uzoq yillar, aniqrog‘i, uzoq asrlar davomida tilimizga juda ko‘plab arabcha-forscha so‘zlar, terminlar kirib kelgan. Bularning dastlabki manbalari muqaddas “Avesto” kitobi bo‘lsa, keyinchalik turkiy xalqlar, ayniqsa, o‘zbek xalqi uchun rivojlangan davr IX- XIX asrlardagi badiiy va ilmiy asarlardagi manbalar hisoblanadi. O‘sha davrlarda bularning katta qismi ilmiy termin sifatida yuqori darajaga ko‘tarilgan. Bunday so‘z va terminlar o‘zbek tili terminologiyasi tarkibiga shu darajada singib ketganki, ularni faqat mutaxassislargina bu so‘z arabcha, bu so‘z forscha deb ajrata oladilar. Masalan, kitob, daftar, maktab, giyoh, siyoh, pul, tandir kabi ko‘plab so‘zlarni oddiy o‘quvchi o‘zbekcha o‘zbek so‘z va termin sifatida asrlar davomida qo‘llab kelmoqda. Masalan, ajdodlarimiz tarixini qanchalik chuqur o‘rganar ekanmiz, tildagi turli terminlar tabiati, ularning taraqqiyot yo‘llari va prinsiplari hamda semantikasi shunchalik tushunarli bo‘la boradi. Ko‘pchilik uchun ba’zi tarixiy terminlar umuman tushunarsizdir. Haqiqatan ham ayrim ibtidoiy mehnat qurollari to‘g‘risida atroflicha tasavvurga ega emasmiz. Albatta, bular haqida ma’lumot olish uchun tarixiy hujjatlarni titkilash, arxeologik topilmalarni ko‘zdan kechirish yoki boshqa manbalarga murojaat qilishga to‘g‘ri keladi. Bu xususida Oftobxon Umarxo‘jaeva shunday yozadi: “O‘zbek xalqining uzoq o‘tmishi bilan bog‘liq bo‘lgan charx, omoch, juvoldiz kabi mehnat qurollari qadimgi davr moddiy madaniyati in’ikosidir”.

lingvistikada e’tirof etilgan voqelik hisoblanadi. O‘zbek terminologiyasi tizimi ham bundan mustasno emas. Umumiste’mol so‘zlardan farqli ravishda doim maxsus tushunchalarni anglatish, ifodalash uchun xizmat qilishga yo‘naltirilgan terminlar o‘zbek adabiy tilining shakllanish va taraqqiy etish bosqichlari zaminimda tarkib topdi va takomillashdi. O‘zbek adabiy tili leksikasi qonuniyatlari negizida shakllangan terminologik leksika tarixini qadimgi turkiy til (UP-X) terminologiyasi, eski turkiy til (X1-X1U) terminologiyasi, eski o‘zbek adabiy tili (XU-XX asr boshi) terminlogiyasi, sho‘rolar davri o‘zbek tili terminologiyasi va istiqlol davri o‘zbek tili terminologiyasi tarzida davrlashtirish salkam o‘n to‘rt asrlik vaqt mobaynida terminlogik leksika tizimida ekstralingvistik va intralingvistik omillar negizida sodir bo‘lgan jarayonlarni anglab yetish imkonini beradi. Hozirgi qardosh turkiy tillar, jumladan, o‘zbek tili leksik xazinasida muayyan darajada qo‘llanishda davom etayotgan yoki bugun iste’moldan butunlay chiqib ketgan qadimgi turkiy tilga taalluqli leksik birliklar tarkibida terminologik leksika ham sezilarli o‘rinni egallaganligi bilan xarakterlidir.

2-Seminar mashg‘uloti

Mavzu: Terminologik tizimda o‘z qatlamning qo‘llanish doirasi. Asl o‘zbekcha so‘zlardan ayni tilga oid affikslar yordamida yasalgan terminlar

Reja:

  1. Morfologik usul.
  2. Sintaktik usul.
  3. Semantik usul.

Tayanch tushunchalar: struktur tuzilish, sodda, qo‘shma, murakkab va birikma terminlar, yasama, morfologik usul, sintaktik usul, semantik usul.

Tilshunoslikda, xususan, terminologik tadqiqotlarda terminlarning hosil bo‘lishi, asosan, uch xil usul orqali amalga oshiriladi:

  1. Morfologik (affiksal) usul.
  2. Sintaktik (kompozision) usul.
  3. Semantik usul.

Morfologik (affiksal) usul – tildagi biror mavjud terminga bir va ba’zan bir necha yasovchi affikslarning qo‘shilishi bilan yangi termin yasaydi. Har bir soha terminlarining o‘z yasovchi qo‘shimchalari mavjud. Jumladan, yog‘ochsozlik sohasida faol qo‘llanadigan affikslar: – soz: yog‘ochsoz, eshiksoz; -i(sh): ulash, uzaytirish; – lik: duradgorlik, panjarasozlik; – k (q): kurak, qipiq;ch: sandiqchi, savatchi; yuridik: – lik: qarzdorlik, dezertirlik; –i (sh): tahqirlash, ayblash, qiynash; –chi: qoralovchi, talovchi;dor: mulkdor, sarmoyador;xo‘r: qasamxo‘r, merosxo‘r; – boz: arizaboz, guruhboz; gich (-qich, -qich, -kich): chang ajratgich, yem buqlatgich;, –lash: burqilash, payvandlash kabilar.

Sintaktik (kompozision) usul – birikmaning bir komponenti ma’nosi ko‘chgan so‘zdan, qolgani esa shu soha terminidan iborat lug‘aviy birlikning hosil bo‘lishi tushuniladi. Yog‘ochsozlik sohasida: pilta vassa, kindik qoziq, tirnoq chiqarish.

O‘zbek tili terminologiyasida yakka so‘zli terminlarga nisbatan sintaktik usul bilan yasalgan terminlar ancha salmoqli o‘rinni egallaydi. Buning sababi shundaki, sintaktik usul bilan yasalgan terminlar barcha tillarda bo‘lganidek, o‘zbek tilida ham muhim nominativ manba sanaladi.

Ma’lumki, har bir til o‘ziga xos grammatik qonuniyatlar asosida ish ko‘radi. Terminlar tuzilish materiali, ya’ni qanday so‘zlardan tashkil topganiga qarab bir necha xil bo‘lishi mumkin:

Ot+ot tipidagi terminlar: samolyot borti, bug‘ mashina, shamol tegirmon, moy juvoz, temir qopqoq, arava gupchagi, radioning qulog‘i, samolyotning parragi kabilar.

Nisbiy sifat+ ot tipidagi terminlar: motorli qayiq, parrakli samolyot, magnitli diska, tirkama plug, halqasimon zichlagich kabilar.

Sifatdosh+ ot tipidagi terminlar: o‘ta sezgir apparat, sezgir asbob, o‘zi yurar mashina, pilla tortadigan avtomat, qirquvchi asbob, yurgizuvchi aravacha kabilar.

Semantik usul – bir soha terminologiyasining “mulki” bo‘lgan lug‘aviy birlik ma’nosini metaforik ko‘chirish asosida ikkinchi bir sohaga o‘tadi.

Semantik usul bilan terminlar hosil bo‘lishi, boshqacha aytganda, transterminlashuv (lotincha trans – «orqali, ichidan, o‘rtasidan, orasidan» ma’nolarini anglatadi) jarayonida, birinchidan, umumiste’moldagi leksemalarning muayyan soha terminlariga aylanishi, ikkinchidan, biror fan sohasi terminlarining ma’no ko‘chishi natijasida boshqa fan sohasi terminologik tizimida qo‘llana boshlashi isbot talab qilmaydigan aksiomadir. Ayni shunday jarayon terminshunoslikda «transterminlashuv» deb atalayotganligini ta’kidlash lozim. Ushbu terminni qo‘llash terminlar semantikasidagi semantik ko‘chim hodisasini boshqa (oddiy) leksik birliklardagi holatdan farqlashda ko‘proq ahamiyat kasb etadi. Transterminlashgan, ya’ni semantik usulda hosil bo‘lgan terminlar terminologik lug‘atlarning kattagina qismini tashkil qilib, ularning ayrimlari izohli lug‘atlar, ensiklopediyalar, ma’lumotnomalarda ham o‘z ifodasini topmoqda.

3-Seminar mashg‘uloti

Mavzu: O‘zlashmalardan o‘zbekcha qo‘shimchalar vositasida hosil qilingan terminlar. O‘zlashma affikslar yordamida yuzaga kelgan terminlar

Reja:

  1. O‘zlashmalardan o‘zbekcha qo‘shimchalar vositasida hosil qilingan terminlar.
  2. O‘zlashma affikslar yordamida yuzaga kelgan terminlar.

O‘zbek tili terminologiyasining hozirgi holatida o‘z hamda o‘zlashma

paralellarning yonma-yon qo‘llanayotganiga shohid bo‘lamiz. Ushbu jarayon avvalgi terminologiya tizimidagi me’yor va yangi leksik birlik o‘rtasidagi qarama qarshilikdan guvohlik beradi. Tabiiy, bulardan qaysi biri o‘zbek tili terminologiyasi tizimidan munosib o‘rin egallashini lisoniy hayot, nutqiy amaliyot va vaqt ko‘rsatadi. Hozircha ikki variantli terminlar jumlasiga aksiya – harakat, aksiya, arxeolog– qadimshunos, arxeolog, blok – ittifoq, blok (deputatskiy), veto – veto, ta’qiq, ofiser – zobit, ofiser, reanimasiya – jonlantirish, reanimasiya, termin – atama, termin, embargo – embargo, ta’qiqlash, sivilizasiya – sivilizasiya, tamaddun, kollegiya – hay’at, kollegiya, denonsasiya – denonsasiya, bekor qilish singarilar kiritilmoqda. Ba’zi vaziyatlarda, mabodo biror bir tushuncha ikki, ya’ni o‘z va o‘zlashma termin bilan ifodalansa, shubhasiz, afzallik o‘zbekcha variantga beriladi – tilshunoslik (lingvistika), nazoratchi (inspektor), qalam haqi (gonorar), nizom (ustav), giyohvandlik (narkomaniya), zahira (rezerv), tenglik (paritet), hokim (mer), jarroh (xirurg) va h.k. O‘zlashma terminlarning ma’lum guruhi o‘zbek tili qonunlariga bo‘ysungan tarzda uning fonetik va grammatik xususiyatlariga moslashadi. Chunonchi, o‘zlashma terminlarning o‘zbek tili fonetikasiga moslashuvi quyidagi jihatlari bilan oydinlashadi: 1) fonemalarning qisqarishi: avianoses – avinos, raketanoses – raketanos; 2) fonemalardagi tovush almashinuvi: mayak – mayoq, ochag – o‘choq, plaщ-palatka – plashch-palatka va h.k. O‘zbek tilida qurilishi jiddiy o‘zgarishlarga uchragan o‘zlashma terminlar kategoriyasiga komitet – qo‘mita, bombardirovka – bombardimon, komanduyuщiy – qo‘mondon, podryad – pudrat kabilarni kiritish o‘rinlidir.

Hozirgi o‘zbek terminologiyasi tizimida o‘zlashmalardan o‘zbekcha so‘z

yasovchi affikslar ishtirokida yangi hosil qilingan terminlar keng miqyosda qo‘llanishga kirib kelmoqda. Xusuan, bombardirovщik – bombardimonchi, dozimetrist – dozimetrchi, generalskiy – generallik, komissariat – komissarlik, patronnыy – patronli, gusenichniy –gusenisali, betonirovaniye – betonlash, ionizasiya – ionlanish; ionlash, modernizasiya – modernizasiyalash kabi ashyoviy misollar qayd etilgan fikrni tasdiqlashga xizmat qiladi.

Mustaqillik yillari o‘zbek tili lug‘at fondining boyib borishida

respublika xalq xo‘jaligi uchun mutlaqo yangi sohalarning shiddat bilan

shakllanishi va rivojlanishi kabi favqulotda muhim omillar sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. 1996 yilda Andijon viloyati Asaka shahrida Janubiy Koreyaning DEU (DAEWOO) avtomobil korporasiyasi bilan hamkorlikda “O‘zDEU Avto” qo‘shmakorxonasining ishga tushirilishi natijasida O‘zbekiston dunyodagi 28 ta avtomobilsozlik davlatlari qatoridan munosib o‘rin oldi. 1999 yilda Samarqand shahrida “SamKochAvto” o‘zbek-turk qo‘shma korxonasi avtobuslar va yuk mashinalarni ishlab chiqarishga kirishdi. Hozirgi paytda Yaponiya va Germaniya avtokompaniyalari hamkorligida “Isuzu” avtobuslari hamda “Man” yuk mashinalarini ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yilgan. “O‘zDEU Avto” qo‘shma korxonasining amerika avtomobil ishlab chiqarish giganti “Jeneral Motors”(General Motors) tarkibiga singdirilishi oqibatida bugungi talablarga to‘la javob beradigan, yuqori tezlikka ega, har tomonlama qulay hamda yoqilg‘ini tejaydigan yengil avtomobillarning yangi rusumlarini ishlab chiqarish maqsad qilib qo‘yilgan. Buning natijasida o‘zbek tilida ushbu soha terminologiyasi tubdan takomillashdi. O‘zbek terminologiyasi Tiko (Tiko,)

Damas (Damas), Neksiya (Neksia), Lasetti (Lacetti), Matiz (Matiz), Spark (Spark), Epika (Epika), Kaptiva (Kaptiva), Malibu (Malibu), Kobolt (Cobolt) singari Respublikada konveyerga qo‘yilgan yengil avtomobillarning tijoriy nomini anglatuvchi terminlar hisobiga yana ham boyidi. Sobiq sho‘rolar davlatining tanazzulga uchrashi va qulashidan keyin kommunistik mafkura bilan bog‘liq barcha tushunchalar, ularni ifodalovchi so‘z hamda terminlar o‘zbek tili lug‘at tarkibidan batamom barham topdi.

O‘zbekiston mustaqil va suveren davlat sifatida jamiyatni tom

ma’nodagi demokratiya asosida taraqqiy toptirish yo‘lini tanladi. Demokratik jamiyatni va davlatni barpo etishda milliy davlatchilik an’anlariga alohida e’tibor qaratildi. Milliy tiklanish va o‘zlikni anglash yo‘nalishi ustuvor, deb e’lon qilindi.

Turmushda tubdan sodir bo‘lgan ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-madaniy o‘zgarishlar yangi tushunchalar, yangi nomlanishlarning voqyelanishiga olib keldi. O‘zbek tilining leksik xazinasi mustaqil mamlakat yuritayotgan milliy siyosatni aks ettiruvchi rang-barang so‘zlar va terminlar bilan kengaydi. Bunday terminlar safiga tubandagi faktik misollarni kiritamiz: milliy o‘zlik, milliy davlatchilik, milliy siyosat, siyosiy islohot, ma’naviy qadriyat (duxovnoye nasledstvo) va h.k. Bo‘linish tamoyillari negizida yangi davlat boshqaruvi organlarining tuzilishi va faoliyat olib borishi pirovard natijada Oliy Majlis, senat, Vazirlar Mahkamasi, qonun chiqaruvchi organ, ijro etuvchi organ, sud hokimiyati, departament, konsern, xolding, kompaniya, hokimlar instituti, nodavlat ijtimoiy birlashma, mas’uliyati cheklangan jamoa kabi ko‘pdan–ko‘p terminlarning muomalaga kirishiga turtki berdi. O‘zbekistonda bozor iqtisodiyoti munosabatlariga o‘tilishi asosida terminologik leksika milliy valyuta, kichik biznes, o‘rta biznes, xususiy tadbirkorlik, qimmatli qog‘ozlar bozori, tadbirkorlar palatasi, konsalting, injiniring, lizing firma, biznes-inkubator singari qator yangi terminlar bilan tag‘in ham kengaydi. Ma’lumki, O‘zbekiston kamdan-kam uchraydigan ulkan yoqilg‘i-energetik manbalariga egaligi bilan dong chiqargan. Neft, gaz va kondensatning g‘oyat kata zahiralari nafaqat ichki ehtiyojni to‘la qondirish, balki ularni xorijga eksport qilish imkonini yaratdi. Ushbu sohaga taalluqli neft zaxirasi, neft koni, neft maxsulotlari, gaz kondensati, metan, propan, butan, polimer materiallar, polietilen, polivinilxlorid, nitrilakril kislota, suyultirilgan gaz, xom neft singari turfa terminlar darsliklar, o‘quv qo‘llanmalari, ilmiyommabop adabiyot hamda mahalliy matbuot sahifalarida faol qo‘llanib kelmoqda. Milliy istiqloldan so‘ng O‘zbekistonda kechgan agrar islohat, so‘zsiz, qishloq xo‘jaligini qayta qurishda yetakchi ahamiyatga ega bo‘ldi. Sobiq sho‘rolardan qolgan kolxoz va sovxozlar tugatildi. Qabul qilingan Yer kodeksiga muvofiq dehqon va fermer yer mulkdoriga aylandi. Fermer xo‘jaliklari o‘zlariga bildirilgan umid va ishonchni sharaf bilan oqladilar. Respublika agrar sektorida olib borilgan islohatlar mulkdor, mulkdorlar sinfi, fermerxo‘jaligi, ko‘p ukladli iqtisodiyot, tomorqa xo‘jaligi, subsidiya, pay, investisiya singari mutlaqo yangi tushuncha va realiyalarning yuzaga chiqishini ta’minladi. Hozirgi vaqtda fan va texnik sohlarida yuz berayotgan shiddatli rivojlanish respublika aholisi faoliyatining turli qirralariga samarali ta’sir o‘tkazmoqda. Fan va texnika qo‘lga kiritgan eng oxirgi muvaffaqiyat va yutuqlar asosidagi yangi texnika vostilariga egalik qilinmoqda. Ushbu texnika vositalari nomlarini anglatuvchi terminologik leksika o‘zbek tili lug‘at tarkibining kundan-kunga boyib, kengayib borishida munosib ulush bo‘lib qo‘shilmoqda. Shundan kelib chiqqan holda ta’kidlash lozimki, Mustaqillik davri o‘zbek terminologiyasi o‘z qaror topish yo‘lining boshlanish nuqtasida turibdi. U o‘zbek tilshunosligining muhim sohasi sifatida yillar davomida yig‘ilgan tajribalar zaminida taraqqiy etmoqda va kengaymoqda.

4-Seminar mashg‘uloti

Mavzu: O‘zbek terminologik tizimida o‘zlashgan qatlamning o‘rni

Reja:

  1. O‘zbek terminologiyasining leksik-genetik xususiyatlari.
  2. Terminologiyaning rivojlanishida o‘zlashgan qatlamning o‘ziga xosligi.

Markaziy Osiyo va Qozog‘iston hududida topilgan yozma yodgorliklar turkiy qabilalarning qadimdan o‘z madaniyati va o‘z adabiy tiliga ega bo‘lganligidan guvohlik beradi.

