Qishloq xo‘jaligida islohotlar, uning vazifalari va yo’nalishlari. Moliya-bank tizimi

Iqtisodiy islohotlaming hal qiluvchi bo‘g‘ini sifatida qishloq xo’jaligida islohat o’tkazish, uni jadal rivojlantirishga alohida e’tibor berildi. Bunga sabab 0‘zbekiston aholisining 64 foizdan ko‘prog‘i qishloqda yashashi, ya’ni ichki mahsulotning 24 foizdan ko‘prog!i agrar sektorga to‘g‘ri kelishi va qishloqda istiqomat qilganlaming 3T foizga yaqini qishloq xo’jaligi bilan bandligida edi.
Qishloq xo’jaligida islohatlami amalga oshirishda eng ustuvor masala sifatida yerga mulkchilik masalasi hal qilindi. 0‘zbekiston Respublikasida sug‘oriladigan yerlaming kamligini hisobga olib, yer xususiy mulk qilib sotilishi mumkin emasligi, balki uni uzoq muddatli ijara shartlari bilan topshirish mumkinligini huquqiy hujjatlarda qayd etildi.
Mustaqillikning dastlabki qadamlaridan boshlab qabul qilingan meyoriy hujjatlarda, xususan, “Yer to‘g‘risida”gi (20 iyun 1990 yil) va boshqa qonunlarda va Prezident farmonlarida qishloq xo‘jaligidagi tub islohatlami huquqiy va nazariy asoslari yaratildi.
Qishloqda bozor munosabatlarini rivojlantirish, dehqonning yerga egalik hissini qayta tiklash, yerni sotish-olishga yo‘l qo‘ymasdan, balki uni uzoq muddatlarga (50 yilgacha) meros qilish huquqi bilan vaqtincha yoki umrbod foydalanlshga berish masalalari hal qilindi. 1992-yildan boshlab atigi uch yil ichida mavjud 1137 davlat xo‘ja!ligidan 1066 mulkchilikning aksiyadorlik, jamoa yoki ijaradagi xo’jalikka aylantirildi
1516 qoramolchilik fernvasi mchnat jamoalarining mulki qilib berildi. Qishloq xo’jaligida ko‘p ukladli iqtisod vujudga keldi. 1997-yili shaxsiy tomorqa xo‘jaligi-3 mln. gektami tashkil qildi. Tomorqa xo‘jaliginmg ekin maydoni 1989 yili 257 ming gektar bo’lsa, 1997-yil-599,7 ming gektarga ko‘paydi. 1996-yili shaxsiy yordamchi xo‘jaliklaxda 640 ming t go‘sht, 2,968 ming t sut, 1,711 ming t sabzavot, 321 ming t meva, 307,8
460
www.ziyouz.com kutubxonasi

ming t poliz, 338,1 ming t kartoshka, 729 mln. dona tuxum yetishtirildi. G’allakorlar O’zbekistonning g’alla mustaqilligiga katta hissa qo’shmoqda. Ular 1996-yili davlatga 2 mln. 100 ming tonna g’alla topsbirgan bo’lsalar, 1998-yili 4,6 mln. tonna g’alla hosili yetishtirdilar. Bundan 3,5 mln. tonnasi bug’doy edi. G’allakpriaming yutuqlari o‘z- o’zidan boMgani yo‘q. Paxta maydonlarmi qisqartirish evaziga don eldnlarining .maydoni kengaytiri.lib 2,5 mln. gektarga yetkazilib paxta maydonlari bilan tenglashtmldi. G’allachilikning texnika bazasi mustahkamlandi. 8159 ta “Niva”, “Don”, “Sibiryak” kombaynlari bilan bir qatorda Amerikaning “Keys” firmasidan keltirilgan 637 kombayn g’alla o’rim-yigMmida qatnashdi.
0 ‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining J-chaqiriq X sessiyasi (dekabr,1997 yil) agrar va iqtisodiy munosabatlarni tubdan o’zgartirish yuzasidan qator qonunlar qabul qildi. “Yer kodeksi”, “Qishloq xo’jaligi kooperativi (shirkat xo’jaligi) to‘g‘risida”, “Dehqon xo’jaligi to‘g‘risida”, “Yer kadastri to‘g‘risida”gi qonunlar qishloq xo’jaligida iqtisodiy islohotlami chuqurlashtirishning huquqiy asoslarini mustahkamladi. 2000- yilga kelib respublikada davlatga qarashli bo‘lmagan sektor mustahkamlandi ya yetakchi o’rinni egallab, 1991-yilgi 63 foizni tashkil qilgan bo’Isa, 1999 yil sentyabriga kelib qishloq xo’jaligida ishlab chiqarish hajmining 98,4 foizini egalladi.