Turkiy xalqlarning moddiy-madaniy hayoti va yozuv tarixi haqidagi tarixiy, arxeologik ma’lumotlar turkiy tilda so‘zlovchi urug‘ hamda qabilalarning miloddan ilgari mavjud bo‘lganligini, jamiyat bo‘lib tashkil topganligini va birgalikda turmush kechirganligini ko‘rsatadi. Shunga qaramasdan, qadimgi turkiy til deganda ko‘pchilik adabiyotlarda milodiy VII-VIII asrlarni o‘z ichiga oladi, degan fikrlar bildiriladi. Boshqalarida V-X asrlarni o‘z ichiga qamrab olishi ta’kidlanadi. Lekin Mustaqillik sharofati bilan qadimgi turkiy til davri tarixini uzaytiruvchi omillar aniqlandi. Yozuv madaniyatiga nazar tashlansa Markaziy Osiyoda yashagan qabilalar va xalqlar yagona alifbo bilan cheklanib qolgan emaslar. Chunonchi, so‘g‘dlar o‘z tarixi mobaynida oromiy, milliy so‘g‘d, moniy, suryoniy yozuvlaridan foydalanganlar. Qadimgi sak tili turk-run yozuvidan foydalangan.

Qadimgi Xorazmiy adabiy tili uchun xorazmiy, arab alifbolari amalda bo‘lgan. Bular ba’zi ishlarda «Avesto» tili, qadimgi Xorazm tili va yozuvi, Baqtriya tili va yozuvi, so‘g‘d tili va yozuvi, sak (shak) tili va yozuvi degan nom bilan ataladi.

Sak (shak) qabilalari turk-run yozuvidan foydalangan bo‘lib, u oromey yozuvi asosida shakllangan va unda 26 harf mavjud. Uning yodgorliklari 1970 yildan so‘ng Qozog‘istonning Issiq qo‘rg‘oni, Afg‘onistoninng Dashti Novur, Surxandaryoning Xolchayon, Dalvarzintepa, Fayoztepa, Andijonning Lo‘mbitepa degan joylaridan topildi. Bu narsa Urxun-Enasoy yozuvining shakl va tovush birligi uning uzoq turkiy jarayonni bosib o‘tganidan dalolat beradi. Chunki Urxun-Enasoy atamasi turk-run yozuv yodgorliklarining mahalliy guruhinigina anglatadi.

Shunday ekan, qadimgi turkiy til tarixi Markaziy Osiyo (Issiq, Dashti Naur, Xolchayon, Dalvarzintepa, Fayoztepa, Lo‘mbitepa) yodgorliklaridan boshlanadi. Bu yodgorliklar miloddan oldingi davrlarga tegishli bo‘lib, u I Turk hoqonligi va undan G‘arbiy turk hoqonligi ajralgan davrga oiddir. Buni arxeologik qatlamlar tasdiqlamoqda. Xullas, qadimgi yodgorliklarning mahalliy guruhini anglatgan turk-run yozuvi Urxun-Enasoy tomondan G‘arbga emas (bunda 38 harfiy belgi bor), balki Markaziy Osiyodan (bunda 26 harfiy belgi bor) Sharq tomonga tarqalgandir. Markaziy Osiyodan topilgan yodgorliklar qadimgi turkiy til davri tarixini uzaytirishga imkon beradi. Shunga ko‘ra, qadimgi turkiy til miloddan avvalgi VII asrdan milodiy X asrgacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi. Bu davrni o‘rganish darajasi va yodgorliklarining xususiyatlariga ko‘ra, o‘z navbatida, ikki davrga ajratish mumkin:

a) Qadimgi qabilalar adabiy tili (miloddan avvalgi VII asrdan milodiy VI asrgacha bo‘lgan davr).

b) Qadimgi turkiy xalqlarning adabiy tili (VI-X asrlar).

5-Seminar mashg‘uloti

Mavzu: Qadimgi turkiy tildagi ijtimoiy-siyosiy va sotsial-iqtisodiy terminlar

Reja:

  1. Ijtimoiy-siyosiy terminlarning shakllanishi.
  2. Sotsial-iqtisodiy terminlarning shakllanishi.

Ijtimoiy-siyosiy terminlarning paydo bo‘lish tarixini qadimdan boshlashimiz zarur. Umumturkiy meros bo‘lmish O‘rxun-Enisey va boshqa yodnomalarda o‘z ifodasini topgan qag‘an, budun, balыq (“shahar” ma’nosida), sab (“kengash” ma’nosida), bitikchi (“kotib” ma’nosida), alp (“qahramon” ma’nosida) kabi terminlar buning yaqol misolidir. Ijtimoiy-siyosiy hayotdagi o‘zgarishlar, tabiiyki, o‘zining leksik qatlamlarida ham o‘z ifodasini topadi. Bu fikrimizni M.Koshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk”  asaridagi quyidagi  ijtimoiy-siyosiy terminlar misolida ham ko‘rish mumkin: and, buzun, baæ, boæun  (“jamoa” ma’nosida),bachèg‘ (“ahd” ma’nosida),  beg,  æarlèg‘,  boæ  (“qabila” ma’nosida), æag‘è, bulg‘aq (“fitna” ma’nosida), æer  (“mamlakat” ma’nosida) va hokazo

1. O‘sha davr ijtimoiy-siyosiy terminologiyasining muhim xususiyatlaridan biri shundaki,ularning ba’zilari hozirgi kunda ham o‘zbek va qoraqalpoq hamda boshqa turkiy tillarda faol qo‘llanib kelinmoqda (el-el, boy-bay, ont ant). H.Dadaboyevning dissertatsiya ishiga obyekt qilib olingan XI-XIV asrlar yozma yodgorliklari tilidagi qiyoslash uchun olingan ijtimoiy-siyosiy va sotsial-iqtisodiy terminlardan bugungi kunda uyg‘ur tilida-348, qozoq tilida-220, qirg‘iz tilida-244, turk tilida-370, o‘zbek tilida esa-390 tasi ishlatilar ekan.

2.O‘zbek tilining ijtimoiy-siyosiy terminologiyasi, ayniqsa, XIX  asrning ikkinchi yarmidan boshlab rus tilidan va yevropa tillaridan kirgan o‘zlashmalar hisobiga boyiy boshladi. Ijtimoiy-siyosiy hayotdagi  har qanday o‘zgarish uning terminologiyasida ham o‘z izini qoldiradi.

Ijtimoiy-siyosiy terminologiya deganda siyosiy tuzum, ijtimoiy va siyosiy guruhlar, partiyalar, oqimlar va  ularning vakillari, hukumat yig‘ilishlari va muassasalari, davlatni boshqarish va  uning organlari, dunyoqarashlar, mulkiy munosabatlar, ichki va tashqi siyosat, ijtimoiy-siyosiy hujjatlar, axloq masalalari, xullas, ijtimoiy-siyosiy hayot  bilan bog‘liq tushunchalarni ifodalovchi leksik birliklar majmuyi tushuniladi.

O‘zbek  tilshunos-terminshunoslari tomonidan yaratilgan “Ijtimoiy-siyosiy terminlar lug‘ati”ning alohida o‘rni bor. Lug‘atda 22 mingdan ortiqroq ruscha-internatsional terminlarning imkoniyat darajasidagi muqobillari berilgan. Fikrimizcha, putch, raspiska, sotrudnik, upravlenie, fundament kabi terminlarining o‘zbek tilida ma’mur, dalil, insonparvarlik, qonunshunos, muhojir, fitna, tilxat, poydevor singari muqobillar bilan ifodalanishini to‘g‘ri deb hisoblaymiz. Shu bilan birga, mazkur lug‘atda deputat, diplomat, institut, kapitalist, pensiya, respublika, prezidium, syezd, strategiya kabi qator ruscha-baynaminal terminlarning o‘zbek tilida ham aslicha qo‘llanishi masalasiga ham ijobiy. Lug‘atning muhim fazilatlaridan yana  biri shundaki, unda ma’lum bir ruscha-baynalminal termindan keyin uning o‘zbekcha muqobili va shu terminning ma’nosini ochib berishga xizmat qiluvchi birikma terminlar ham berib ketilgan. Bunday  holni  sifat  tarzidagi  termin elementlar tarjimasida yaqqol ko‘rish mumkin. Masalan:bezprizorniy rebenok boqimsiz bola, vrednoe  nasledie starogo – eskilikning zararli qoldiqlari va h. Shuningdek, mazkur lug‘atda  ijtimoiy-siyosiy  tushunchalarni ifodalashda o‘zbek tilining qator so‘z yasovchi vositalaridan unumli foydalanishga harakat qilingan. Xususan,aslida  fors-tojikcha,  lekin o‘zbek  tilining  “mulki”ga  aylanib qolgan –dor affiksidan lug‘atda unumlifoydalanilgan.

Masalan:

udarnik-zarbdor,

aksioner-aksiador,

diktator-hukmdor,

doverenniy-vakolatdor kabilar shular jumlasidandir.

Qayd  etilgan  fazilatlar  o‘zbek  tilidagi  ijtimoiy-siyosiy  terminlarning

barqarorlashishiga  xizmat  qilganligini  ta’kidlash  joiz,  albatta.  Shu  bilan  birga,

mazkur lug‘atda u yoki bu ijtimoiy-siyosiy tushunchalar xilma-xil ma’nodoshlar

bilan  ifodalanagan.  Bu  terminologiyadagi  asosiy  printsiplardan  biri,  ya’ni

sinonimiyaga  urg‘u  berish  masalasi  oqlanmayotganligini  e’tiborga  olsak,

kvalifikatsiya-malaka // kvalifikatsiya, korrespondentsiya-yozishma // maqola //

xabar  //  ma’lumot,  oppozitsiya  –  oppozitsiya  //  qarshilik  (hozir:  muxolifiyat),

polojenie-qonun // qoida; nizom // nizomnoma shakllarida tarjima qilinganligini

to‘g‘ri, deb bo‘lmaydi.

6-Seminar mashg‘ulot

Mavzu: Qadimgi turkiy til terminologiyasi: sanskritcha, so‘g‘dcha, xitoycha o‘zlashmalar. Qadimgi turkiy til harbiy terminologiyasi

Reja:

  1. Qadimgi turkiy til davri manbalarida sof turkiy terminlar
  2. O‘rxun-Enasoy obidalari leksikasi
  3. Qadimgi turkiy til harbiy terminologiyasi.

Qadimgi turkiy til manbalarida qayd etilgan turfa soha terminologiyasi asosan sof turkiycha tub hamda yasamalardan hamda buddizm va moniyzm ta’sirida so‘g‘d, sanskrit, xitoy tillaridan kirib kelgan o‘zlashmalardan tashkil topgan edi. Jumladan, barg‘u “o‘lja”, qarg‘u “soqchi, dozor”, tamg‘a “mug‘r”, ko‘rug “ayg‘oqchi”, elchi “elchi; hukmdor, yurtboshi”, yo‘lchi “sardor”, chig‘ay “yo‘qsil, kambag‘al”, qishlag‘(q)” qo‘shinning qishki qarorgohi”, ayg‘uchi “davlat maslahatchisi” singari asl turkcha, cherig/cherik “qo‘shin, armiya”, sart “tojir, savdogar” kabi sanskritcha, xatun/qatun “malika”, kent “qishloq; shahar” singari so‘g‘dcha, qag‘an “hukmdor”, xan “hokim”, tegin “xonzoda, shahzoda”, yabg‘u “xoqondan keyingi oliy lavozim egasi”, sengun “xitoy generali”, tarqan “tarxon”, tutug‘ “tuman hokimi” kabi xitoycha, shad “Turk xoqonligida oliy lavozim” , shadapit singari eroncha terminlar faol qo‘llanishda bo‘lganligini manbalar so‘z boyligi yaqqol ko‘rsatadi. Аyni chog‘da e’tirof etish joizki, sanskrit, eron, xitoy tillarida bitilgan asarlarning turkiy tilga qilingan tarjimalarida qayd etilgan ijtimoiy-siyosiy, harbiy, iqtisodiy, sotsial, hayvonot dunyosi-fauna, o‘simlik dunyosi-flora, ilmi nujum-astoronimiya va h.k. sohalarga xos terminlar keyinchalik deyarli qo‘llanmadi, turkiy tillar, chunonchi, o‘zbek tili ularni qabul qilmadi. Sakkizinchi asrdan e’tiboran arab tili, arab xati va islom mafkurasining Turonzaminda qaror topishi, bir qator mahalliy sulolar (qorxoniylar, g‘aznaviylar, saljuqiylar)ning birin-ketin siyosat sahnasiga chiqishi singari obyektiv jarayonlar ostida o‘zligini yo‘qotmagan eski turkiy til (X1-X1U)da terminologik leksika ko‘lamining bir qadar kengayganini kuzatish mumkin. Eski turkiy til terminologiyasi mavjud lisoniy qonun-qoidalar doirasida shakllandi va rivojlandi. Uning qadimgi turkiy til davriga nisbatan yanada taraqqqiy etishida jonli so‘zlashuv tili, turfa sheva materiallari qatori so‘z yasash andozalari – modellari asosida yuzaga chiqqan istilohlar muhim ahamiyat kasb etadi. Qadimgi turkiy tildan farqli o‘laroq eski turkiy tilda sanskrit, so‘g‘d, xitoy tiliga oid o‘zlashmalarning ishlatilish sur’ati pasaydi, aksincha, arabcha va forscha-tojikcha o‘zlashmalarning qo‘llanish chastotasi va ko‘lami ancha kengaydi. Biroq eski turkiy til terminologiyasining o‘zagini asl turkiy qatlam tashkil qilishda davom edi. Аlim “qarz, kredit”, berim “to‘lov, qarzni qaytarish”, beglig “beklik”, bitigchi “mirza, munshiy, kotib”, yatg‘aq “tungi soqchi”, yarisha “ko‘rshapalak”, yarg‘u “ajrim”, yarg‘uchi “qozi, sudьya” kabi turkiycha, rabat “karvonsaroy”, malik “hukmdor”, siyasat “siyosat”, omil “ish yurituvchi”, tib “meditsina, tibbiyot”, nujum “astrologiya”, handasa “geometriya” singari arabcha, lashkar “qo‘shin”, mayfurush “may ichuvchi; may sotuvchi” singari forschatojikcha, darug‘a “qal’a, qo‘rg‘on komendanti”, muran “daryo”, nukar/navkar “navkar, askar” kabi mo‘g‘ulcha terminlar bu davr terminologik tizimida nisbatan keng ko‘lamda ishlatilgan. Eski o‘zbek adabiy tili terminologiyasining takomillashuvida, uning yanada yuqoriroq bosqichga ko‘tarilishida tilning ichki qonuniyatlari qatori tashqi ta’sirning, ya’ni ekstralingvistik omillarning roli salmoqli bo‘lgan. O‘zbek adabiy tilining asoschi Аlisher Navoiy, uning Lutfiy, Otoiy, Sakkokiy, Yaqiniy singari salaflari, Bobur, Muhammad Solih, Ogahiy, Munis kabi izdoshlari tomonidan ta’lif etilgan badiiy, tarixiy, ilmiy asralar leksik boyligi tahlilidan kelib chiqqan holda aytish joizki, o‘zbek tili ichki imkoniyatlaridan keng foydalanilgan tarzda termin yaratish bu davr uchun ancha sermahsul usul hisoblangan. Ona tiliga millatning bosh ko‘zgusi tarzida munosabatda bo‘lish zaruriyatining Аlisher Navoiy tomonidan ziyolilar, olimlar, shoiru yozuvchilar oldida kun tartibiga qat’iy va ro‘y-rost qo‘yilishi o‘z ijobiy aksini terminlar tizimida ham topgan edi

7-Seminar mashg‘uloti

Mavzu: Eski turkiy til terminologik tizimidagi arabcha, forscha-tojikcha o‘zlashmalar

Reja:

1.“Devoni lug‘atit turk”dagi terminlar

2.XI-XIV asrga oid manbalarda terminlarning qo‘llanilishi

H. Dadaboyevning “XI-XIV asrlar turkiy tillar yozma yodgorliklaridagi ijtimoiy-siyosiy va sotsial iqtisodiy terminologiya” mavzusida yaratilgan tadqiotida o‘zbek tilidagi, jumladan, turkiy tillardagi ijtimoiy-siyosiy va sotsial iqtisodiy terminologiyaning paydo bo‘lishi va tilda qo‘llanish mummolari atroflicha o‘rganilgan. Unda ayniqsa, O‘rta Osiyo hududidagi turkiy xalqlar tillaridagi yurt, ulus, bal (“shahar” ma’nosida), yasaq (“huquq, qonun” ma’nosida), ordu, qazi, og‘riliq, jaza, yug‘rush (“vazir” ma’nosida) kabi yuzlab ijtimoiy-siyosiy terminlar ishlatilganligi, Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk”, Yusuf Xos Hojibning “Qutadug‘u bilig”, Ahmad Yugnakiyning

“Hibat al-haqoyiq”, Zamaxshariyning “Muhaddimat al adab”, Sayfi Saroiyning “Guliston bi-t-turkiy”, Qutbning “Xisrav va Shirin”, Rabg‘uziyning “Qissasi Rabg‘uziy” kabi asarlaridan olingan terminlar misollar bilan isbotlab berilgan.

Shu bilan birga, terminlarning paydo bo‘lish tarixiga, ularning yasalish qonuniyatlariga hamda boshqa tillardan o‘zlashtirilgan terminlar hisobiga boyishi masalalariga ham alohida e’tibor berilgan.

Mustaqillik yillarida ham terminologiya masalalari tilshunos olimlarning nazaridan chetda qolmada, albatta. Bu davrda terminlarga xos xususiyatlarni yangi aspektda tadqiq qilish ko‘zga tashlanadi. Jumladan, Pardayeva I. (O‘zbek tilining zargarlik terminologiyasi: nomzod diss.), N.Usmonov (O‘zbek tilining pedagogik terminologiyasi: nomzod. diss.) A.Plexanova (Ma’naviy qadriyatlarni ifodalovchi leksemalarning funksional semantik va lingvistik xususiyatlari), F.Xalilov (Rus va o‘zbek tillarida astronomik terminlarning so‘z yasash aspekti), L.Abdullaeva (Xalqaro aloqalar leksikasi sferasi (o‘zbek va rus tillari materiallari misolida), 3.Mirxoliqov (O‘zbek tilida baliq nomlarining lug‘aviy-ma’noviy va grammatik xususiyatlari: nomzod diss.), M.Saidova (Namangan shevalaridagi qarindoshlik terminlarining leksik-semantik tahlili: nomzod. diss.), A.To‘raxojayeva (Mustaqillik sharoitida o‘zbek tili ijtimoiy-siyosiy leksikasining taraqqiyoti) va boshqa tilshunoslarning nomzodlik ishlarida sohalar terminologiyasining o‘ziga xos lisoniy xususiyatlari o‘z aksini topgan.

8-Seminar mashg‘uloti

Mavzu: Eski turkiy tildagi falakiyot terminlari tizimi

Reja:

1. Eski turkiy til taraqqiyoti

2. Eski turkiy til taraqqiyotida falakiyot terminlarining qo‘llanishi

3. Nomshunoslikda falakiyot terminlari

Turkiyshunoslikda eski turkiy til tushunchasi ostida XI-XIV asrlarda turkiy til xususiyatlarini aks ettirishga yo‘naltirilgan nafaqat turkiy, balki noturkiy tillarda yaratilgan manbalar ham nazarda tutiladi. Eski turkiy til manbalari muayyan til qoidalari, ularda yuz bergan jarayonlar, qolaversa yozilish tarixi nuqtai nazaridan ilk eski turkiy til (XI-II) va XIII-XIV asrlarda qo‘llangan eski turkiy til tarzida tasniflanadi.

Ilk eski turkiy til obidalari sirasiga asosan qoraxoniylar sulolasi hukmronlik qilgan vaqtda yuzaga kelgan Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig”, Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk”, Ahmad adib Yugnakiyning “Hibat ul-haqoyiq”, Ahmad Yassaviyning “Hikmatlari”, Mahmud Zamaxshariyning “Muqaddimat ul-adab”, muallifi noma’lum “O‘g‘uznoma” singari asrlar taalluqlidir.

Eski turkiy til manbalarida falakiyot terminlar tizimini uchratamiz, bular tahlil jarayonini keltirib chiqaradi.

Falakiyot- arabcha so‘z bo‘lib, astronomiya, astronomiyaga aloqdorlik degan ma’noni anglatadi.

Astronomiya va tabbiy geografiyadan umumiy ma’lumotlar beruvchi, o‘rta asrlarda rivoj topgan fan hisoblanadi.

Qomusiy olimlarimiz ham falakiyot ilmi bo‘yicha katta yutuqlarni amalgam oshirgan.

Falakiyot ilmi. Osmon ilmi yulduzlarni o‘rganishdan boshlangan. Miloddan avvalgi 425-yilda ilk falokiyotga oid kitob yozildi, farhamiro o‘z asarini “Tabiat qonunlarining mukammal majmuasi” deb nomlaydi.

Hind astronomi Ariabxata quyosh va oy tutilishini, yer quyosh atrofida aylanishini, yer yumaloqligi va har kuni o‘z o‘qi atrofida aylanishini aytadi.

Buyuk o‘zbek astronomi va matematigi sifatida Temuriylar davlati hukmdori, Shohruhning o‘g‘li Mirzo Muhammad ibn Shohruh ibn Temur Ulug‘bek Ko‘ragonni aytamiz. U ilm-fan olamida buyuk astronom sifatida mashhur. Bu borada eng buyuk ishi “Ziji jadidi Ko‘ragoniy” deb nomlangan astronomik jadvaldir. Yulduzlarga bag‘ishlangan asari “Risolai Ulug‘bek”. 1437-yilda 1018 yulduz to‘plamini “Ziji sultoniy” asarida tartib bergan va bu asarlarda falakiyot terminlarini juda ko‘p o‘rinlarda uchratamiz.

9-Seminar mashg‘uloti

Mavzu: Eski o‘zbek tili terminologiyasida mo‘g‘ulcha o‘zlashmalarning qo‘llanishi. Eski turkiy til terminologiyasi tarkibidagi tub va derivativ terminlar

Reja:

1.Navoiy va Bobur asarlarida terminologiya

2. Abulg‘ozi Bahodirxon, Ogahiy asarlarida terminlar

O‘zbek leksikografiyasining shakllanishida Аlisher Navoiy va o‘zbek mumtoz adabiyoti namoyandalari asarlariga tuzilgan lug‘atlarning roli sezilarlidir. Jumladan, Husayn Boyqaro mirzo ko‘rsatmasiga binoan 1405 yilda Toli Imoni Hiraviy tomonidan tuzilgan “Badoe ul-lug‘at”, Turkiya (Rum)da yaratilgan muallifi noma’lum chig‘atoycha(eski o‘zbekcha)-usmonli turkcha “Аbushqa” (XU1 asr), Muhammad Mahdiyxonning eski o‘zbekchaforscha “Sanglox” (1748), Fathali Kojar Qazviniyning 1862 yilda tuzilgan “Lug‘ati atrokiya”, Ya’qub Chingiyning “Kelurnoma”, Shayx Sulaymon Buxoriyning “Lug‘ati chig‘atoyi va turki usmoniy” kabi asrlar o‘zbek lug‘atnavisligining durdonalari safidan o‘rin olgan. X1X asrning 70-yillaridan e’tiboran o‘zbek terminologiyasi va leksikografiyasi rus tili orqali G‘arbiy Yevropa tillaridan kirib kelayotgan o‘zlashmalar ta’sirida rivojlanish pallasiga qadam qo‘ydi. Sobiq sho‘rolar hukmronligi vaqtida o‘zbek tili terminologiyasi yangi tushunchalar va ularni ifodalovchi haddan tashqari ko‘p miqdordagi o‘zlashmalar terminlar hisobiga kengaydi. Soha terminologiyasi tizimining vujudga kelishida sof o‘zbekcha leksik birliklar qatori ruscha-baynalmilal terminlarning roli yuqori bo‘ldi. Bu jihat ayniqsa, tabiiy fanlarga xos terminologik tizimda yaqqol ifodasini topdi. Mustaqillik davri o‘zbek terminologiyasi Globallashuv va Internetga qadam qo‘yilgan XX1 asrda har tomonlama takomillashuv jarayonini boshidan kechirmoqda. Xullas, o‘zbek terminologiyasi va lug‘atshunosligi bir necha asrlik shakllanish va tarqqiy etish bosqichlarini bosib o‘tdi. Bu bosqichlarda o‘zbek terminologiyasi va leksikografiyasi na faqat o‘z resurslari, shuningdek qarindosh bo‘lmagan tillar boyliklaridan o‘rni bilan foydalangan holda o‘z rivojlanish yo‘lida davom etdi.

10-Seminar mashg‘uloti

Mavzu: Eski turkiy til terminologiyasida harbiy terminlarning o‘rni. Eski o‘zbek tili terminologiyasining shakllanish omillari

Reja:

  1. Eski turkiy til terminologiyasida harbiy terminlarning o‘rni.
  2. Ajdodlarimiz qo‘llagan harbiy terminlar

Sho‘rolar mafkurasi davrida til siyosati hamda lisoniy zug‘um, asosan, ijtimoiy hayotda rus tilining o‘rni va rolini cheksiz kuchaytirish, unga “ikkinchi ona tili” maqomini berish yo‘lidan bordi. Milliy tillarni ijtimoiy vazifa doiralarini siqib chiqarish esa (ayniqsa, ilmiy – tadqiqot, fan va texnika, pochta – telegraf, xalqaro kommunikatsiya, moliyaviy, targ‘ibot va tashviqot, rasmiy muloqot doirasi, anjuman va ilmiy yig‘ilishlar, ta’lim va tarbiya, harbiy ta’lim va boshqalar) rus tilining “buyuk ta’siri”, ixtiyoriy “ikkitillilikning yorqin namunasi” tarzida ta’riflandi. Mana shunday til siyosati va lisoniy sharoit milliy tillar lug‘aviy tizimiga, ayniqsa, uning terminologiyasiga ktta ta’sir ko‘rsatdi. Bu ta’sir termin tanlashda so‘zning ruscha muqobiliga ustunlik berish, uni rus tilidagi shaklida o‘zgarishsiz yozish va talaffuzda ko‘rindi. Natijada esa sho‘rolar davrida shakllangan o‘zbek tili terminologiyasi fondining katta qismini rus tilidan yoki u orqali kirib kelgan so‘zlar tashkil qilar edi. Shu sababli 1980 yillarning oxirida o‘zbek tiliga davlat tili maqomining berish uchun bo‘lgan kurashlarda rus tilining ta’sirini chegaralash, o‘zbek tilining qonuniy ijtimoiy mavqeini tiklash, til lug‘at tarkibini o‘rinsiz o‘zlashgan so‘zlardan tozalash asosiy maqsad qilib olindi. Natijada sho‘rolar davrida nashr qilingan qator izohli, ikki tilli hamda terminologik lug‘atlarning, so‘zlarning ayrim ilmiy manbalarning lug‘aviy tarkibini tanqidiy tahlil qiluvchi anchagina maqolalar e’lon qilindi, turli yig‘inlarda bu haqda ko‘plab gapirildi va undan amaliy ishga ham o‘tildi.

Chunonchi, bu xususida professor E.Begmatov shunday yozadi: “Mana shu davrlarda ona tili, ya’ni o‘zbek tili uchun kurash, tilparvarlik harakati hamda hissiyotlari avjiga chiqdi. Bunda to‘g‘ri va noto‘g‘ri, o‘rinli va o‘rinsiz, foydali va foydasiz, intilishlar qorishib ketdi. Ilmiylikdan ko‘ra hissiyot va tilsevarlik tuyg‘usi ustun turdi. Hatto, matbuot sahifalarida yangi lisoniy “kashfiyotlar”, so‘zbuzarlik hollari paydo bo‘la boshladi. Mana ularning ayrim namunalarini keltiramiz: tahsiltalab, (abiturient), tayyoragoh, qo‘nalg‘a, bandargoh (aeroport), tadbirgoh (klub), kulliyot (fakultet), minbargoh, tahsilgoh (kafedra), majalla, oybitik, oynoma (jurnal) va boshqalar”[35].

Mana shu davrlarda shunday sharoit yuzaga kelganki, yuz berayotgan o‘rinsiz holatlarga qarshi fikr bildirish deyarli mumkin bo‘lmay qoldi va bunday fikr egasi ona tili uchun kurashning dushmani deb baholanardi. Sal o‘tmay esa o‘sha davrda yuz bergan lisoniy jarayonning ijobiy va salbiy baholash imkoniga ega bo‘lindi.

Bu davrlardagi harakatlar, asosan, o‘zbek tili lug‘at tarkibidagi ruscha – baynalmilal so‘zlarni chegaralash, iloji boricha ularni boshqa so‘zlar bilan almashtirish yo‘lida olib borildi. Bunda almashtrilayotgan so‘zga muqobil bo‘la oladigan so‘zlar – terminlar quyidagi manbalardan axtarildi: 1) o‘zbek tilida oldindan o‘sha ma’noda qo‘llangan, keyinchalik asossiz ravishda ruscha – baynalmilal so‘z bilan almashtirilgan so‘zlarni qayta tiklash yo‘li. Masalan: ma’muriyat (administratsiya), faol (aktiv), tahlil (analiz), me’mor (arxitektor), munajjim (astrolog) risola (broshyura), badal (vznos), kutubxona (biblioteka) va boshqalar; 2) o‘zbek tilida hozirda qo‘llanilib turgan so‘zlardan muqobil sifatida foydalanish yo‘li. Masalan: nogiron (invalid), mijoz (klient), jadval (tablitsa), samara (effekt), nazorat (kontrol), ombor (sklad), elim (kley), rivojlanish (razvitie) va boshqalar; 3) almashtirilayotgan so‘zga muqobil sifatida yangi so‘zlar hosil qilindi. Masalan: so‘rovnoma (anketa), yo‘riqchi (instruktor), oluvchi (adresat), jo‘natma (posыlka), tavsiyanoma (xarakteristika), tajriba (laboratoriya) va boshqalar; 4) ilmiy tushuncha birdan ortiq so‘zlar bilan yuritilayotgan bo‘lsa, u holda terminning o‘zbekcha variantiga ustunlik berildi. Masalan: mavhum (obstrakt), ko‘rgazma (vыstavka), qo‘shimcha (affiks), hujjat (dokument), asos, dalil (argument), to‘garak (krujok), qissa (povest), she’riyat (poeziya), loyiha (proekt), muharrir (redaktor) ramz (simvol), matn (tekst) va boshqalar; 5) almashtirilayotgan so‘zlarga muqobil o‘zga (chet) tillardan axtarildi. Natijada arab tili, turk tili hamda fors tilidagi ayrim so‘zlarni o‘zbek tiliga olib kiritishga harakat qilindi. Masalan: zobit (ofitser), talaba (student), tayyora (samolyot), tayyoragoh (aeroport), ro‘znoma (gazeta), majalla (jurnal), ovoznigor (radio) va boshqalar.

O‘zbek tiliga rus tilidan o‘rinsiz qabul qilingan deb hisoblangan terminlarning yuqoridagi tarzda yangi muqobillar bilan almashtirilishi, umuman olganda, ma’lum ijobiy natijalar berdi.

1.O‘zbek tili terminologik tizimiga ma’lum ma’noda milliylik, o‘ziga xoslik, milliy – lisoniy ruh bag‘ishladi.

2. Sho‘rolar davrida rus tili ta’sirida noo‘rin ravishda iste’moldan chiqarilgan an’anaviy so‘z va terminlarni qayta tiklashga imkon yaratdi.

3. O‘zbek adabiy tili tarixiy terminologiyasi bilan zamonaviy terminologiya tizimlari orasidagi me’yoriy an’anaviylik, tadrijiy izchillik xususiyatlari ma’lum darajada tiklandi.Aynan, keyingi, ya’ni uchinchi holat me’mor, munajjim, vazir, mavze, viloyat, tuman, hudud, muhr, nasr kabi terminlarda me’yoriylik maqomi berilganda aniq, ravshan sezildi.

1.Mirshab – aholi o‘rtasida tinchlikni taminlovchi shaxs (Oybek “Qutlug‘ qon” G‘.G‘ulom nashriyoti. Toshkent – 2018y.) 469-bet. 2.Lashkar – jangovor qo‘shin (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashiriyot – matbaa birlashmasi 1991y ) 14-bet. 3.Yorlig‘ – farmon (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashiriyot – matbaa birlashmasi 1991y ) 17-bet. 4.Sipoh – askar (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashiriyot – matbaa birlashmasi 1991y ) 21-bet. 5.Qorovul – qo‘shinni oldida boruvchi xabarchi qism (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashiriyot – matbaa birlashmasi 1991y ) 25-bet. 6.Xirovul – ilg‘or qism ketidan boruvchi bo‘linma (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashiriyot – matbaa birlashmasi 1991y ) 28-bet. 7.Shiqovul – chap qanotni qo‘riqlovchi bo‘linma (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashriyot – matbaa birlashmasi 1991y ) 28-bet. 8.Chapovul – to‘satdan bosqin qiluvchi bo‘linma (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashiriyot – matbaa birlashmasi 1991y ) 28-bet. 9.Jovong‘or – qo‘shinning chap qanoti (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashriyot – matbaa birlashmasi 1991y ) 28-bet. 10.Borong‘or – qo‘shinning o‘ng qanoti (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashriyot – matbaa birlashmasi 1991y ) 28-bet. 11.Sadoq – o‘q soluvchi mahsus idish, o‘qdon (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashiriyot – matbaa birlashmasi 1991y ) 33-bet. 12.Burg‘u – jang mahali chalinuvchi musiqiyasbob (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashiriyot – matbaa birlashmasi 1991y ) 37-bet. 13.Favj – xarbiy bo‘linma (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashiriyot – matbaa birlashmasi 1991y ) 37-bet. 14.G‘ul – qo‘shinning markaziy qismi (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashiriyot– matbaa birlashmasi 1991y ) 47-bet. 15.Tarkash – o‘q soluvchi mahsus idish, o‘qdon (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashiriyot – matbaa birlashmasi 1991y ) 65-bet. 16.Hazora – mingta askariy qism (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashiriyot – matbaa birlashmasi 1991y ) 69-bet. 17.Cholpirchor – urush (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashiriyot – matbaa birlashmasi 1991y ) 70-bet. 18.Ulufa – maosh (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashiriyot – matbaa birlashmasi 1991y ) 70-bet. 19.Chopovul – tunda o‘tkaziladigan bosqin qatnashchisi (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashiriyot – matbaa birlashmasi 1991y ) 70-bet. 20.Alam – bauroq (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashiriyot – matbaa birlashmasi 1991y ) 81-bet. 21.Nafir – karnay (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashiriyot – matbaa birlashmasi 1991y ) 82-bet. 22.Tabal – nog‘ora (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashiriyot – matbaa birlashmasi 1991y ) 82-bet. 23.Xayma – chodir (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashiriyot – matbaa birlashmasi 1991y ) 83-bet. 24.Javshan – oddiy temir sovut; simdan to‘qilgan (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashiriyot – matbaa birlashmasi 1991y ) 83-bet. 25.Xo‘di – dubulg‘a (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashiriyot – matbaa birlashmasi 1991y ) 83-bet. 26.Zirih – o‘q va tig‘ o‘tmaydigan sovut (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashiriyot – matbaa birlashmasi 1991y ) 83-bet. 27.Koskan – kaska, dubulg‘a (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashiriyot –matbaa birlashmasi 1991y ) 83-bet. 28.Bagtar – urush kiyimi (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashiriyot – matbaa birlashmasi 1991y ) 83-bet. 29.Kuloh – bosh kiyim (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashiriyot – matbaa birlashmasi 1991y ) 84-bet. 30.Bo‘kda – hanjar (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashiriyot – matbaa birlashmasi 1991y ) 84-bet. 31.O‘g‘lon – (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashiriyot – matbaa birlashmasi 1991y ) 91-bet. 32.Zobit – yo‘lda yuruvchilarning tinchligini taminlovchi (“Temur tuzuklari” G‘.G‘ulom nomidagi nashiriyot – matbaa birlashmasi 1991y ) 94-bet. 33.Muhosib – lashkar hisobini oluvchi shaxs ( Bahtiyor Abdug‘afur – Sulton Jaloliddin Manguberdi “Yangi asr avlodi” Toshkent 2018y ) 259-bet. 34.Sarko‘b – yov qal’asi devoir yonida tosh, tuproq va yog‘ochdan quriladigan baland sun’iy istehkom (“BOBURNOMA” “O‘qituvchi” nashriyot – matbaaijodiy uyi. Toshkent35.Farajiy – qo‘y junidan qilingan qishki oq kiyim (“BOBURNOMA” “O‘qituvchi”nashriyot – matbaaijodiy uyi. Toshkent – 2017 y ) 126 – bet 36.Uruq –harbiy yurish paytida lashkar ketidan yuradigan ko‘ch (“BOBURNOMA” “O‘qituvchi” nashriyot – matbaaijodiy uyi. Toshkent – 2017y) 134– bet 37.Asas – tungi soqchi (“BOBURNOMA” “O‘qituvchi” nashriyot – matbaaijodiy uyi. Toshkent – 2017y) 222– bet 38.Mo‘ljar – dushman o‘qidan saqlanish uchun yasalgan tuproq uyumi (“BOBURNOMA” “O‘qituvchi” nashriyot – matbaaijodiy uyi. Toshkent – 2017y) 39.Shomiyona – kechalari dam olish uchun yasalgan maxsus nozik chodir (“BOBURNOMA” “O‘qituvchi” nashriyot – matbaaijodiy uyi. Toshkent – 2017y)

11-Seminar mashg‘uloti

Mavzu: Rus-g‘arbiy yevropacha (baynalmilal) terminlarning o‘zbek tili terminologiyasiga kirib kelishi

Reja:

1. Sport terminlarining xalqaro terminologiyaga kirishi.

2. Ruscha-baynalminalcha terminlar.

Hozirgi o‘zbek terminologiyasi uchun G‘arb tillaridan, ayniqsa, ingliz tilidan ko‘plab terminlarning quyilibkelishi diqqatga sazovordir. Shu bilan bir qatorda, o‘zbek tili terminlarining boshqa tillar tomonidan o‘zlashtirilayotgani ajablanarli hol emas. Zero, so‘z o‘zlashtirish hodisasining ikki tomonlama sodir bo‘lishi tilshunoslikda allaqachon tasdig‘ini topgan. Ta’kidlash joizki, 1999 yilning may oyida O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti tashabbusiga muvofiq o‘zbek kurashi bo‘yicha jahon birinchiligi o‘tkazildi. Keyinchalik bu sport turining ommalushuvi va dunyo arenasiga chiqishi natijasida kurash, yonbosh, chala, halol, g‘irrom kabi terminlar xalqaro sport terminologiyasining mulkiga aylandi (Bektemirov 2002;10).