Barcha islohotlaming tub maqsadi insonning ijtimoiy turmushini yaxshilashga qaratilgandir. O’zbekiston taraqqiyotidagi o’ziga xos yo’lning asosiy tamoyillaridan bin kafolatlangan ijtimoiy siyosatni amalga oshirishdan iboratdir. Uning mohiyati jamiyatda kam ta’minlangan, boquvchisi yo‘q, ko‘p bolali oilalami, nogiron va qariyalami ijtimoiy himoya qilish, jamiyat a’zolarining o‘ta boylar va kambag’allarga tabaqalanib ketishining oldini olishga qaratilgan. 1994 yilni oktyabridan boshlab davlat tomonidan bola boquvchi onaiarga, 16 yoshgacha bolalari bor, kam ta’minlangan oilalarganafaqajoriy etildi.
MustaqiHikning dastlabki yillarida aholi turmush darajasini barqerorlashtirishga qaratilgan zaruriy chora-tadbirlaraing dasturi ishlab chiqildi va hayotga tadbiq etilmoqda. Bu tadbirlarni amalga oshirish uchun davlat byudjetidan ajratilgan mablag’lar hajmi yiidan-yiiga ortib bormoqda. Xususan. 1999 yil davlat byudjetini shakllantirishda obyektiv sabablarga ko’ra yuz bergan ayrim qiyinchiliklarga qaramasdan, ma’muriy va .boshqaruv organlari tizimida o’tkazilgan qisqartirishlar hisobiga ijtimoiy sohalarga ajratiladigan mablag’laming kamayishiga yo‘1 qo’yilmadi.
461
www.ziyouz.com kutubxonasi

1998-yil oxiridagi hisobga ko‘ra mamlakatda S.mln. 252 mingdan ortiq kishi pensiya va nafaqalar oldi va bu maqsad uchtm 75 mlrd. 541 mln. so‘m miqdorida mablag’ ajratildi. Shundan faqat ikki yoshgacha bolasi bbr onalarga 10 mlrd. 448 mln. so‘m nafaqa berildi.
Kam ta’minlangan aholi qatlamlari nafaqa va moddiy yordamdan tashqari turli hil imtiyozlardan keng foydalanadi. Jumladan, janioat transportida tekin, arzon haq to’lab yurish, turar joy va kommunal xizmatlari uchun haq to’lashda, dori-darmonlami bepul yoki arzon narxda olish va boshqa bir qancha yengilliklar berilgan. Bulardan tashqari mustaqillik yillarida xalq ta’limi, o‘rta maxsus va oliy o‘quv yurtlarining professor-o‘qituvchilariga, tibbiy xodimlarga elektr energiya, gaz va kommunal xizmatlaridan foydalanishda qator imtiyozlar berildi.
Bozor munosabatiga o‘tish jarayonida aholi daromadining mohiyati yangilahmoqda. Ulaming manbalari o‘zgarmoqda. Maosh bilan oMchangan ish haqidan tashqari tadbirkorlik daromadi, aksiyadorjik dividendi, mulkdan kelgan daromad, tomorqa mahsulotlarini sotishdan olinadigan tushum shakllarida bozor daromadlari paydo bo’ldi.
Aholi daromadlarini bozorga bog‘liq manbalarining yildan-yilga o‘sib borishi munosabati bilan ish haqining salmogM pasayib bormoqda. Masalan, 1992-yili ish haqi aholi daromadining 57% ni tashkil qilsa,
1995-yilda esa-44,2% ni tashkil qildi. 1997-yili aholi barcha daromadlarining qariyib chorak qismi tadbirkorlik faoliyatidan tushdi.
Bozor iqtisodi sharoitida aniq yo’naltirilgan ijtimoiy siyosat amalga oshirilmoqda. 1994-yili eng kam maosh 150 so‘m bo‘lsa, 2004-yili bu ko’rsatkich 6400 so‘mni tashkil qildi. Ayni bir vaqtda riarx-navoning oshib ketmasligi choralari ko‘rilmoqda. 1995-yili kam ta’minlangan oilalarga 6 mlrd. so‘m to’landi.
1998-yili 10-noyabrda sog’liqni saqlashni isloh qilish to‘g‘risida Prezident farmoni chiqdi. Davlat sog’liqni saqlash muassasalari bilan bir qatorda nodavlat, shaxsiy tibbiyot muassasalari rivojlanmoqda.
Mustaqillikning dastlabki kunlaridan boshlab bozor munosabatlariga mos pul-kredit tizimi shakllantirildi. 0 ‘tish davrida bank tizimining egallaydigan muhim 0‘rnini Prezident I.A.Karimov har tomonlama asoslab berdi: Bank tizimi, – deydi Prezident, iqtisodiy qayta qurish jarayonida lokomativ rolini bajarishi kerak. Bu tizimning fkoliyali iqtisodni . barqaroriashtirishga qaratilgan bo‘lib, islohatlarni chuqurlashtirish uchun qulay makroiqtisodiy sharoitlar yaratish zarur. Bank tizimini isloh qilishning birinchi bosqichi 1991 yili qabul qilingan “Banklar va baiik faoliyati to‘g‘risida”gi Qonundan boshlandi. Sobiq
462
www.ziyouz.com kutubxonasi

SSSR davlat bankini o’lkadagi bo’limi Markaziy Bankga aylantirildi, uning tashkiliy tizimi qayta ko‘rilib, ish uslubi qayta tubdan o‘zgartirildi. Harakatdagi savdo (kommersiya) banklari aksiyalashgan banklarga aylantirildi, ulaming soni ko‘paydi. 1999-yilni oxirida respublikada 36 savdo (kommersiya) banklari, uiardan ikkitasi davlat, 18 aksiyadorlik, 10 xususiy va 13 yirik xorijiy banklaming vakolatxonalaridir. Milliy valyuta joriy etilishi bilan (1994-yil, iyul) pul tizimini mustahkamlashda ikkinchi bosqich bo’ldi. Bu davrda birinchi navbatda bank qonuinchiligi takomillashdi.
1996-yildan boshlab iqtisodiy o‘sish yuz berdi. Aholi daromadining yillik o‘sishi 14 foizni tashkil qildi. 1997-yili yalpi mahsulotning o‘sishi 0 ‘zbekistonda 4,5 foizdan kam boMmadi. 1991-1996 yillar davomida O’zbekiston Respublikasi hukumati Milliy bank va Moliya tizimi yuzasidan bir qancha qarorlar qabul qildi. 1995-yil dekabrda Oliy Majlisning navbatdagi sessiyasining Markaziy bank va bankiar to‘g!risida qonunlari katta ahamiyatga ega bo’ldi. Markaziy bankdan tashqari Toshkent shahri va viloyatlarda 30 ta aksiyador-tijorat, shirkat va xususiy bankiar faoliyat ko’rsatmoqda (1995).
Mustaqil O’zbekiston xazinasini toMdiruvchi, iqtisodiy islohotlarni muvaffaqiyatli o‘tkazishning asosiy manbayi soliqdir. Shuning uchun soliq tizimini takomillashtirishga dastlabki kunlardan boshlab katta e’tibor berildi.
Vazirlar Mahkamasining 1991-yil 12-avgustdagi “O’zbekiston Respublikasida Davlat Soliq organlari haqida”gi qarori asosida davlat soliq tizimi shakllana boshladi. Soliq to’lovchilar soni yildan-yilga ko‘payib bormoqda. Agar 1994-yilda 91 mingdan ortiq soliq to’lovchi yuridik shaxs ro’yxatdan o’tgan bo’lsa, 1997 yili ularning soni 148 mingtaga yetdi.
E’tirof etish joizki, iqtisodiy islohatlarning yutuqlari mamlakatda iqtisodiy barqarorlikni ta’minlamoqda.
M ustaqillik yillarida m a’naviv va m a’rifiy hayot. Milliy istiqlol g‘oyasi va mafkuraviy masalalar
O’zbekiston Respublikasida iqtisodiy islohotlarni amalga oshirish bilan bir vaqtda ma’naviy merosimizni, madaniy qadriyatlarimizni tiklash va ularni xalqimizga yetkazish borasida keng ko’lamda faoliyat olib borilmoqda.
463
www.ziyouz.com kutubxonasi

Respublika Prezidenti 1.А. Karimov ta’kidlab o’tganidek, ma’naviyatning mohiyati shunchalik kengki, uni oMchab ham, poyoniga yetkazib ham bo‘lmaydi. U inson uchun butun bir olamdir.