Sharq taronalari (восточные мелодий), o‘zbek modeli (узбекская модель) singari terminlar jahonga mashhur bo‘ldi. Mahalla institutining qayta tiklanishi fuqarolar yig‘ini, fuqarolar yig‘ini raisi, oqsaqol va h.k. terminlarning o‘zga tillar so‘z boyligidan mustahkam o‘rin olishiga yoki tarjima qilinishiga bois bo‘ldi. Qayd etish lozimki, o‘zbek terminologiyasi tizimida xorijiy tillarga taalluqli tushunchalarni o‘z ichki imkoniyatlar asosida ifodalash tamoyili yetakchilik qilmoqda. Bunday jarayon paytida chetdan kelayotgan o‘zlashmalarning bir qismi o‘zbekcha mutanosiblari bilan almashtiriladi yoki tarjima qilinadi. Ushbu usul yangi tushunchalarni atashda o‘ta qulayligi va mahsuldorligi bilan ajralib turadi. Masalan, aksiyadorlik jamiyati (aакционерное общество), erkinlashtirish (либерализация), tijorat banki (коммерческий банк), muzyorar (ледокол), kichik biznes (малый бизнес), soliq stavkasi (налоговая ставка), tadbirkor (предприниматель), xususiy sektor (частный сектор), infratuzilma (инфраструктура), ekologik xavfsizlik (экологическая безопастность), siyosiy ekstremizm (политический экстремизм), potensial xavf-xatar (потенциальная угроза), mintaqaviy mojaro (региональный конфликт) va h.k. shularjumlasidandir. Chet tili terminlarini so‘z yasalish usullari (so‘z yasovchi modellar) asosida yangidan yuzaga kelgan yasamalar bilan almashtirish jarayonida o‘zbek tili lug‘at fondida oluvchi (aдресат), jo‘natuvchi (aдресант), tavsiyanoma (xарактеристика), buyurtma (заявка), narxnoma (прейскурант), ma’lumotnoma (справка), fuqarolik (подданство), daxlsizlik (иммунитет), ishbilarmon (предприниматель), ta’mirchi (реставратор) singari ko‘pgina terminlar.

O‘zbek tili terminologiyasi tizimida muayyan tushunchalarning muqobili bo‘lmaganligi bois ularni bitta so‘z bilan ifodalashning imkoniyati cheklangan. Kirib kelayotgan tushunchani bir qancha so‘zlar yordamida izohlash yoki tavsiflash terminologiya talablariga ziddir. Mana shunday holatlarda ruscha-baynalminal terminlar donor tilda qanday shaklda bo‘lsa o‘zbek tiliga ayni shu shaklda tayyor tarzda qabul qilinadi. Masalan: byudjet – byudjet, kredit – kredit, atom – atom, gidrolokasiya – gidrolokasiya, deduksiya – deduksiya, gerb – gerb, auditor – auditor, repatriasiya – repatriasiya, kommunikasiya – kommunikasiya, fraksiya –fraksiya, profisit-profisit, integrasiya-integrasiya, diplomatiya-diplomatiya, texnologiya – texnologiya va boshqalar.

O‘zbek tili terminologiyasining hozirgi holatida o‘z hamda o‘zlashma

paralellarning yonma-yon qo‘llanayotganiga shohid bo‘lamiz. Ushbu jarayon avvalgi terminologiya tizimidagi me’yor va yangi leksik birlik o‘rtasidagi qaramaqarshilikdan guvohlik beradi. Tabiiy, bulardan qaysi biri o‘zbek tili terminologiyasi tizimidan munosib o‘rin egallashini lisoniy hayot, nutqiy amaliyot va vaqt ko‘rsatadi. Hozircha ikki variantli terminlar jumlasiga aksiya – harakat, aksiya, arxeolog– qadimshunos, arxeolog, blok – ittifoq, blok (deputatskiy), veto – veto, ta’qiq, ofiser – zobit, ofiser, reanimasiya – jonlantirish, reanimasiya, termin – atama, termin, embargo – embargo, ta’qiqlash, sivilizasiya – sivilizasiya, tamaddun, kollegiya – hay’at, kollegiya, denonsasiya – denonsasiya, bekor qilish singarilar kiritilmoqda. Ba’zi vaziyatlarda, mabodo biror bir tushuncha ikki, ya’ni o‘z va o‘zlashma termin bilan ifodalansa, shubhasiz, afzallik o‘zbekcha variantga beriladi – tilshunoslik (lingvistika), nazoratchi (inspektor), qalam haqi (gonorar), nizom (ustav), giyohvandlik (narkomaniya), zahira (rezerv), tenglik (paritet), hokim (mer), jarroh (xirurg) va h.k. O‘zlashma terminlarning ma’lum guruhi o‘zbek tili qonunlariga bo‘ysungan tarzda uning fonetik va grammatik xususiyatlariga moslashadi. Chunonchi, o‘zlashma terminlarning o‘zbek tili fonetikasiga moslashuvi quyidagi jihatlari bilan oydinlashadi: 1) fonemalarning qisqarishi: avianoses – avinos, raketanoses – raketanos; 2) fonemalardagi tovush almashinuvi: mayak – mayoq, ochag – o‘choq, plaщ-palatka – plashch-palatka va h.k. O‘zbek tilida qurilishi jiddiy o‘zgarishlarga uchragan o‘zlashma terminlar kategoriyasiga komitet – qo‘mita, bombardirovka – bombardimon, komanduyuщiy – qo‘mondon, podryad – pudrat kabilarni kiritish o‘rinlidir.

Hozirgi o‘zbek terminologiyasi tizimida o‘zlashmalardan o‘zbekcha so‘z

yasovchi affikslar ishtirokida yangi hosil qilingan terminlar keng miqyosda qo‘llanishga kirib kelmoqda. Xusuan, bombardirovщik – bombardimonchi, dozimetrist – dozimetrchi, generalskiy – generallik, komissariat – komissarlik, patronnыy – patronli, gusenichniy –gusenisali, betonirovaniye – betonlash, ionizasiya – ionlanish; ionlash, modernizasiya – modernizasiyalash kabi ashyoviy misollar qayd etilgan fikrni tasdiqlashga xizmat qiladi.

12-Seminar mashg‘uloti

Mavzu: Mustaqillik davri o‘zbek terminologiyasi

Reja:

  1. Istiqlol davri terminologiyasi
  2. Terminlarning o‘zgarish omillari
  3. Chet tilidan o‘zlashgan terminlar

Har bir xalqning asriy tajribasini o‘zida mujassam qilgan ona tilidagi lisoniy boyliklarni asrab qolish, ularni ilmiy tahlil qilish, keyingi avlodlarga etkazish hozirgi fan oldida, xususan, tilshunoslik oldida turgan muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Shu nuqtayi nazardan qaraganda Prezidentimiz I.A.Karimov aytganidek, “Xalqning milliy madaniyati va o‘ziga xosligini ifoda etuvchi vosita bo‘lmish o‘zbek tili”1da mavjud bo‘lgan so‘z va iboralarni, atamalar va leksik boyliklarni o‘rganish hamda lisoniy meros sifatida ilmiy tahlilini olib borish bugungi kunda eng dolzarb masalalardan biridir.

Ma’lumki, terminologiya masalalari ilmiy-texnik ishlab chiqarish, kasb hunar, har xil tarmoqlar leksikasi, ijtimoiy hayotning barcha jabhalariga tegishli so‘z va iboralarni qamrab oladi, bu tushunchalar tarixi xalq hayoti, uning moddiy va ma’naviy jihatlari bilan bog‘liq hamda ularning barchasini tadqiq qilish, tilning mulkiga aylantirish hozirgi davr tilshunosligi oldida turgan, kechiktirib bo‘lmas tadqiqot yo‘nalishlaridan biridir.

O‘zbek tilshunosligida tarmoq terminlaril birmuncha o‘rganilgan sohalardan biri hisoblanadi. Bu sohada ko‘pgina nomzodlik va doktorlik dissertatsiyalari himoya qilingan2. Taom nomlari ham ba’zi ishlarning o‘rganish obyekti bo‘lgan. Lekin o‘rganilgan ishda Qoraqalpog‘iston o‘zbek shevalaridagi taom nomlari nazardan chetda qolgan. Vaholanki, Qoraqalpog‘iston o‘zbek shevalarida hozirgi o‘zbek adabiy tilida uchramaydigan yoki ma’no jihatdan farqlanadigan juda ko‘p so‘z-terminlar mavjud. Qoraqalpog‘istondagi o‘zbeklar etnik jihatdan ikkita katta guruhga – qipchoq va o‘g‘uzlarga mansubdir. O‘zbeklarning bu xildagi bo‘linishi, ularning til jihatdan farqlanishiga – o‘zbek tilining qipchoq va o‘g‘uz shevalari mavjud bo‘lishiga sabab bo‘lgan. Mazkur shevalar ayrim lingvistik belgilariga ko‘ra, bir-biridan bir qadar farqlanadi. Shu sababli ham o‘rganilayotgan hudud shevasidagi leksik xususiyatlarni o‘rganish o‘zbek tili leksikologiyasi va leksikografiyasi uchun qimmatli ma’lumotlar beradi.

Ma’lumki, tilshunoslikda soha atamalarining turli jihatlarini yoritishga doir anchagina izlanishlar olib borilgan. Ushbu muammolarni tadqiq etishga Mamatov N. Uzbekskaya xlopkovodcheskaya terminologiya: Avtoref. dis. … kand. filol. nauk. – Tashkent, 1955. – 16 s; Ibragimov S. Professionalnaya leksika uzbekskogo yazka (na materialax ferganskix govorov): Avtoref. dis. … d-ra filol. nauk. – Tashkent, 1961. – 163 s; Abdiyev M. Sohaviy leksikaning sistem tahlili tilshunoslardan N.Dmitriev, N.Baskakov, A.Reformatskiy, V.Danilenko, N.Mamatov, S.Ibrohimov, M.Abdiev va boshqalar munosib hissa qo‘shdilar.

Turkiy tillar materiallari asosida uning terminologik tizimini o‘rganish o‘tgan asrning 50-yillaridan boshlandi. Bu davrgacha qator turkiy tillarda har xil sohalar bo‘yicha terminlar yuzaga keldi, darsliklar nashr qilindi, rus tilidan ilmiy-texnik adabiyotlarning, turli-tuman o‘quv qo‘llanmalarning tarjima qilinishi sohalar terminologiyasining shakllanishiga ijobiy ta’sirini o‘tkazdi va 50-yillargacha shakllanib ulgurgan, katta lisoniy materiallarni o‘zida jamlagan tarmoqlar terminlarini o‘rganish, ularni tartibga solish tilshunoslik fani oldiga qator vazifalarni qo‘ydi. Shu tariqa milliy turkiy tillarda terminologiya masalalarini tadqiq qiluvchi dastlabki ilmiy ishlar maydonga keldi. Bunday ilmiy ishlarning ilk namunalariga A.Ishayevning Qoraqalpog‘istondagi o‘zbek shevalari” (1977), N.A.Baskakovning “Sovremennoe sostoyanie terminologii v yazikax narodov SSSR” (1959), N.K.Dmitrievning “Grammaticheskaya terminologiya v uchebnikax rodnogo yazika” (1955), F.S.Faseyevning “Tatar telende terminologiya” (1969), B.U.Oruzbaevaning “Slovoobrazovanie v kirgizskom yazike” (1964), R.A.Urekenovaning “Obrazovanie terminov v kazaxskom yazike” (1980), M.SH.Gasimovning “Osnovы terminologii azerbaydjanskogo yazika” (1972), “Azerbajchan dili terminolokijasinin asaslari” (1973).

O‘zbek tili tarmoqlar terminologiyasi bo‘yicha yuzaga kelgan dastlabki tadqiqot 1955- yilda himoya qilingan N.Mamatovning “O‘zbek paxtachilik terminologiyasi” nomli ishidir. Ishda paxtachilik bilan bog‘liq atamalar taraqqiyoti, ularning tasnifi, atamalarning so‘z, so‘z birikmalaridan farqli jihatlari, atamaning ta’rifi, O‘zbekistonda paxtachilikning rivojlanish tarixi va u bilan bog‘liq holda yangi atamalarning paydo bo‘lishi, o‘zbek paxtachiligi atamashunosligining boyishida ichki va tashqi manbalarning hal qiluvchi mavqeyi atroflicha tahlil etilgan. Keyinchalik H.Jamolxonovning “O‘zbek botanika terminologiyasining tarkib topishi va rivojlanish tarixidan” (nomzodi …diss. 1968), M.Asomuddinovaning “O‘zbek tilida kiyim-kechak va uning qismlarining nomlari” (nomzodi … diss. 1970), T.Nugmanovning “O‘zbek tilida polizchilik terminlari” (nom. diss. 1971), M.Bo‘ranovning “Terminы jivotnovodstva v uzbekskix govorax Karakalpakii: Avtoref. dis…. kand. filol. nauk. (1972), M.Ramazanovning “Iz istorii formirovaniya i razvitiya uzbekskie matematicheskoy terminologii: Avtoref. dis. … kand. filol. nauk. (1973), T.Xodjamberdievning “Jivotnovodcheskaya leksika uzbekskogo yazika: Avtoref. dis. … kand. filol. nauk. (1975), S. Azizovning “Leksiko-grammaticheskoe issledovanie muzikalnoy terminologii uzbekskogo yazika: Avtoref. dis. … kand. filol. nauk. (1981), A.Qosimovning “Farmatsevticheskaya terminologiya v sovremennom uzbekskom yazike: Avtoref. dis. … kand. fil. nauk. (1982), Z. Xusainovaning “Nazvaniya svadebnix obryadov i tseremoniy v uzbekskom yazike: Avtoref. diss. … kand. filol. nauk. (1983), N.Ikramovaning “Uzbekskaya kulinarnaya leksika: Avtoref. dis. … kand. filol. nauk. (1983), A.Madvaliyevning “Uzbekskaya ximicheskaya terminologiya i voprosi eyo normalizatsii: Avtoref. dis. … kand. filol. nauk. (1986), R.Doniyorovning “Texnicheskaya terminologiya uzbekskogo yazika: Avtoref. dis. … dokt. filol. nauk. (1988),1 I.Pardayevaning “O‘zbek tilining zargarlik terminologiyasi: Filol. Fanlari nomzodi … dis.(1994), Z.Mirxoliqovning “O‘zbek tilida baliq nomlarining lug‘aviy-ma’noviy va grammatik xususiyatlari: Filol. Fanlari nomzodi … dis. (1991), M.Saidovaning “Namangan shevalaridagi qarindoshlik terminlarining leksik-semantik tahlili: Filol. fanlari nomzodi … dis. (1995), A.To‘raxojaevaning “Mustaqillik sharoitida o‘zbek tili ijtimoiy-siyosiy leksikasining taraqqiyoti” (nom. diss. 2012) kabilarni kiritish mumkin.

O‘zbek tilshunosligida ham terminlarni o‘rganish borasida yangi qadamlar qo‘yildi, ya’ni ilmiy terminologiyaga oid, kasb-hunarga oid, o‘zbek tili leksikasiga oid tadqiqotlar, shuningdek, entsiklopediya, izohli lug‘atlar birin ketin maydonga

keldi.

13-seminar mashg‘uloti

Mavzu: Mustaqillik davri o‘zbek terminologiyasini tadqiq etish metodlari. Terminologik lug‘atlar, ularning mazmun va sifatini aniqlash

Reja:

  1. Mustaqillik davri o‘zbek terminologiyasini tadqiq etish metodlari.
  2. Terminologik lug‘atlar.
  3. Istiqlol davrida sodir bo‘lgan tub o‘zgarishlarning o‘zbek terminologiyasiga ta’siri.
  4. O‘zbek terminologiyasini takomillashtirish borasida amalga oshirilayotgan ishlar

O‘zbek terminologik lug‘atlari, ta’bir joiz bo‘lsa, fan sohalarining

deyarli barchasini qamrab olgan deyish mumkin. Aniq fan sohalari kabi

ijtimoiy-gumanitar fan sohalari doirasida qo‘llanuvchi terminlarning

ma’no-mohiyatini ifodalashga yo‘naltirilgan lug‘atnavislik

(terminografiya) ishlari respublika ilmiy-tadqiqot institutilari yetakchi

olimlari, oliy o‘quv yurtlari professor-o‘qituvchilari tomonidan tuzilgan.

Terminologik lug‘atlarning aksariyati rus tilidan o‘zlashgan

terminlarning o‘zbek tilida ifodalanish masalasiga bag‘ishlangan.

Albatta, o‘zbek terminografiyasida mavjud asarlarning ko‘lamini hisobga

olib, ayrim fan sohalari, chunonchi, tibbiyot, huquqshunoslik, tarix,

tilshunoslik, harbiy ish doirasida yaratilgan ba’zi terminologik

lug‘atlarga to‘xtalamiz.

O.Usmonov va R.Doniyorov tomonidan 1979-yili “O‘zbekiston”

nashriyotida 15000 adadda tuzatilgan va to‘ldirilgan holda ikkinchi

marta nashr qilingan “Ruscha internatsional so‘zlar izohli lug‘ati”,

mualliflar ta’kidlaganidek, o‘zbek tilining keng ma’nodagi izohli lug‘ati

bo‘lmay, uning vazifasiga faqat rus tilidan va rus tili orqali boshqa

tillardan o‘zlashtirilgan so‘zlarni, shuningdek, o‘zbekcha gazeta va

jurnallarda, ilmiy -ommabop va ijtimoiy-siyosiy asarlarda uchraydigan

ruscha-baynalmilal va ilmiy-publitsistik terminlarnigina o‘z ichiga olgan

va ularga o‘zbek tilida o‘zlashtirilishi asosida izoh berilgan,

izohlanayotgan so‘zlarning etimologiyasi (kelib chiqishi) haqida ham

ba’zi ma’lumotlar keltirilgan. Lug‘atdan joy olgan so‘z va terminlar rus

tilidan va rus tili orqali qadimgi yunon, lotin hamda Yevropa va qisman

Sharq xalqlari tillaridan o‘zlashtirilgan so‘zlar va terminlar hisoblanadi.

Bu so‘z va terminlarning bir qismi sof ruscha o‘zlashmalar bo‘lib, qolgan

qismi esa xalqaro, baynalmilal yoki internatsional xarakterga ega bo‘lgan. Mazkur lug‘at mutaxassislarga emas, balki keng o‘quvchilar

ommasiga, xususan, ziyolilar va talabalarga mo‘ljallangan edi.

Lug‘atning tuzilish tartibi tubandagicha ko‘rinishni hosil qilgan:

Bosh so‘zlarning barcha so‘z va terminlari alifbe tartibida berilgan

va ular yirik qora harflar bilan terilib, har qaysisi abzatsdan boshlangan.

So‘z yoki termin ko‘p ma’noli bo‘lsa, u holda ma’nolarning har biri

arab raqamlari bilan ko‘rsatilgan va ular o‘zaro nuqta bilan ajratilgan.

Bosh so‘z yoki termin boshqa so‘z bilan qo‘shilib ishlatilganda, u

holda bosh so‘zdan keyin ikki nuqta qo‘yilib, ketidan tarkibida o‘sha

so‘z yoxud termin kelgan so‘z birikmasi berilgan.

Tarkibida bosh so‘z ishlatilgan turg‘un so‘z birikmalari, tarkibli

terminlar ham misol tarzida berilgan. Lug‘atda ular romba ishorasi bilan

ajratilib, qora kursiv bilan belgilangan: absolyut… absolyut namlik va

h.k.