Bozor munosabatlari sharoitida ma’naviyat va ma’ritat ishlariga g oyat katta e’tibor beriiishi mustaqil 0 ‘zbekistonda yangi jamiyat qurishning o’ziga xos xususiyatlaridan biridir.
Shu borada “Ma’naviyat va ma’rifat” jamoatchilik markazini tashkil qilish va ulaming ish samaradorligini oshirishga qaratilgan 1994-yil 23- apreldagi va keyingi Prezident farmonlari Respublikada ma’naviy va mafkuraviy ishlami yuksaltirishda katta ahamiyatga ega bo’ldi. 0 ‘zbekiston Respubiikasi Prezidentining 2000-yilning 2-iyunidagi Respublika ma’naviyat va ma’rifat kengashini qo’llab-quvvatlash to’g‘risidagi yangi farmoni mamlakatimizda ma’naviy-ma’rifiy islohotlami izchil amalga oshirish, milliy istiqlol g‘oyasining asosiy tushuncha va tamoyillarini xalqimiz ongi va qalbiga singdirish borasida ulkan ishlami amalga oshirishga qaratilgan muhim dastur boMdi. Yurtboshimizning ma’naviyatga bosh homiy boMayotgani, viloyat hokimlarining ma’naviy va ma’rifiy Kengashlariga shaxsan o‘zlari raislik qilayotganlari mamlakatimizda ma’naviy qadriyatlami tiklash, har tomoniama kamol topgan insonni tarbiyalashga qanchalik katta e’tibor berilganlikni ko‘rsatadi.
Respublika ma’naviyat va ma’rifat kengashi Prezident farmonining ijrosini ta’minlash maqsadida “Jamiyat ma’naviyatini yanada yuksaltirish”, “Aholini siyosiy va ijtimoiy faolligini oshirish” yuzasidan hujjatlar qabul qilib, 39 ta kichik ishcbi guruhlami tuzdi. Qabui qilingan dasturlarni amalga oshirish, ma’naviy-ma’rifiy ishlaming samaradorligini kuchaytirish yuzasidan kengashning joylardagi boMimlari muayyan ishlami amalga oshirmoqdalar.
Yoshlami vatanparvarlik ruhida tarbiyalashda-ajdodlarimizning bizgacha yetib kelgan boy madaniy merosJarini o‘rganish ham katta o‘rin egallaydi. Shu sababli O’zbekiston Respubiikasi Prezidenti tomonidan qadriyatlar, urf-odatlar, buyuk ota-bobolarimizning bizga qoldirgan meroslarini o‘rganish va targ‘ib etish uchun keng yoMlar ochildi. Bu boradagi tadbirlar mustaqilligiinizning dastlabki kunlaridanoq amalga oshirila boshlandi. Xususan, ma’naviy-ma’rifiy ishlaming rivojlanishi uchun davlat tomonidan katta mablagMar ajratildi. 0 ‘zbekistondagi barcha davlat teairlari, madaniyat uylari, san’at oliy o‘quv yurtlari, folklor- etnografik guruhlar madaniyat o‘choqlariga aylanib qoldi. Teatr sahnalarida yangi zamonaviy spektakllar qo’yila boshladi.
464
www.ziyouz.com kutubxonasi

Badiiy adabiyotda partiyaviylik, sinfiyiik nuqtayi nazaridan yondoshishga chek qo’yildi. Bahovuddin Naqshband, Feruz, Xo‘ja Axror, Cho‘lpon, Fitrat kabi allomalaming nomlari tiklanib asarlari chop etildi.Barkamol avtodni tarbiyalashdagi katta hizmattarni hisobga olib adabiyotning ilg’or namoyandalari Abdulla Oripov,Sayid Ahmad, Erkin Vohidov, Qayibergen To‘lepbergenov, Ibroxim Yusupovlar 0 ‘zbekiston Qaxramoni unvoniga sazovor boMdilar.
1991-yili buyuk.alloma, g’azal mulkning sultoni Alisher Navoiy yubileyini o’tkazish katta ahamiyatga molik voqea bo’ldi. Bu tantanaga bag-ishlanib Respublikamizda shoiming asarlari nashrdan chiqarildi.
1994-yil Mirzo Ulubek tavallud topgan kunining 600 yilligi keng ko‘lamda, jahon miqyosida nishonlandi. YUNESKO ning Parijdagi qarorgohida yubileyga bag‘ishlangan haftalik o’tdi.