Biologik jinsni anglatuvchi so‘zlarning har ikki shakli ham lug‘atga

kiritilgan: laborant – laborantka, stenografist – stenografistka va h.k.

Mexanizatsiya, dezinfeksiya, koordinatsiya kabi so‘zlar

mexanizatsiyalash, dezinfeksiyalash, koordinatsiyalash singari o‘zbekcha

shakllari bilan yonma-yon berilgan.

Vuz, zags, dot, dzot, nep, radar singari qisqartmalar o‘zbek tilida

mustaqil, yaxlit so‘z yoki termin sifatida lug‘atdan o‘rin olgan.

Omonimlar lug‘atda alohida-alohida berilgan, bir-biridan rim raqami

bilan ajratilgan.

Omoformlar ham rim raqamlari bilan ajratilib, alohida-alohida talqin

qilingan.

Sinonimlar mutlaq ma’noniga ega bo‘lsa, u holda izoh eng faol

qo‘llanadigan sinonimga berilib, kam ishlatiladigan yoki eskirgan

ma’nodoshi so‘z.ayn.o‘zi. ishorasi orqali unga havola qilingan: Lokator.

Radiolokator so‘z.ayn.o‘zi va h.k.

Antonim so‘z yoki terminlar mustaqil tarzda berilgan bo‘lsa-da,

lekin ular bir-biriga havola qilinmaydi. Mobodo bunday xavola antonim

so‘zlardan birining yoki har ikkisining ma’nosini ochishga, izohlashga

yordam bersa, unday holatda ular bir-biriga havola qilingan:

mikroskopik…; aksi –makroskopik va h.k.

O‘zbek ilmiy terminlogiyasiga mansub bo‘lgan qo‘shma va

murakkab qisqartma so‘zlarning tarkibiy qismlari lug‘atda bosh so‘z

tariqasida berilgan: avia-, avto-, agro-, geo-, gidro-, mikro-, moto-,

radio-, tele-, ultra-, foto- kabi.

Lug‘atda keltirilgan so‘zlarga o‘rni bilan fiz., tex., mat., geol., astr.,

med., farm. singari belgilar qo‘yilgan.

Ta’kidlash joizki, mazkur lug‘atdan o‘rin olgan va izohlangan

baynalmilal so‘z yoki terminlarning muayyan adadi Mustaqillikdan

so‘ng jamiyatda yuz bergan tub o‘zgarishlar oqibatida o‘zbek tili so‘z

boyligidan chiqib ketdi yoki ular moziyda ajdodlar tomonidan qo‘llangan

leksik birliklar bilan almashtirildi.

Tarixda qo‘llangan terminlar izohiga bag‘ishlab mamlakatimizda

nisbatan katta yoki kichik hajmdagi lug‘atlar nashr qilindi. Shunday

lug‘atlar sirasiga X.Y.Bekmuhamedovning “Tarix terminlari izohli

lug‘ati” (Pedagogika oliy o‘quv yurtlarining studentlari va o‘rta maktab

tarix o‘qituvchilari uchun. Toshkent: O‘qituvchi, 1978), M.Ismoilov,

A.Sharopovlarnig “Tarix atamalari lug‘ati”.-Toshkent: Akademnashr,

2013, H.Dadaboyevning “Tarixiy harbiy terminlar lug‘ati” (Toshkent,

2007) singari asarlarni kiritish o‘zini oqlaydi.

Y.Shermuhamedov va A. Umarov hamkorligida tuzilgan, 1981-

yilda “Fan” nashriyotida chop etilgan “Ruscha-o‘zbekcha harbiy

terminlar lug‘ati” umumharbiy va harbiy-siyosiy xarakterdagi terminlar,

qurolli kuchlar turlari, ularning tuzilishi, qurol-yarog‘lari, strategiyasi va

taktikasi, ommaviy qirg‘in qurollari, ulardan himoyalanish, zamonaviy

harbiy texnika turlari, ustav, harbiy topografiya, shuningdek, harbiy

san’at va harbiy ishning boshqa sohalarida qo‘llanuvchi terminlarni

ichiga olgan.

8000 dan ortiq terminlarni qamragan ushbu lug‘atda terminlar

qo‘llanishda qanday tartibda uchrasa shundayligicha alifbo tartibida

berilgan. Undan tub, yasama terminlar qatori tarkibli terminlar ham o‘rin

olgan.

Ruscha termin o‘zbek tilida ikki yoki undan ziyod ma’noda ishlatilsa

o‘zbekcha variantlar vergul bilan ajratilgan: ispitaniye – sinov, sinash;

poxod –safar, yurish va h.k.

Rus tilidagi sifat-termin o‘zbek tiliga bir necha variantda tarjima

qilinganda uning o‘zbekcha variantlari yaqqol namoyon bo‘lishi

maqsadida alohida lug‘at maqolasi tarzida berilgan: boyevoy-jangovor,

portlovchi, o‘qlangan va h.k.

Ruscha omonimlar rim raqami bilan belgilanib, alohida maqola

sifatida keltirilgan: armiya I –armiya (jami qo‘shin); armiya II-armiya

(harbiy qo‘shilma) va h.k.

Ayrim ruscha terminlarning tarjimasini keltirishda termin darajasiga

chiqmagan, ammo ba’zan qo‘llanadigan variant(dublet)lar qavs ichida

qayd etilgan: kambuz-kambuz (kema oshxonasi), katapultirovaniye-

katapultirovaniye (irg‘itish) va h.k.

Ruscha komanda va komandaga oid iboralar, qisqartmalar, harfiy

shartli belgilar lug‘atga ilova qilingan: ogon –o‘t och, nazad-orqaga

qayt; BTR –bronetransporter-bronetransporter, VMF-HDF, PVO-HHM

va h.k.

Lug‘atdan armata-armata, bastion-bastion, bataliya-bataliya, kadet-

kadet singari tarixiy terminlarga ham joy berilgan.

Huquqshunoslik doirasida ham lug‘atlar tuzish borasida sezilarli

ishlar amalga oshirilganini ta’kidlash lozim. Shu o‘rinda G‘.Ahmedov va

H.Bektemirov tomonidan tuzilgan “Ruscha-o‘zbekcha yuridik atamalar

lug‘ati”ning “Adolat” nashriyotida A.Saidov ma’sul muharrirligi ostida

2002 yili e’lon qilinganini e’tirof etish maqsadga molik. Binobarin, bu

lug‘at tuzilishi va unda materiallarning berilishi jihatidan avvalgi

lug‘atlardan farq qiladi. Lug‘atga qonunlar, huquqshunoslik, xalqaro

huquq sohasi, huquqqa oid darsliklar hamda ish yuritishda ishlatiladigan

terminlar kiritilgan. Bozor iqtisodiyoti munosabatlariga o‘tishda ham

iqtisodiy, ham huquqiy terminlar bir-biri bilan bog‘lanib ketganligi bois

iqtisod va huquqqa oid chegaradosh terminlar ham lug‘atdan o‘rin olgan.

Lug‘atning afzalliklaridan biri – unda terminlarning kirill yozuvidan

tashqari lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosida ham berilishidir.

Ushbu lug‘atni yaratishda F.Bakirovning “Yuridik terminlar lug‘ati”

(Toshkent, 1959), “Yuridik atamalar va iboralar lug‘ati” (Toshkent,

1993)dan foydalanilgan. Bu yo‘nalishda so‘nggi paytlarda e’lon qilingan

ishlardan biri sifatida Z.Muqimov hamda O.Tursunovalar tomonidan

tuzilgan va Samarqandda 2007-yilda chop etilgan “O‘zbek

davlatchiligida qo‘llangan tarixiy-huquqiy atamalar”ni keltirish mumkin.

Lug‘at o‘zbek davlatchiligi tarixining turli davrlarida, turli tillarda

qo‘llangan terminlar, ularning etimologiyasi (qaysi tilga xosligi), til va

huquqqa oid ma’nolari izohlarini qamrab olgan.

O‘zbek lug‘atshunosligida tilshunoslikka oid terminologik lug‘atlar

yaratish borasida ayrim ishlar qilindi. Chunonchi, A.Hojiyevning

“Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati” hamda N.Mahkamov va

I.Ermatovlar hammuallifligidagi “Tilshunoslik terminlarining izohli

lug‘ati”(Toshkent: Fan, 2013)da bugungi kunda til sohasida faol

qo‘llanayotgan terminlarning izohi berilgan.

D.Xudayberganovaning “Lingvokulturologiya terminlarining

qisqacha izohli lug‘ati” (Toshkent, Turon zamin ziyo, 2015)da

tilshunoslikning yangi sohalaridan hisoblanmish lingvokulturologiyaga

oid 100 ga yaqin terminlar izohini topgan va h.k.

Respublikamizda tibbiyot sohasida qo‘llanayotgan terminlar

lug‘atlarini tuzish borasida ulkan tajriba va yutuqqa erishildi. 1999- yilda

O‘zbekiston FA akademigi Y.X.To‘raqulov bosh muharrirligi ostida

“Kamalak”-“Hamshira” nashriyotida chop etilgan “Ruscha-lotincha-

o‘zbekcha tibbiy terminlar lug‘ati”da tibbiyot sohalariga oid terminlar

alifbo tartibida keltirilgan, ularning o‘zbekcha muqobillari va izohlari

berilgan. 2010-yilda A.Usmonxo‘jayev, V.Y.Avakov, E.I.Basitxanova

hammuallifligida “Noshir” nashriyotida e’lon qilingan “Katta tibbiy

etimologik lug‘at (ruscha-lotincha-o‘zbekcha) (Bolshoy meditsinskiy

etimologicheskiy slovar (russko-latinsko-uzbekskiy) yurtimizda

etimologik lug‘atlar yaratish borsidagi harakatlarni yuqoriroq bosqichga

olib chiqdi. Shu yilda Usmonxo‘jayev A., Basitxanova E.I., Nazirov

P.H., Turaxanova M.S. hamkorligida “Sug‘diyona” nashriyotida bosilgan

“Tibbiy terminlar ensiklopedik lug‘ati (Ensiklopedicheskiy slovar

meditsinskix terminov)” ikki jildan iborat bo‘lib, hozirgi tibbiyotda

qo‘llanilayotgan 20000 dan ortiq terminlar va tushunchalarni izohlashga

yo‘naltirilgan. Lug‘atdan o‘rin olgan terminlar kirill hamda yangi o‘zbek

yozuvida keltirilgan. Kezi kelganda, tibbiy terminlar lug‘atlarini tuzishda

jonbozlik ko‘rsatayotgan A.Usmonxo‘jayev ishlarining alohida e’tirofga

molikligini ta’kidlash lozim bo‘ladi. Olimning 2013-yilda “Navro‘z”

nashriyotida lotin alifbosi asosidagi yangi o‘zbek yozuvida dunyo yuzini

ko‘rgan “Katta tibbiy o‘quv lug‘ati (ruscha-lotincha-o‘zbekcha)

(Bolshoy meditsinskiy uchebniy slovar (russko-latinsko-uzbekskiy) asari

10000 atrofidagi klinik terminlar va tibbiy tushunchalarni o‘z ichiga

qamrab olgani bilan qimmatlidir.

Tibbiy terminlarga doir lug‘atlar xususida so‘z ketganda,

A.Qosimovning to‘rt jilddan iborat “Tibbiy terminlar izohli lug‘ati”ni

ham e’tibordan qochirmaslik zarur. Ushbu lug‘atda yakka ishlatiladigan

o‘zbekcha va baynalmilal terminlar alohida-alohida, shuningdek,

o‘zbekcha va baynalmilal elementlardan yasalgan birikma terminlar ham

alohida-alohida berilgani bois uning hajmi kengayib ketgan (Qosimov,

2003-2008).

Keyingi paytlarda o‘zbek terminografiyasida diniy, ma’rifiy-irfoniy

xarakterdagi lug‘atlarni tuzish masalasiga bir muncha diqqat qaratildi.

Xususan, 2014-yilda ota-o‘g‘il Omonturdiyevlar tomonidan 1500 dan

ortiq istilohlvr jamlangan “Ma’rifiy-irfoniy istilohlar izohli lug‘ati” e’lon

qilindi. Asardan ruhoniy, ma’rifiy va irfoniy yoki mavhum

tushunchalarni ifodalovchi terminlar qatori ko‘pgina ma’rifiy obyekt,

manzil, makon, nabotot va shaxs nomlarini anglatuvchi leksik birliklar,

antropronimlar, toponimlar ham joy olgan. Istilohlarning joriy (kirill)

hamda arab yozuvlarida berilishi lug‘atning ilmiy qimmatini

ta’minlagan. Asarga lug‘at-maqolalar ilova qilingan, u foydalanilgan

adabiyotlar ro‘yxati va ko‘rsatkichlar bilan to‘ldirilgan.

Leksikografiya prinsiplariga rioya qilingan holda tuzilgan ushbu

lug‘atda boshqa lug‘atlardan farqli o‘laroq ma’rifiy yoxud tasavvufiy

ta’limot bilan bog‘liq tarzda shakllangan, ijtimoiy ma’no-mazmun kasb

etgan, izoh, ta’rif, tavsif talab etadigan, termin xarakteridagi so‘z va

iboralar izohlangan.

Ma’rifiy-irfoniy mazmundagi obidalarda qayd etilgan bir qancha

istilohlarning ma’nosini anglashda qo‘l keladigan mazkur lug‘atda

sezilarli yutuqlar bilan birga ayrim juz’iy kamchiliklar ham yo‘q emas.

Chunonchi, annotatsiyada asarda 2000 ga yaqin, Muqaddimada esa 1500

dan ortiq istilohlar izohlangani ta’kidlangan. Lug‘at-maqolalarni

joylashtirishda har doim ham alifbo tartibiga rioya qilinmagan. M., Azon

duosi Azon dan (9), Al hazar Alhamdulillah dan (14), Amin ul-vahiy

Amin dan (14), Bayt ul-ma’mur, Bayt ul-mag ‘firat, Bayt ul-muqaddas,

Bayt us-salot izofalari Baytulloh dan (24), Duoi bad qilmoq iborasi Duoi

bad dan oldin joylashtirilgan. Voqea (35), Buruj (30), Val-layl ( 31), kabi

sura nomlari, Gulsayri (36), Jin (45) kabi leksemalar negadir

qo‘shtirnoqqa olingan. Voliy istilohining izohida kamchilikka yo‘l

qo‘yilgan, ya’ni bu termin “barcha ishlarni tasarruf etuvchi, qudrat bilan

boshqaruvchi hakim (34)” emas, balki hokim tarzida izohlanishi zarur

edi.

2016-yilda G‘afur G‘ulom nomidagi Nashriyot- matbaa ijodiy uyi

tomonidan Muxtorxon Umarxo‘jayev tuzgan “Diniy atamalar va

iboralar. Ommabop qisqacha izohli lug‘at” e’lon qilindi. Shayx

Abdulaziz Mansurning mas’ul muharrirligida chop etilgan bu asarda

diniy terminlar va iboralarning ma’nosini sodda, to‘g‘ri, tushunarli va

xolis izohlashga alohida diqqat qaratilgan. Keng o‘quvchilar ommasiga

zaruriy qo‘llanma sifatida mo‘ljallangan ushbu lug‘atdan o‘rin olgan

istilohlar joriy (kirill) yozuvda alifbo tartibida berilgan. Undan nafaqat

diniy termin va iboralar, shuningdek, talaygina sura va shaxs nomlari

ham izohini topgan. Ulkan mehnat va izlanish evaziga yuzaga chiqqan

asarda kelajakda to‘g‘rilanishi lozim bo‘lgan ba’zi o‘rinlar ham ko‘zga

chalinadi. M., “but sindiruvchi, krestlarni chilparchin qiluvchi”

ma’nosini ifodalovchi Butshikan istilohi nima uchundir Butshkan (46)

shaklida keltirilgan. Va’z, Voiz (50), Jurm, Jurmona (65) istilohlarining

bir lug‘at-maqolada izohlanishi o‘zini oqlamaydi. Doru ul-fano,

Dorulomon, Dorulxilofat, Dorul-islom kabi terminlar imlosida har xillik

mavjud.

Terminologiyada variantdorlikning salbiy hodisa ekanligi hisobga

olinib, Zulfiqor, Zulfaqor (70), Inshaalloh, Inshoolloh (80), Iymon, Imon

(75), Nabi, Nabiy (117) singari shakllardan biri tanlansa maqsadga

muvofiq bo‘lar edi.

Lug‘at-maqolalarni joylashtirishda ayrim o‘rinlarda alifbo

tartibining buzilgani kuzatiladi (75-76; 83; 103; 115). Lug‘atni tuzishda

muallif 230 nomdagi adabiyotdan istifoda etgan.

III. MUSTAQIL TA’LIM MASHG‘ULOTLARI

Talabalar auditoriyada olgan nazariy bilimlarini mustahkamlash va terminologiyaning nazariy masalalarini tahlil qilishda muayyan ko‘nikma hosil qilish uchun mustaqil ta’lim tizimiga asoslanib, kafedra. professor-o‘qituvchilari rahbarligida mustaqil ish bajaradilar. Bunda ular qo‘shimcha adabiyotlarni o‘rganib hamda internet saytlaridan foydalanib, referatlar va ilmiy ma’ruzalar tayyorlaydilar, amaliy mashg‘ulot mavzusiga doir uy vazifalarini bajaradilar, ko‘rgazmali qurollar va slaydlar hozirlaydilar.

TALABA MUSTAQIL ISHI MAVZULARI

6-semestr

Mustaqil ta’lim mavzulari Hisobot shakli Hajmi (soat)
1. Terminologiyaning tizim sifatidagi mohiyati. referat 2
2. Terminologiya va leksika. Terminlar mohiyati. referat 2
3. Terminologiyaning lingvistika obyekti sifatida o‘rganilishi. slayd 2
4. Terminologiyaning hozirgi o‘zbek tili leksik strukturasidagi o‘rni. referat 2
5. Terminologiyadagi o‘zgarishlarning umumadabiy tildagi jarayonlar bilan bevosita bog‘liqligi. slayd 2
6. Terminologiyaning fan tili sifatida talqin qilinishi. Ilmiy ma’ruza 2
7. Noterminlogik leksika. Umumilmiy leksika. referat 2
8. Terminologiyaning leksik-genetik tavsifi. Ilmiy ma’ruza 2
9. Terminologiyaga tayyor holda olingan so‘zlar. Ilmiy ma’ruza 2
10. Maxsus nom sifatida hosil qilingan so‘zlar. referat 2
11. Terminologiyaning leksik-semantik tavsifi. slayd 2
12. Terminlar tizimidagi polisemiya. Ilmiy ma’ruza 2
13. Terminologiyadagi omonimiya. referat 2
14. Terminologiyadagi sinonimiya Ilmiy ma’ruza 2
15. Terminologiyadagi antonimiya Ilmiy ma’ruza 2
16. Terminlarning semantik yo‘l bilan yasalishi referat 2
17 Soha terminologiyasini tartibga solishning lingvistik asoslari. referat 2
18. Standartlashtiriladigan terminlarga qo‘yiladigan me’yoriy talablar. referat 2
19. Professional (kasb-hunar) terminlari. referat 2
20. Ilmiy-texnikaviy terminlar. referat 2
20. Qo‘shma terminlar, termin – so‘z birikmalari. referat 2
21. Terminologiyada ko‘chimlarning roli. referat 2
22. O‘zbek tili terminlarining struktur-grammatik qurilishi. Ilmiy ma’ruza 2
23. Mustaqillik davri o‘zbek terminografiyasi. Ilmiy ma’ruza 2
24. O‘zbek terminografiyasining shakllanishi. Ilmiy ma’ruza 2
25. O‘zbek terminologiyasi tizimida arxaizmlaming o‘rni. referat 2
26. Soha terminologiyasida ro‘y berayotgan o‘zgarishlar. Ilmiy ma’ruza 2
27. Terminlarni unifikatsiyalash va tartibga solish. referat 2
JAMI 54

Fan bo‘yicha kurs ishi ko‘zda tutilmagan.