Mustaqillik yillarida buyuk sohibqiron Amir Temurning 660 yilligi bo’lib o‘tdi. YUNESKO tomonidan 1996-yil “Amir Temur yffi” deb e’lon qilindi. Shu yili YUNESKO ning Parijdagi qarorgohida “Temuriylar davri, fan, madaniyat va maorifhing gullab yashnashi” mavzuida anjuman va unga: bag‘ishlangan ko’rgazma ochildi. Mamlakatimizda “Temur va temuriylar” muzeyi, Amir Temur nomi berilgan bogMar, ko‘chalar barpo etildi.
Islom olamining allomasi Iso at-Termiziyning 1200 yilligi, Mahmud az Zamahshariyning 920 yilligi, Najmiddin Kubroning 850 yilligi, Bohovuddin Naqshbandiyning 675 yilligi keng ko’lamda nishonlandi. Ulaming boy asarlari nashrdan chiqarildi.
Barcha viloyatlax va shaharlarda har yili Alisher Navoiy, Bobur, Mashrab, Ogahiylarga bag‘ishlanib kechalar o’tkazildi, Jaloliddin Manguberdining 800 yillik tavalludi, “Alpomish” dostoni yaratilishining
1000 yilligi keng m iqyosda nishonlandi.
Ma’naviy hayotni takomillashtirish maqsadida Imom al Buxoriyning
yubiieyiga bag’ishlab, Qur’oni Karimdan keyin ikkinchi o‘rinda turadigan “Al-Jome’ as-Sahiyh” (Ishonarli to’-plain). “Al-adab, al-mufrad’’ (Adab durdonalari) o‘zbek tiliga tarjima ciSinib. nashrdan chiqarildi.
1998-yili Imom al Buxoriv tavalludining 1225 yilligi, Ahmad a! Farg‘oniy tavalludr.ing 1200 yilligi jahon miqyosida keng nishonlandi. Respublikada yubileylar munosabati bilan allomalar hayotiga bag1ishlangan ilmiy anjumanlar va badiiy ko’rgazmalar ochildi.
Yurfljoshimiz Islom Karimov tashabbusi va bevosita ishtiroki bilan buyuk vatandoshlarimiz fiqh ilmining bilimdoni, nomi sharq va g‘arbda mashhur bo‘lgan Abul Hasan ibn Abu Bakr iha Abduljalilal Farg‘oniy al-
465
www.ziyouz.com kutubxonasi

Marg’inoniy tavalludining 910 yilligi, kalom ilmining asoschisi Imorn Abu Mansur al Motrudiy tavalludining 1130 yilligi butun mamlakatimizda keng nishonlab o‘tildi. Yurtimiz hali ittifoq tarkibida bo’lgan, Kremlning hukmronligi hali kuchini yo’qotmagan bir paytda – 1990-yil iyun oyida Respublika Prezidenti Islom Karimov “Musulmonlaming Saudiya Arabistoniga Haj qilishi to‘g‘risida”gi farmonga imzo chekdi. 0‘zbckiston hukumatining har tomonlama qo‘llab-quwatlashi bilan 1991 -ilda Haj qilish baxtiga 3SO kishi sazovar bo’lgan bo’lsa, 2001-yili hojilarning soni 3801 kishiga yetdi. Jami mustaqillik yiilari Haj ibodatini ado etishga muvoffaq bo’lganlarning soni 31:057 kishini tashkil qildi.
So’nggi yillarda Haj safariga boruvchilar 4 ming nafar kishini tashkil etmoqda. davlat ulami har tomonlama qo‘llab-quvvatlamoqda.
1992-yil Prezident farmoni bilan Ramazon va Qurbon hayit kunlari umumxalq bayrami deb e’lon qilindi. Xalqimiz asrlar davomida nishonlab kelgan bayramlaridan biri “Navro’z” umumxalq bayrami sifatida qayta tiklandi.
“Movarounnahr” diniy boshqarmasi faoliyati Respublikamiz hayotida o’z o’mini egalladi. Diniy boshqarma qoshida Islom Universiteti va viloyatlarda madrasalar tashkil etildi. «Islom nuri» gazetasi chop etilmoqda. Mustaqillik arafesida O’zbekiston bo’yicha 87 masjid bo’lsa,
1998-yilda ularning soni 3000ga hoar esa 5000ga yetdi. Din inson ruhini poklashi, odamlar o’rtasida mehr-oqibat tuyg’ularini mustahkamlashi, milliy qadriyat va an’analami asrashga xizmat qilishi bilan jamiyat hayotida muhim o’rin tutib kelgan. O’zbek yurti azaldan qadimiy dinlar rivoj topgan makondir. Hozirgi kunda ko’p millatli O’zbekiston Respublikasida islom dini bilan bir qatorda o‘n to’rtta diniy konfessiyalar yonma-yon yashab kelmoqda.
1995-yili rus pravoslav cherkovi Toshkent va O’rta Osiyo eparxiyasi tashkil etilganligining 125 yilligi yubileyi, 0 ‘zbekiston yevangel-lyutteran jamoasi tashkil etilganining 100 yilligiga bag‘ishlangan “Bir osmon ostida” shiori bilan musulmon va xristian dinlari vakillari o’rtasida o‘tkazilgan muloqat katta ahamiyat kasb etdi. Toshkentda 2000 yilning sentyabrida YUNESKO rahnamoligida “Jahon dinlari tinchlik madaniyati yo’lida” mavzuida dinlararo muloqot xalqaro anjunian bo’lib o’tdL Unda AQSh, Fransiya, Rossiya, Eron, Isroil, Hindiston, Xitoy, Vatikan kabi o’ttizga yaqin mamlakat, shuningdek, xalqaro diniy muassasalar vaikillari qatnashdilar. Anjumanni o’tkazish uchun aynan O’zbekiston tanlangan! bejiz emas. Zero, bu o’lkadan dunyoga dong’i ketgan buyuk allomalar,
466
www.ziyouz.com kutubxonasi

islom olamida katta hurmatga ega bo‘igan buyuk zotlar yetishib chiqqan. Hozirgi kunda mustaqil 0 ‘zbekistonda din va vijdon erkinligi mustahkam qaror topgan va barcha diniy konfessiyalar birgalikda mustahkam tinchlikni saqlash, diniy ekstremizm va xalqaro terrorchilikka qarshi dadil kurash olib bormoqda. AQSh sobiq davlat sekretari Madlen Olbrayt 2000 yil aprelida Toshkent Sinagogida ibodat qilgandan keyin: «O’zbekistonda yana takror aytaman, 0 ‘zbekistonda barcha dinlarga bir xil e’tibor berayotgani vijdon erkinligi toMa ta’minlanganligi meni juda quvontirdi. Bu jihatdan O‘zbekistonni butun dunyoga ibrat qilib ko‘rsatsa arziydi», degan edi.
Istiqlol yoMida qadam tashlab borayotgan Vatanimizdagi mavjud ma’naviy, madaniy omillariga e’tibor berish bilan birga maorif, ta’lim- tarbiya ishlariga e’tibor kuchaytirilmoqda.
“Ta’lim-tarbiya tizimini o‘zgartirmasdan turib, ongni o’zgartirib boMmaydi. Ongni,’tafakkumi o‘zgartirmasdan turib esa, biz ko’zlagan oliy maqsad-ozod va obod jamiyatni barpo etib boMmaydi”,-deydi IA .Karimov.
Respublikamizda ta’limning yangi tizimini amalga oshirishda, 0 ‘zbekiston hukumati tarbdmizdagi ta’lim jarayonlarini o’rganib chiqib, ilg’or taraqqiy etgan mamlakatlaming ta’lim tashabbusini inobatga olib taMimni isloh qilish dasturini tayyorladi. Barcha e’tibor ta’lim tizimlarini demokratik va insonparvarlik tamoyillari asosida takomillashtirib, uning moddiy-texnika bazasini, zamon va davr talablari darajasiga ko‘tarish va 0 ‘zbekistonning ma’rifiy salohiyatini kuchaytirishga qaratildi. Shu maqsadda 1992-yil 2-iyul Respublikamizda ‘Ta’lim to‘g‘risida”gi qonun qabul qilindi.
TaMimni isloh qilish quyidagi tamoyillar asosida olib boriladi:

  • ta’lim tarbiyaning insonparvarligi va demokratiyaviyligi;
  • ta’lim tizimining uzluksizligi, izchilligi, ilmiyligi vadunyoviyligi;
  • ta’limda umuminsoniy va milliy-madaniy, ma’naviy qadriyatlaming
    ustuvorligi;
  • e’tiqodi, dinidan qat’iy nazar barcha fuqaroiar uchun ta’lim olish
    imkoniyatlari yaratiJgan 1