IV. Glossariy

O‘zbekcha Ruscha Inglizcha
ALIFBO- Harflarningqat’iybirtartibdajoylashishi АЛФАВИТ -(*азбука) Совокупность расположенных в определенном порядке графических знаков, сложившаяся в определенный исторический период и используемая для фиксации и передачи на письме данного языка или языков. Алфавит латинский. Система графических знаков, приведенных в соответствие со звуковой системой языка и употребляемых для передачи языка на письме. ALPHABET – The set of graphic signs placed in a certain order, developed in a certain historical period and is used to transfer to the letter of the language or languages. Latin alphabet. graphic signs system, harmonized with the sound system of language and is used to transmit the language to the letter.
ATRIBUT- (r < lat) 1. filos. Predmet yoki hodisaning o‘ziga xos, undan ajratib bo‘lmaydigan eng muhim xarakterli xususiyati, belgisi. Harakat materiyaning atributidir.2.gram. Gapda biror bo‘lakning sifatini, belgi-xususiyatini xarakterlab keluvchi ikkinchi darajali bo‘lak; aniqlovchi. АТРИБУТ. То же, что определение. Определение в абсолютной конструкции. ATTRIBUTE. Same as the DETERMINATION. Henry dead, the crown was seized by his uncle.
AGGLYUTINATSIYA (r < lat) 1. biol.Suyuqlik ichida muallaq suzib yuradigan zarrachalarning, mas. Qizil va oq qon tanachalari, mikroblar va sh.k.ning, bir-biriga yopishib, qumoq-qumoq bo‘lib qolishi.

2. lingv. Turlanishda, tuslanishda va umuman so‘z o‘zgarishi va yasalishida affikslarning o‘zakka uning o‘zgarmagani holda izchillik bilan qo‘shilib borishi (agglyutinatsiya turkiy va boshqa ba’zi bir tillarga xos xususiyatdir).

АГГЛЮТИНАЦИЯ1. Механическое присоединение однозначных стандартных аффиксов к неизменяемым основам или корням} ср. фузия.

2. нем. Слияние двух привычно сочетающихся слов, иногда g переразложением (деглюти-нацией).

AGGLUTINATION 1.Mechanical connection standard unambiguous affixes to the immutable basis or roots.

2. Dutch. Anleimung, Anwachsen, Lautverwachsung. The merger combined two familiar words, sometimes re-expansion

ARXAIZM – hozirgi paytda bor bo‘lgan voqelikning eskirgan nomi yoki hozirgi tilda mavjud bo‘lgan leksemaning eskirgan ma’nosi. АРХАИЗМ1. Слово или выражение, вышедшее из повседневного употребления и потому воспринимающееся как устарелое, а Русск. ваятель, вдовствовать, вдовица, врачевание, втуне, даяние, издревле, лихоимство, навет, наущать. 2. Троп, состоящий в употреблении старого (старинного) слова или выражения в целях исторической стилизации, придания речи возвышенной стилистической окраски, достижения комического эффекта И Т. П. а Русск. перст судьбы. ARCHAISM A word or expression that has withdrawn from everyday use and therefore perceived as outdated

2. Trop, consisting in the use of the old words or expressions in order to historic styling, giving speeches elevated stylistic coloring to achieve comic effect, etc.

ASSIMILYATSIYA

Bir tovushning boshaqa bir tovushga moslashishi (uyg‘unlashuvi)

АССИМИЛЯЦИЯ (уподобление) 1. (диляция). Приспособление одних звуков к другим, состоящее в приспособлении рекурсии предшествующего звука к экскурсии последующего; противоп. диссимиляция. Уподобление звуков друг другу, изменение обоих звуков под влиянием друг друга. Уподобление звуков, получившее отражение на письме. Взаимодействие звуков, в результате которого они становятся одинаковыми; противоп. частичная ассимиляция. АSSIMILATION

1. Adaptation of one sound to another, consisting in adjusting the sound to the previous recursion subsequent excursions;

2. Likening of sounds to each other, a change in both the sounds influenced by each other.

3. Likening of sounds which are reflected in the letter. The mutual assimilation of sounds separated by other sounds, belonging both to one syllable and to different syllables.

QO‘SHIMCHA QO‘SHISH

Asosga (o‘zakka) qo‘shimcha qo‘shish

АФФИКСАЦИЯ (прогрессивная деривация) Морфологический процесс (соотв. явление), заключающийся в присоединении аффиксов к корням или основам. АFFIXATION- Morphological process consists in joining affixes to roots or fundamentals
ANIQLOVCHI- Prеdmеtning bеlgisini, qarashliligini ifоda qiluvchi gap bo‘lagi aniqlоvchi dеyiladi. ОПРЕДЕЛЕНИЕ(атрибут, детерминация) Несамостоятельный второстепенный член предложения, присоединяемый к господствующему члену атрибутивной связью и указывающий на признак господствующего члена предложения. DETERMINATION attributive -A dependent minor part of the sentence that is attached to the dominant member of the attribute and link point to a sign of the ruling of the sentence.
BO‘G‘IN- bir havo zarbi bilan aytiladigan tovush yoki tovushlar yig‘indisi СЛОГ I 1. Отрезок речи, заключенный между двумя минимальными растворами, характеризующийся увеличением звучности (громкости) и являющийся естественной единицей сегментации речевого потока. Слог произносится отдельным напором выдыхаемого воздуха (отдельной пульсацией, вызываемой движением межреберных мышц) и поэтому может рассматриваться как своего рода «дуга» произносительного напряжения.

2. Отрезок речи, состоящий только из слогообразующего элемента и сопутствующих ему менее звучных частей.

SYLLABLE

1.The length of the speech, included between the two minimum solutions, characterized by an increase in sonority (volume) and is the natural unit of segmentation of the speech stream. The syllable pronounced certain pressure of exhaled air (a single ripple caused by the movement of the intercostal muscles) and can therefore be considered as a kind of “arc” of pronunciation stress.

2. The length of the speech, consisting of only syllabic elements and accompanying less loud parts.

ERGASH GAP

Bosh gap tarkibidagi biror bo‘lakni yoki uning burton mazmunini izohlab to‘ldirib keladigan gap

ПРИДАТОЧНОЕ ПРЕДЛОЖЕНИЕ (обусловливаемое предложение, подчиненное предложение, зависимое предложение) Предложение, входящее в состав сложноподчиненного как зависящее от главного (или абсолютно независимого) предложения, причем зависимость его от последнего нормально получает определенное синтаксическое выражение, а) Придаточные предложения, классифицируемые на основе уподобления их функций функциям членов простого предложения. SUBORDINATE (DEPENDENT) CLAUSE

The proposal, which is part of a complex as the best from the main (or completely independent) offers, with its dependence on the latter normally receives a certain syntactic expression

FONOLOGIYA nutq tovushlarini o‘rganuvchi tilshunoslik bo‘limi ФОНОЛОГИЯ (фонемика, фонемология) Раздел языкознания, изучающий звуки речи как средство различения звуковых оболочек (звуковой стороны, выражения) слов и морфем, исследующий семиологическую релевантность и функциональные свойства звуков, звукосочетаний и просодических средств. PHONOLOGY – Section of linguistics studying the sounds of speech as a means of distinguishing between audio skins (sound hand expression) words and morphemes, semiological exploring the relevance and functional properties of sounds, sound combinations and prosodic means.
FRAZEOLOGIYA

Iboralarni o‘rganuvchi til bo‘limi

ФРАЗЕОЛОГИЯ 1. Раздел языкознания, изучающий лексико-семантическую сочетаемость слов языка.

Состав (фонд) фразеологических единиц данного языка.

Phraseology –

Section of linguistics that studies the lexical-semantic compatibility of words of a language.

Composition (Fund) phraseological units of a given language.

KONSTRUKSIYA (r <lat) 1. Inshoot, mexanizm, asar va sh.k.ning tuzilishi, qismlarning o‘zaro joylashuvi. Eski konctruksiya. (Murakkab tuzilishli inshoot, mexanizm va sh.k.ning o‘zi.)

2.lingv. Grammatik jihatdan o‘zaro bog‘lanib, bir sintaktik birikmani tashkil etadigan ikki va undan ortiq so‘z, umuman so‘zlar birikmasi.

КОНСТРУКЦИЯ (оборот) Синтаксическое целое, составленное из объединенных в речи языковых единиц, сочетающихся вследствие наличия у них определенных грамматических свойств. CONSTRUCTION – Syntactical composed of the combined speech language units, combined as a result of their having certain grammatical properties
KESIM

Ega haqidagi hukmni ifodalaydigan so‘z yoki so‘zlar birikmasidan iborat bo‘lgan, gapning predikativ markazini tashkil qiluvchi bosh bo‘lak

СКАЗУЕМОЕ (предикат) Слово (или сочетание слов), выражающее предикацию и функционирующее поэтому в качестве центрального конституирующего члена предложения; в двусоставном предложении оно грамматически зависит от подлежащего. PREDICATE- The word (or combination of words) expressing predication and therefore functioning as a central constitutive of the sentence; in a two-part sentence is grammatically independent of the subject.
LEKSIKOLOGIYA

Tilning lug‘at boyligini o‘rganuvchi tilshunoslik bo‘limi

ЛЕКСИКОЛОГИЯРаздел языкознания, занимающийся изучением словарного состава языка. Лексикология историческая. LEXICOLOGY – Section of linguistics that studies the vocabulary of the language. Historical Lexicology.
HARF- Tovushningyozuvdagishartlibelgisi БУКВА Графический знак, который сам по себе или в сочетании с другими знаками (как линейными, так и диакритическими) традиционно используется для обозначения на письме фонем, их основных вариантов или их типичных последовательностей. Буква гласная. LETTER – Graphic sign, which by itself or in combination with other characters (both linear and diacritical) has traditionally been used to denote the phoneme letter and their basic variants or typical sequences.
MORFEMA- (r < grek) lingv. So‘zning ma’no anglatuvchi, qismlarga bo‘linmaydigan bo‘lagi. МОРФЕМА (морфологическая единица) 1. (связанная форма). Наименьшая (предельная, неделимая далее без потери данного качества) и регулярно воспроизводимая согласно моделям данного языка единица системы выражения, непосредственно соотносимая с соответствующим ей элементом системы содержания (семемой); ср. семема (в 1 знач.).

2. (форматив, оформитель основ). Грамматический аффикс (флексия) или служебное слово, выступающее в чисто грамматической функции. Mорфема словообразовательная.

MORPHEME

1. (Bound form). The lowest (marginal, indivisible further without loss of quality) and played back on a regular basis according to the model of the language unit of the expression system, directly correlated with its corresponding element in the content system

MORFEMIKA- So‘zning tarkibiy qismlarini o‘rganuvchi bo‘lim МОРФЕМИКА Раздел морфологии, занимающийся описанием морфологических моделей языка, т. е. описанием строения морфем и закономерностей их расположения в более протяженных последовательностях; ср. графемика, фонемика (в 1 знач.). MORPHEMICS – Section morphology engaged in morphological description language models, ie the description of the structure of morphemes and regularities of their location in a more extended sequences;
MORFOLOGIYA- (r < grek) 1. Organizm, a’zo. Zamin tuzilishi haqidagi fan. Eksperimental morfologiya.

2. So‘zlarning tarkibi va o‘zgarish shakllari sistemasi, grammatikaning so‘z tarkibi va shakllarini o‘rganuvchi bo‘limi.

МОРФОЛОГИЯ1. Раздел языкознания, изучающий разнообразные аспекты строения слова с точки зрения зависимости его значения от составляющих его морфем. Основным предметом морфологии является исследование системы морфологических противопоставлений, свойственных данному языку, т. е. системы его грамматических категорий и способов их выражения, включая учение о формообразовании

2. Совокупность морфологических противопоставлений, свойственных данному языку, его грамматических категорий и способов их выражения. Выражение грамматических категорий посредством соположения морфем, не претерпевающих при этом морфонологических изменений.

MORPHOLOGY –

1. Section of linguistics studying various aspects of the structure of the word in terms of its value depending on its constituent morphemes. The main subject is the study of the morphology morphological oppositions system specific to the language, so its system of grammatical categories and modes of expression, including the doctrine of shaping

2. The set of morphological oppositions inherent in a given language, its grammatical categories and ways of expressing them. The expression of grammatical categories through the juxtaposition of morphemes, do not undergo changes during this morphonological.

ORFOGRAFIYA – so‘zlarni to‘g‘ri yozish haqidagi qoidaldar ORFOGRAFIYA-правописание ORTHOGRAPHY- about the spelling rules
SEMASIOLOGIYA

So‘zning lug‘aviy ma’nolarini o‘rganuvchi bo‘lim

СЕМАСИОЛОГИЯ (семантика, сематология, сигнифика, учение о значении) 1. Раздел языкознания, изучающий значение (содержание, внутреннюю сторону) языковых единиц.

2. Раздел языкознания, изучающий лексические значения слов и выражений и изменения их значений.

SEMASIOLOGY-

1. Section of linguistics studying the value (content, inner side) of language units.

2. The branch of linguistics that studies the lexical meanings of words and phrases and their meanings change.

SINONIMLAR -Shakli va talaffuzi har xil, ma’nolari bir-biriga yaqin so‘zlar (ma’nodosh so‘zlar) СИНОНИМЫ (равнозначащие слова, равнозначные слова) Те члены тематической группы (во 2 знач.), которые а) принадлежат к одной и той же части речи и б) настолько близки по значению, что их правильное употребление в речи требует точного знания различающих их семантических SYNONYMS- Those members of the focal group a) which belong to the same part of speech and b) are so close in value that their proper use in speech requires precise knowledge of distinguishing their semantic
SINTAGMA

Bir havo zarbi bilan aytiladigan, intonatsion butunlikka ega bo‘lgan so‘z yoki so‘z birikmalari

СИНТАГМА Двучленная структура, члены которой соотносятся как определяемый (Т) и определяющий (Т1), причем этими членами могут быть как слова, так и морфемы; сложнообразованный знак речи, в котором функции отождествления — различения распределяются между составляющими его элементами, которых (элементов) вследствие бинарного характера синтагмы нормально два. Результат данной фразировки, результат синтактико-стилистиче-ского членения (сегментации) фразы. SYNTAGMA- Two-term structure, whose members are related as defined by (T) and determines (T1), and those members can be either a word or morpheme; slozhnoobrazovanny sign language, in which the identification function – distinguishing distributed among its constituent elements
SINTAKSIS-Tilning qurilishini o‘rganuvchi bo‘lim СИНТАКСИС1. Раздел языкознания, предметом которого является как предложение, выступающее в качестве основной единицы речи, так и словосочетание, выступающее в качестве сложного, непредельного составляющего предложения. SYNTAX -Section linguistics, the subject of which is a proposal that acts as the basic unit of speech, and the phrase acting as a complex, unsaturated constituent sentences.
TRANSKRIPSIYA nutqni maxsus yozish usuli ТРАНСКРИПЦИЯ 1. Специальный способ записи речи для научно-лингвистических целей. TRANSCRIPTION- Special method of voice recording for scientific and linguistic purposes.
GAP- Nisbiy tugallangan fikr va ohangga ega bo‘lgan sintaktik qurilma ПРЕДЛОЖЕНИЕ (*законченное словосочетание, независимое словосочетание, предикативная синтагма, предикативное словосочетание, предикативное сочетание, фраза) 1. Грамматически и интонационно оформленная по законам данного языка целостная единица речи, являющаяся главным средством формирования, выражения и сообщения мысли о некоторой действительности и отношения к ней говорящего. Предложение обладает свойством звуковой выделимости (на основе внутренней фонетической организованности), оно выражает предикацию и состоит из одного или нескольких слов, являющихся его предельными составляющими (или потенциальным минимумом). SENTENCE- Grammatically intonation and decorated according to the laws of the language integrated unit of speech, which is the principal means of formation, expression and communication of thought on some of reality and the relationship of the speaker to it. The proposal has the property vydelimosti sound (based on the internal organization of the phonetic), it expresses predication and consists of one or more words that are limiting its constituents (or potential minimum).
GAP BO‘LAKLARI – ma’lum bir so‘roqqa javob bo‘ladigan mustaqil ma’noli so‘zlar ЧАСТИ РЕЧИ (грамматико-семантические категории слов, грам-матико-семантические классы слов, грамматические классы слов, лексико-грамматические классы слов, морфологизованные члены предложения, парадигматические классы слов, *формальные классы слов) Основные подразделения, или разряды, на которые распадаются слова языка (словарный состав языка) вследствие наличия у них РARTS OF SPEECH- Main unit, or discharges, which break down language words (vocabulary of a language) as a result of their having
GRAMMATIKA- (r< lat) 1. Tilshunoslikning so‘z va gap qurilishini o‘rganuvchi, shunga ko‘ra ikki qismdan- morfologiya va sintaksisdan iborat bo‘limi.

2. Biror tilning o‘ziga xos so‘z o‘zgarishi va so‘zlarning gapda o‘zaro birikish qoida va normalari majmui. (Shu qoidalar bayon etilgan o‘quv kitobi, darslik.)

ГРАММАТИКА 1. Раздел языкознания, изучающий формы словоизменения, формулы словосочетания и типы предложений в отвлечении от конкретного материального (лексического, вещественного) значения слов, словосочетаний и предложений. GRAMMAR- Section of linguistics studying forms of inflection, the formula phrases and sentence types in abstraction from concrete material (lexical, real) meaning of words, phrases and sentences.
GRAFIKA- Tilshunoslikningyozuvtiziminio‘rganuvchibo‘lim ГРАФИКА 1. Совокупность всех средств данной письменности. Латинская графика.

2. Соотношение системы письменных знаков с фонетической системой языка.

GRAPHICS 1. The combination of all these means of writing. Latin script.

2. The ratio of the system of written signs with the phonetic system of the language.

V. ILOVALAR

1. FAN DASTURI

2. ISHCHI O‘QUV DASTURI

3. TARQATMA MAYTERIALLAR

4. NOSTANDART TESTLAR

5. O‘UM( ELEKTRON VARIANTI)

3. FANNI O‘QITISHDA FOYDALANILADIGAN ZAMONAVIY PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALAR KLASTERGRAFIK ORGANAYZERI

Klastermetodipedagogik, didaktikstrategiyaningmuayyanshaklibo‘lib, uta’limoluvchilargaixtiyoriymuammo (mavzu) larxususidaerkin, ochiqo‘ylashvafikrlarnibemalol bayonetishuchunsharoityaratishgayordamberadi. Mazkurmetodturlixilg‘oyalaro‘rtasidagialoqalarfikrlashimkoniyatiniberuvchituzilmanianiqlashnitalabetadi. «Klaster» metodianiqob’ektgayo‘naltirilmaganfikrlashshaklisanaladi. Undanfoydalanishinsonmiyafaoliyatiningishlashtamoyilibilanbog‘liqravishdaamalgaoshadi. Ushbumetodmuayyanmavzuningta’limoluvchilartomonidanchuqurhamdapuxtao‘zlashtirilgunigaqadarfikrlashfaoliyatiningbirmaromdabo‘lishinita’minlashgahizmatqiladi.

Guruhasosidatashkiletilayotganmashg‘ulotlardaushbumetodguruha’zolaritomonidanbildirilayotgang‘oyalarningmajmuitarzidanomoyonbo‘ladi.

Buesaguruhningharbira’zositomonidanilgarisurilayotgang‘oyalarniuyg‘unlashtirishhamdaularo‘rtasidagialoqalarnitopaolishimkoniyatiniyaratadi.

Klaster (g‘uncha, bog‘lam) metodipedagogik, didaktikstrategiyaningmuayyanshaklidir.

Stil g‘oyasiga muvofiq ishlab chiqilgan “Klaster” metodi puxta o‘ylangan strategiya bo‘lib, undan o‘quvchilar bilan yakka tartibda yoki guruh asosidan tashkil etiladigan mashg‘ulot jarayonida foydalanish mumkin. Metod guruh asosida tashkil etilayotgan mashg‘ulotlarvao‘quvchilartomonidanbildirilayotgang‘oyalarning majmuyi tarzida namoyon  bo‘ladi. Bu esa ilgari surilgan g‘oyalarni umumlashtirish va ular o‘rtasidagi aloqalarni topish imkoniyatini yaratadi.

Grafikorganayzerning turi, ahamiyati va xususiyatlari: bilimlarni faollashtirishni tezlashtiradi, fikrlash jarayoniga mavzu bo‘yicha yangi o‘zaro bog‘lanishli tasavvurlarni erkin va ochiq jalb qilishga yordam beradi.

O‘quv faoliyatini tashkillashtirishning jarayonli tuzilmasi:

1) o‘quvchilar klasterni tuzish qoidasi bilan tanishadilar. Yozuv taxtasi yoki katta qog‘oz varag‘ining o‘rtasiga asosiy so‘z yoki 1-2 so‘zdan iborat bo‘lgan mavzu nomi yoziladi;

2) birikma bo‘yicha asosiy so‘z bilan uning yonida mavzu bilan bog‘liq so‘z va takliflar kichik doirachalar “yo‘ldoshlar” yozib qo‘shiladi. Ularni “asosiy” so‘z bilan chiziqlar yordamida birlashtiriladi. Bu “yo‘ldoshlarda” “kichik yo‘ldoshlar” bo‘lishi mumkin. Yozuv ajratilgan vaqt davomida yoki g‘oyalar tugagunicha davom etishi mumkin.

3) muhokama uchun klasterlar bilan almashinadilar.

Klasterni tuzish qoidasi:

1. Aqlingizga nima kelsa, barchasini yozing. G‘oyalari sifatini muhokama qilmang faqat ularni yozing.

2. Xatni to‘xtatadigan imlo xatolariga va boshqa omillarga e’tibor bermang.

3. Ajratilgan vaqt tugaguncha yozishni to‘xtatmang. Agarda aqlingizda g‘oyalar kelishi birdan to‘xtasa, u holda qachonki yangi g‘oyalar kelmaguncha qog‘ozga rasm chizib turing.

INSERT JADVALI

Insert jadvali grafik organayzeri o‘zlashtirilishi ko‘zda tutilgan yangi mavzu bo‘yicha o‘quvchilarning muayyan tushunchalarga egaliklarini aniqlash va ularda matnga nisbatan tahliliy yondashish ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi. Insert jadvalini qo‘llash jarayonida quyidagi harakatlar amalga oshiriladi:

-kichik guruhlar shakllantirilib, ular nomlanadi;

– har bir guruhlar o‘zlashtirilishi rejalashtirilayotgan mavzuga oid 2 ta fikr bildirish so‘raladi;

– o‘quvchilar navbatma-navbat mulohazalarni bayon etadildr;

– bayon etilgan fikrlar yozuv taxtasiga yozib boriladi;

– so‘ngra o‘qituvchi yangi mavzu mohiyatini yorituvchi matnni guruhlarga tarqatadi;

– guruhlar matn bilan tanishib chiqib, matn va o‘zlari bildirgan fikrlarning bir-biriga qay darajada muvofiq kelganligini aniqlaydilar (o‘xshashlik va farqlar maxsus belgilar yordamida qayd etiladi);

– guruh a’zolari shaxsiy qarashlarini ifoda etadilar va maxsus belgilar soni umumlashtiriladi;

– guruh a’zolari orasidan liderlar belgilanadi;

– liderlar sinf jamoasini guruh natijalari bilan tanishtiradilar;

-guruhlarning yondashuvlari umumlashtirilib, yakuniy xulosa chiqariladi.

Insert jadvali o‘quvchilar mantiqiy fikrlash, shaxsiy xatolar ustida ishlash ko‘nikmalarini shakllantirishga yordam beradi.

Grafik organayzerning turi, ahamiyati va xususiyatlari: mustaqil o‘qish vaqtida olgan ma’lumotlarni, eshitgan ma’ruzalarni tizimlashtirishni ta’minlaydi; olingan ma’lumotni tasdiqlash, aniqlash, chetga chiqish, kuzatish. Avval o‘zlashtirgan ma’lumotlarni bog‘lash qobiliyatini shakllantirishga yordam beradi.

O‘quv faoliyatini tashkillashtirishning jarayonli tuzilmasi:

1) o‘quvchilar insert jadvalini to‘ldirish qoidasi bilan tanishadilar. Alohida o‘zlari to‘ldiradilar;

2) o‘qish jarayonida olingan ma’lumotlarni matnda belgilangan quyidagi belgilarga muvofiq alohida o‘zlari jadval ustunlariga “kiritadilar” va tizimlashtiradilar:

“V”- men bilgan ma’lumotlarga mos;

“-“ – men bilgan ma’lumotlarga zid;

“+” – men uchun yangi ma’lumot;

“?” – men uchun tushunarsiz yoki ma’lumotni aniqlash, to‘ldirish talab qiladi.

V + ?

VENN DIAGRAMMASI

Venn diagrammasi bir-birini kesadigan ikki yoki undan ortiq doiralarda qo‘llaniladi, ular o‘rtasida yozish uchun yetarli joy qolishi kerak. U g‘oyalarni zidlash uchun ishlatilishi yoki ularning umumiy xususiyatlarini ko‘rsatib berishi kerak.

Grafik organayzerning turi, ahamiyati va xususiyatlari: tizimli fikrlash, solishtirish, taqqoslash, tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.

O‘quv faoliyatini tashkillashtirishning jarayonli tuzilmasi:

1) o‘quvchilar Venn diagrammasini tuzish qoidasi bilan tanishadilar. Alohida yoki kichik guruhlarda Venn diagrammasini tuzadilar va kesishmaydigan joylarni to‘ldiradilar;

2) juftliklarga birlashadilar, o‘zlarining diagrammalarini taqqoslaydilar va to‘ldiradilar;

3) doiralarni kesishuvchi joyida, ikki-uch doiralar uchun umumiy bo‘lgan, ma’lumotlar ro‘yxatini tuzadi.

B-B-B JADVALI

– BILAMAN/ BILMOQCHIMAN/ BILIB OLDIM

Grafik organayzerning turi, ahamiyati va xususiyatlari: mavzu, matn, bo‘lim bo‘yicha izlanuvchilikni olib borish imkonini beradi. Tizimli fikrlash, tuzilmaga keltirish, tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.

O‘quv faoliyatini tashkillashtirishning jarayonli tuzilmasi:

  1. jadvalni tuzish qoidasi bilan tanishadilar. Alohida yoki kichik guruhlarda jadvalni rasmiylashtiradilar;

2) “Mavzu bo‘yicha nimalarni bilasiz?” va “Nimani bilmoqchisiz?” degan savollarga javob beradilar (oldindagi ish uchun yo‘naltiruvchi asos yaratiladi). Jadvalning birinchi va ikkinchi bo‘limlarini to‘ldiradilar;

3) ma’ruzani tinglaydilar, mustaqil o‘qiydilar;

4) mustaqil yoki kichik guruhlarda jadvalning uchinchi bo‘limini to‘ldiradilar.

B-B-B JADVALI
Bilaman Bilmoqchiman Bilib oldim

T – JADVAL

Bitta konsepsiya(ma’lumot)ning jihati o‘zaro solishtish uchun qo‘llaniladi.

Ajratilgan vaqt oralig‘ida tartibda (juftlikda) to‘ldiriladi. Uning chap tomoniga sabablari yoziladi, o‘ng tomoniga esa chap tomondagi ifodaga qarama-qarshi fikrlar, g‘oyalar, omillar yoziladi. O‘quv guruhining barcha a’zolari yagona

T – jadvalini tuzadilar,

Rus tilida O‘zbek tilida

“NIMA UCHUN?”

”Nima uchun bu muammo kelib chiqdi?” muammoning dastlabki sabablarini aniqlash zanjiri, uni hal qilish, tahlil qilish va rejalashtirish jarayonida qo‘llash mumkin.

«Nima uchun?» chizmasini tuzish qoidalari:

1. Aylana yoki to‘g‘ri to‘rtburchak shakllardan foydalanishni o‘zingiz tanlaysiz.

2. Chizmaning ko‘rinishini – mulohazalar zanjirinito‘g‘ri chiziqlimi, to‘g‘ri chiziqli emasligini o‘zingiz tanlaysiz.

3. Yo‘nalish ko‘rsatkichlari sizning qidiruvlaringizni: dastlabki holatdan izlanishgacha bo‘lgan yo‘nalishingizni belgilaydi

“QANDAY?”

”Qanday?” texnologiyasi ”Qanday qilib muammoni hal etish mumkin? Degan savolga javob topadi va muammoni hal etishning barcha imkoniyatlarini tadqiq etadi. Ularni amalga oshirish usullarini o‘rganadi.

Ko‘pgina hollarda muammoni yechishda ”nima qilish kerak”ligi to‘g‘risida o‘ylanib qolmaslik kerak. Asosan, muammo uni yechishda ”Buni qanday qilish kerak?”, ”Qanday?” kabi savollar yuzaga kelishidan iborat bo‘ladi. ”Qanday” savollarining izchil berilishi quyidagilar imkonini beradi:

  • Muammoni yechish nafaqat bor imkoniyatlarni, balki ularni amalga oshirish yo‘llarini ham tadqiq qiladi;
  • Quyidan yuqoriga bosqichma-bosqich bo‘ysunadigan g‘oyalar tuzulmasini aniqlaydilar;

Diagramma strategik savollar bilan ishlanadi. Muammo yechishning pastki darajasi birinchi galdagi harakatlarning ro‘yxatiga mos keladi. Barcha g‘oyalar o‘ylab o‘tirmasdan, baholamasdan va taqqoslamasdan tezlikda yozilishi kerak. Diagramma hech qachon tugallangan bo‘lmaydi: unga yangi g‘oyalarni kiritish mumkin. Agarda chizmada savol uning aylanalarida bir necha bor takrorlansa, unda u biror muhimlikni anglatadi. U muammoni yechishning asosiysi bo‘lishi mumkin. Yangi g‘oyalarni qanday grafik ko‘rinishda qayd qilish pedagogning ijodiy yondashuviga bog‘liq.

4. TESTLAR

  1. Termin so‘zi qaysi tildan olingan?
  2. lotinch
  3. *grekcha
  4. Ruscha
  5. arabcha
  6. Termin so‘zi qanday ma’noni bildiradi?
  7. Maydon, yuza
  8. Maydon, tekislik
  9. * chek, chegara
  10. Nom, parcha
  11. Terminologiya qnday ma’nolarni anglatadi?

A)* terminlar haqidagi ta’limot va terminlar majmui

B) terminlarning nomi

C) xalq tushunmaydigan so‘zlar

D) aholi deyarli ishlatmaydigan so‘zlar

  1. Istiloh so‘zi qaysi tildan olingan?

A) lotinch

B)grekcha

C)Ruscha

D)*arabcha

  1. “… terminlar – bu maxsus so‘zlardir” degan xulosa kimga tegishli?
  2. A.V.Kalinin
  3. * A.Reformatskiy
  4. R.Doniyorov
  5. H.Jamolxonov
  6. Qaysi olim muayyan fanlar va kasbkorlikda ishlatiladigan so‘zlarni “maxsus leksika” deb ataydi?

A)* A.V.Kalinin

B) A.Reformatskiy

C)R.Doniyorov

D)H.Jamolxonov

  1. muayyan fanlar va kasbkorlikda ishlatiladigan so‘zlarni ya’ni “maxsus leksika” neha guruhga bo‘linadi?
  2. 3
  3. 4
  4. *2
  5. 5
  6. “Terminlar fan-texnika, adabiyot, san’at va boshqa sohlarga oid ixtisoslashgan, qo‘llanishi muayyan soha bilan chegaralangan tushunchalarni ifodalaydigan nominativ birliklardir…” quyida fikrlar kimga tegishli?

A) A.V.Kalinin

B) A.Reformatskiy

C)R.Doniyorov

D)*H.Jamolxonov

  1. “Qaraqalpaq terminologiyasi” kitobining muallifi kim?

A) A.V.Kalinin

B) A.Reformatskiy

C)R.Doniyorov

D)* Esemurat Berdimuratov

  1. Kim terminologik leksikani “keyingi ma’no” deb atagan va “u tilshunoslikning o‘rganish ob’ektiga kirmaydi, uni boshqa fanlar o‘rganadi” deb ko‘rsatilgan?

A) A.V.Kalinin

B)* A.A.Potebnya

C)R.Doniyorov

D) Esemurat Berdimuratov

  1. «Atamalarning aniqligi va qat’iylashishi shu millatning fani, maorifi, madaniyati darajasini ko‘rsatadi. Atamalarning rivojlanishi, tartibga solinishi fanning har xil sohalarida turlicha bo‘lib, ma’lum fanning taraqqiyotiga bog‘liq…” quyidagi fikrlar kimga tegishli?

A)* G‘.Abdurahmonov

B) A.A.Potebnya

C)R.Doniyorov

D) Esemurat Berdimuratov

  1. “Mustaqillik davri atamalari” kitobi kimga tegishli?

A)* H.Bektemirov va E.Begmatov

B) A.A.Potebnya

C)R.Doniyorov

D) Esemurat Berdimuratov

  1. Terminologiya fanining maqsadi nimalardan iborat?

1.norma (ayor) masalalariga, adabiy til va funktsional stillar (vazifaviy uslublar) munosabatiga oid nazariy bilimlar bilan qurollantirish

2.bilimlarga tayangan holda ularga o‘zbek terminologiyasining strukturaviy, mazmuniy va vazifaviy xususiyatlari haqida ma’lumot berish.

3.sohaga oid adabiyotlar ustida ishlash

4.asosiy tushunchalar, terminlar va nazariy umumlashmalar bilan tanishish;

A)1,3

B)*1,2

C) 2,4

D)3,4

14. Terminologiya fanining vazifalari nimalardan iborat?

1.norma (ayor) masalalariga, adabiy til va funktsional stillar (vazifaviy uslublar) munosabatiga oid nazariy bilimlar bilan qurollantirish

2.bilimlarga tayangan holda ularga o‘zbek terminologiyasining strukturaviy, mazmuniy va vazifaviy xususiyatlari haqida ma’lumot berish.

3.sohaga oid adabiyotlar ustida ishlash

4.asosiy tushunchalar, terminlar va nazariy umumlashmalar bilan tanishish;

A)1,3

B)1,2

C) 2,4

D)*3,4

15. nechanchi yildan boshlab o‘zbek tilining ko‘plab terminologik lug‘atlari tuzilib nashr etila boshlagan?

    1. XIX asrning 30-yillari
    2. XXasrning 40-yillari
    3. *XXasrning 30-yillari
    4. XIXasrning 40-yillari

16. Birinchilardan bo‘lib, o‘zbek tili terminologiyasi masalalariga oydinlik kiritishga harakat qilgan olim kim?

A) H.Bektemirov va E.Begmatov

B)* U.Tursunov

C)R.Doniyorov

D) Esemurat Berdimuratov

17. «Til-terminologiyada burjuaziya intilishlariga qarshi», «O‘zbek terminologiyasi masalalari», «Terminologiya masalalari», «O‘zbek adabiy tilida so‘z-terminlar tanlash prinsiplari» quyidagi asarlar muallifi kim?

A) H.Bektemirov va E.Begmatov

B)* U.Tursunov

C)R.Doniyorov

D) Esemurat Berdimuratov

18. Prof. U.Tursunovning terminologiya masalalariga baqishlangan asarlarida quyidagi qaysi muammolar alohida o‘rin tutadi?

A) * Terminlarning qo‘llanilishi, Terminologiyaning boyish manbalari

B) Terminologiyaning boyish manbalari, Terminlarning yozilishi

C) Terminologiyaning boyish manbalari, Terminlarning ishlatilishi

D) Terminlarning qo‘llanilishi, Terminlarning ishlatilishi

19. . Prof. U.Tursunovning terminlarni necha guruhga bo‘ladi?

A)2

B)*3

C)4

D)5

20. Terminlarni yasashda qaysi affikslari faol ishtirok etadi?

A) –la, -don

B) –la, -siz

C)* -gich, -soz, -ma

D) –gich, -la, -siz

21. O‘zbek tili terminologiyasida qanday usul bilan yasalgan terminlar ancha salmoqli o‘rinni egallaydi?

A) Morfologik usul

B)*Sintaktik usul

C) Affiksatsiya usuli

D) kompozitsion usul

22. samolyot borti, bug‘ mashina, shamol tegirmon kabi terminlar qanday tipdagi terminlar hisoblanadi?

A) ot+sifat

B) Ot+olmosh

C)*ot+ot

D)sifat+ot

23. Hozirgi o‘zbek terminologiyasini yaratishda boshqa tillardan olib foydalaniladigan leksik material etimologik jihatdan necha guruhga bo‘linadi?

A)*2

B)3

C)4

D)5

24. Qaysi olim terminologiyani tilning leksikasi sifatida go‘yo bir shaharga

qiyoslaydi?

A) H.Bektemirov va E.Begmatov

B) U.Tursunov

C)R.Doniyorov

D) * K.M.Musayev

25. «qat’iy ilmiy terminologiya» tushunchasini qo‘llagan olim kim?

A) * V.P.Danilenko

B) U.Tursunov

C)R.Doniyorov

D) K.M.Musayev

26. “O‘zbek paxtachilik terminologiyasi” asarining muallifi kim?

A) * Nasim Mamatov

B) U.Tursunov

C)R.Doniyorov

D) K.M.Musayev

27. “Farg‘ona shevalarining kasb-hunar leksikasi” asarining muallifi kim?

A) Nasim Mamatov

B) U.Tursunov

C)R.Doniyorov

D) * Sobirjon Ibrohimov

28. “O‘zbek terminologiyasining ba’zi masalalari” asarining muallifi kim?

A) Nasim Mamatov

B) * Saidolim Usmonov

C)R.Doniyorov

D) Sobirjon Ibrohimov

29. “O‘zbek tili texnik terminologiyasining ayrim masalalari” asarining muallifi kim?

A) Nasim Mamatov

B) Saidolim Usmonov

C)* Renat Doniyorov

D) Sobirjon Ibrohimov

30. “O‘zbek taomlari leksikasi” asarining muallifi kim?

A) Nasim Mamatov

B) Saidolim Usmonov

C)* N.Ikromova

D) Sobirjon Ibrohimov

31. nechanchi yilda O‘zFA Til va adabiyot institutining bir guruh tilshunos olimlari tomonidan “O‘zbek tili leksikologiyasi” nomli yirik ish maydoniga keladi?

A)1982-yilda

B)1983-yilda

C)1984-yilda

D)*1981-ylda

32. o‘zbek va uyg‘ur tillardagi qon-qorindoshlik terminlarilarining paydo bo‘lishi va amalda qo‘llanish me’yorlari atroflicha tahlil etilgan olim kim?

A) Nasim Mamatov

B) Saidolim Usmonov

C)*I.Ismoilova

D) Sobirjon Ibrohimov

33. “XI-XI U asrlar turkiy tillar yozma yodgorliklaridagi ijtimoiy-siyosiy va sotsial iqtisodiy terminologiya”2 mavzusidagi tadqiqotning muallifi kim?

A) Nasim Mamatov

B)* H.Dadaboyev

C)I.Ismoilova

D) Sobirjon Ibrohimov

34. “O‘zbek tilining zargarlik terminologiyasi” nomzodlik dissertatsiyasi kimniki?

A) Nasim Mamatov

B) H.Dadaboyev

C)* Pardayeva I

D) Sobirjon Ibrohimov

35. “O‘zbek tilining pedagogik terminologiyasi” nomzodlik dissertatsiyasi kimniki?

A) Nasim Mamatov

B) H.Dadaboyev

C) Pardayeva I

D) * N.Usmonov

36. “Ma’naviy qadriyatlarni ifodalovchi leksemalarning funksional semantik va lingvistik xususiyatlari” nomzodlik dissertatsiyasi kimniki?

A)* A.Plexanova

B) H.Dadaboyev

C) Pardayeva I

D) N.Usmonov

37. “O‘zbek paxtachilik terminologiyasi” asarining muallifi?

A) * Nasim Mamatov

B) H.Dadaboyev

C) Pardayeva I

D) N.Usmonov

38. Nechanchi yilda Samarqanda til-imlo konfrensiyasi bo‘lib o‘tadi?

A) 1926 yilda

B)*1929-yilda

C) 1927-yilda

D) 1921-yilda

39. Xalqaro terminelementlar asosan qaysi tillarning so‘zlaridan iborat?

A) foris-tojik

B) uyg‘ur, lotin

C)* yunon , lotin

D) uyg‘ur, yunon

40. Tilshunos S.A.Aliyev ko‘p qo‘llanuvchi terminelementlar sonini nechta deb ko‘rsatadi?

A) 70

B)*75

C)80

D)85

41. anti- elementli terminlar o‘zbek tilida necha xil usul bilan ifodalanadi?

A)3

B)2

C)*4

D)5

42. O‘zbek tiliga kirib kelgan baynalmilal terminlar nechaga bo‘linadi?

A)3

B)*2

C)4

D)5

43. O‘zbek tilshunosligida qo‘shma so‘zlarga oid dastlabki mufassal ma’lumot kimga tegishli?

A) Nasim Mamatov

B) H.Dadaboyev

C)* A. G‘ulomov

D) N.Usmonov

44. “O‘zbek botanika terminologiyasining tarkib topishi va rivojlanish tarixidan” nomzodlik dissertatsiyasi kimniki?

A)* H.Jamolxonov

B) H.Dadaboyev

C) A. G‘ulomov

D) N.Usmonov

45. Davlat tili haqidagi qonunining nechanchi moddasida “Davlat tili rasmiy amal qiladigan doiralarda o‘zbek adabiy tilining amaldagi ilmiy qoidalari va normalariga rioya etilishi haqida?

A) 6-modda

B) 8-modda

C)*7-modda

D)4-modda

46. Terminologiya komitetida necha soha bo‘yicha ish olib boriladi?

A) 30dan ortiq

B) 30ta

C)*40 dan ortiq

D) 25 dan ortiq

47. Ushuk, ertak, masal, masalgo‘y, rivoyat kabi terminlar qaysi asar orqali yetib kelgan?

A) “Hibat ul-haqoyiq”

B)* “Devonu lug‘otit turk”

C) “ Devoni hikmat”

D) “Qutadg‘u bilik”

48. N.T.Hotamovning terminologik nomzodlik ishi qanday nomlanadi?

A) *“Razvitieuzbekskoy literoturovedcheskoy terminologii v sovetskoy period”

B) . “O‘zbek botanika terminologiyasining tarkib topishi va rivojlanish tarixidan”

C) “Adabiyotshunoslik terminlarining ruscha-o‘zbekcha izohli lug‘ati”

D) “Adabiyotshunoslik terminlari”

49. “O‘zbek aruzi lug‘ati” ushbu lug‘atning muallifi kimga tegishli?

A)* A.Hojiahmedov

B) H.Dadaboyev

C) A. G‘ulomov

D) N.Usmonov

50. Y.Is’hoqovning lug‘ati qanday nomlanadi?

A) “O‘zbek aruzi lug‘ati”

B)* “So‘z san’ati so‘zligi”

C) “Adabiyotshunoslik terminlari”

D) “She’r san’atlari”

51. “She’r san’atlari” lug‘ati kimga tegishli?

A) A.Hojiahmedov

B) H.Dadaboyev

C) * V.Rahmonov

D) N.Usmonov

52. N.Usmonov pedagogik terminlarni necha guruhga bo‘ladi?

A)3

B)*2

C)5

D)4

53. . N.Usmonov pedagogik terminlarni qanday guruhlarga bo‘ladi?

A) Ta’lim nazariyasi terminlari, Bilim berish terminlari

B) Tarbiya nazariyasi terminlari, ilmiy terminlar

C)* ) Ta’lim nazariyasi terminlari, Tarbiya nazariyasi terminlari

D) Ta’lim nazariyasi terminlari, ilmiy terminlar

54. . N.Usmonov pedagogik tushunchalarni ifodalovchi terminlarning ichki

bo‘linishiga ham e’tibor qaratib ularni necha guruhga bo‘ladi?

A)*3

B)2

C)5

D)4

55. Tarbiya sistemasiga oid terminlar qaysilar?

A) o‘quv rejasi, o‘quv predmeti, o‘qituvchi

B) Institut, pedagogika, metod, praktika

C)* tarbiyalash, tarbiyachi, axloqiy tarbiya

D) tarbiyalash, tarbiyachi, o‘quv rejasi

56. o‘zbek va uyg‘ur tillardagi “qon-qorindoshlik terminlari”ni o‘rganib chiqqan olim kim?

A) A.Hojiahmedov

B) H.Dadaboyev

C) * I.Ismailov

D) N.Usmonov

57. “O‘rta Osiyo va Qozog‘iston turkiy tillar leksikasidan tadqiqot2 nomli monografiya kimga tegishli?

A) A.Hojiahmedov

B) I.Ismoilov, K.Meliyev, M.Saparovlar

C) I.Ismailov

D) N.Usmonov

58. “O‘rta Osiyo va Qozog‘iston turkiy tillar leksikasidan tadqiqot2 nomli monografiya nechanchi yilda chop etilgan?

A)* 1990-yil

B)1991-yil

C) 1993=yil

D) 1992-yil

59. and, buzun, baj, bojun kabi siyosiy terminlarini qaysi asarda uchratamiz?

A) “Hibat ul-haqoyiq”

B)* “Devonu lug‘otit turk”

C) “ Devoni hikmat”

D) “Qutadg‘u bilik”

60. H.Dadaboyevning dissertatsiya ishiga obyekt qilib olingan XI-XIV asrlar

yozma yodgorliklari tilidagi qiyoslash uchun olingan ijtimoiy-siyosiy va sotsialiqtisodiy terminlardan bugungi kunda o‘zbek tilida qancha so‘z ishlatiladi?

A)290ta

B)*390ta

C)271ta

D)244ta

61. . H.Dadaboyevning dissertatsiya ishiga obyekt qilib olingan XI-XIV asrlar

yozma yodgorliklari tilidagi qiyoslash uchun olingan ijtimoiy-siyosiy va sotsialiqtisodiy terminlardan bugungi kunda uyg‘ur tilida qancha so‘z ishlatiladi?

A)290ta

B)*348ta

C)271ta

D)244ta

62. H.Dadaboyevning dissertatsiya ishiga obyekt qilib olingan XI-XIV asrlar

yozma yodgorliklari tilidagi qiyoslash uchun olingan ijtimoiy-siyosiy va sotsialiqtisodiy terminlardan bugungi kunda qozoq tilida qancha so‘z ishlatiladi?

A)290ta

B)390ta

C)*220ta

D)244ta

63. O‘zbek tilining ijtimoiy-siyosiy terminologiyasi XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab qaysi tillardan kirgan o‘zlashmalar hisobiga boyiy boshladi?

A)* rus tilidan va yevropa tillari

B) rus tilidan va uyg‘ur tillari

C) qozoq tilidan va yevropa tillari

D) rus tilidan va qozoq tillari

64. nukar – jangchi, navkar, jыda – nayza, qurыltay – xalq yig‘ini ushbu terminlar qaysi asarda keltirilgan?

A) “Hibat ul-haqoyiq”

B) “Devonu lug‘otit turk”

C)* “O‘g‘uznoma”

D) “Qutadg‘u bilik”

65. G.Dyorfer chig‘atoy (eski o‘zbek) tili mo‘g‘ul tilidan birgina –v(ul) affiksi

yordamida yasalgan nechta so‘zni o‘zlashtirganligini ta’kidlagan?

A) 300-dan ortiq

B) 100ta

C) 200dan ortiq

D)*100dan ortiq

66. Qaysi olim chig‘atoy (eski o‘zbek) tili mo‘g‘ul tilidan birgina –v(ul) affiksi

yordamida yasalgan yuzdan ortiq so‘zni o‘zlashtirganligini ta’kidlagan?

A) A.Hojiahmedov

B)* G.Dyorfer

C) I.Ismailov

D) N.Usmonov

67. hiravul, chingdavul, kitpavul, yankavul kabi so‘zlar qaysi asardan olingan?

A) “Hibat ul-haqoyiq”

B) “Devonu lug‘otit turk”

C) “O‘g‘uznoma”

D)* “Muhokamatul lug‘atayn”

68. “Ijtimoiy-siyosiy terminlar lug‘ati 1” da qancha “Ijtimoiy-siyosiy

terminlar lug‘ati 1”

A) 33mingdan ortiq

B) 100ta

C)* 22mingdan ortiq

D)100mingdan ortiq

69.“Obщaya xarakateristika teminov polit-ekonomii osnovnыe sposobыix

obrazovaniya v sovremennom uzbekskoi yazike” nomli nomzodlik ishi kimga tegishli?

A)* J.Dosmuxamedov

B)G.Dyorfer

C) I.Ismailov

D) N.Usmonov

70. “XI-XIV asrlar turkiy tillar yozma yodgorliklaridagi ijtimoiy-siyosiy va sotsial iqtisodiy terminologiya” mavzusida doktorlik dissertatsiyasi kimga tegishli?

A) J.Dosmuxamedov

B)G.Dyorfer

C) * H.Dadaboyev

D) N.Usmonov

71. O‘zbek tilining ijtimoiy-siyosiy terminologik lug‘ati nechanchi yilda nashr

etilgan?

A)1978-yil

B)1967-yil

C)1977-yil

D)*1976-yil

72. “Abushg‘a” lug‘atida nechta so‘z bor?

A)*2054 ta

B)2064 ta

C)2065 ta

D) 2055 ta

73. Alisher Navoiy qaysi asarida –chi affiksiga alohida to‘xtaladi?

A) “Mezon ul avzon”

B) “ Lison ut- tayr”

C)* “Muhokamat ul-lug‘ayin”

D) “Muxtasar”

74. and, buzun, baj, bojun kabi siyosiy terminlarini qaysi asarda uchratamiz?

A) “Hibat ul-haqoyiq”

B)* “Devonu lug‘otit turk”

C) “ Devoni hikmat”

D) “Qutadg‘u bilik”g‘

75.. H.Dadaboyevning dissertatsiya ishiga obyekt qilib olingan XI-XIV asrlar

yozma yodgorliklari tilidagi qiyoslash uchun olingan ijtimoiy-siyosiy va sotsialiqtisodiy terminlardan bugungi kunda o‘zbek tilida qancha so‘z ishlatiladi?

A)290ta

B)*390ta

C)271ta

D)244ta

76. Davlat tili haqidagi qonunining nechanchi moddasida “Davlat tili rasmiy amal qiladigan doiralarda o‘zbek adabiy tilining amaldagi ilmiy qoidalari va normalariga rioya etilishi haqida?

A) 6-modda

B) 8-modda

C)*7-modda

D)4-modda

77. Terminologiya komitetida necha soha bo‘yicha ish olib boriladi?

A) 30dan ortiq

B) 30ta

C)*40 dan ortiq

D) 25 dan ortiq

78. “O‘zbek paxtachilik terminologiyasi” asarining muallifi?

A) * Nasim Mamatov

B) H.Dadaboyev

C) Pardayeva I

D) N.Usmonov

79. Nechanchi yilda Samarqanda til-imlo konfrensiyasi bo‘lib o‘tadi?

A) 1926 yilda

B)*1929-yilda

C) 1927-yilda

D) 1921-yilda

80. nechanchi yildan boshlab o‘zbek tilining ko‘plab terminologik lug‘atlari tuzilib nashr etila boshlagan?

  1. XIX asrning 30-yillari
  2. XXasrning 40-yillari
  3. *XXasrning 30-yillari
  4. XIXasrning 40-yillari

81. Birinchilardan bo‘lib, o‘zbek tili terminologiyasi masalalariga oydinlik kiritishga harakat qilgan olim kim?

A) H.Bektemirov va E.Begmatov

B)* U.Tursunov

C)R.Doniyorov

D) Esemurat Berdimuratov

82. «Til-terminologiyada burjuaziya intilishlariga qarshi», «O‘zbek terminologiyasi masalalari», «Terminologiya masalalari», «O‘zbek adabiy tilida so‘z-terminlar tanlash prinsiplari» quyidagi asarlar muallifi kim?

A) H.Bektemirov va E.Begmatov

B)* U.Tursunov

C)R.Doniyorov

D) Esemurat Berdimuratov

83. O‘zbek tili terminologiyasida qanday usul bilan yasalgan terminlar ancha salmoqli o‘rinni egallaydi?

A) Morfologik usul

B)*Sintaktik usul

C) Affiksatsiya usuli

D) kompozitsion usul

84. samolyot borti, bug‘ mashina, shamol tegirmon kabi terminlar qanday tipdagi terminlar hisoblanadi?

A) ot+sifat

B) Ot+olmosh

C)*ot+ot

D)sifat+ot

85. Hozirgi o‘zbek terminologiyasini yaratishda boshqa tillardan olib foydalaniladigan leksik material etimologik jihatdan necha guruhga bo‘linadi?

A)*2

B)3

C)4

D)5

86. Qaysi olim terminologiyani tilning leksikasi sifatida go‘yo bir shaharga

qiyoslaydi?

A) H.Bektemirov va E.Begmatov

B) U.Tursunov

C)R.Doniyorov

D) * K.M.Musayev

87. “Ma’naviy qadriyatlarni ifodalovchi leksemalarning funksional semantik va lingvistik xususiyatlari” nomzodlik dissertatsiyasi kimniki?

A)* A.Plexanova

B) H.Dadaboyev

C) Pardayeva I

D) N.Usmonov

88. “O‘zbek paxtachilik terminologiyasi” asarining muallifi?

A) * Nasim Mamatov

B) H.Dadaboyev

C) Pardayeva I

D) N.Usmonov

89. Nechanchi yilda Samarqanda til-imlo konfrensiyasi bo‘lib o‘tadi?

A) 1926 yilda

B)*1929-yilda

C) 1927-yilda

D) 1921-yilda

90. Xalqaro terminelementlar asosan qaysi tillarning so‘zlaridan iborat?

A) foris-tojik

B) uyg‘ur, lotin

C)* yunon , lotin

D) uyg‘ur, yunon

91. Tilshunos S.A.Aliyev ko‘p qo‘llanuvchi terminelementlar sonini nechta deb ko‘rsatadi?

A) 70

B)*75

C)80

D)85

92. “ Qishloq xo‘jalik texnikasiga oid lug‘at-spravochik” kitobining muallifi kim?

A)*A. Hamidov

B) H.Dadaboyev

C) Pardayeva I

D) N.Usmonov

93.Birinchi Respublika qurultoyi nechanchi yilda bo‘lgan?

A) 1930 yilda

B)*1934-yilda

C) 1927-yilda

D) 1931-yilda

94.O‘zbekistonda kimyodan dastlabki o‘quv dasturi qachon e’lon qilingan?

A) 1930 yilda

B) 1914-yilda

C) 1917-yilda

D)* 1918-yilda

95. “ Hikmat va kimyo darsligi” kitobi kimga tegishli?

A)A. Hamidov

B) H.Dadaboyev

C)* H.Niyoziy

D) N.Usmonov

96. Ruscha Qanday tipdagi birikma terminlar o‘zbek tilida o‘zgarishsiz qabul qilingan?

A) ot+sifat

B) Ot+olmosh

C)ot+ot

D)*sifat+ot

97. “O‘zbek aruzi lug‘ati” ushbu lug‘atning muallifi kimga tegishli?

A)* A.Hojiahmedov

B) H.Dadaboyev

C) A. G‘ulomov

D) N.Usmonov

98. Y.Is’hoqovning lug‘ati qanday nomlanadi?

A) “O‘zbek aruzi lug‘ati”

B)* “So‘z san’ati so‘zligi”

C) “Adabiyotshunoslik terminlari”

D) “She’r san’atlari”

99 “She’r san’atlari” lug‘ati kimga tegishli?

A) A.Hojiahmedov

B) H.Dadaboyev

C) * V.Rahmonov

D) N.Usmonov

100. Terminlarni yasashda qaysi affikslari faol ishtirok etadi?

A) –la, -don

B) –la, -siz

C)* -gich, -soz, -ma

D) –gich, -la, -siz

  1. .
  2. .
  3. Мухторов А., Санақулов У, Ўзбек адабий тили тарихи. –Тошкент. 1995, 26-бет.
  4. Алиев А., Содиқов Қ. Ўзбек адабий тили тарихидан. –Тошкент, 1994, 48-бет.
  5. Сагдуллаев А. Қадимги Ўзбекистон илк ёзма манбаларда. –Тошкент. 1996, 10-12-бетлар.
  6. Ўринбоев Б. Ўзбек тилшунослиги тарихи. –Самарқанд. 1999, 4-6-бетлар.
  7. Абдулғозиева Б., Исоқов М., Содиқов К. Янги топилган қадимги туркий битик // Ўзбекистон адабиёти ва санъати. 1993, 18 июнь.
  8. Ўринбоев Б. Ўзбек тилшунослиги тарихи. –Самарқанд. 1999, 5-бет.
  9. Авесто. Тарихий-адабий ёдгорлик. –Тошкент: Шарқ, 2001, 358-бет.
  10. Сагдуллаев А. Қадимги Ўзбекистон илк ёзма манбаларда. –Тошкент. 1996, 15-бет.
  11. .
  12. Бектемиров Ҳ, Бегматов Э. Мустақиллик даври атамалари. – Тошкент: Фан, 2001. –Б.22.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *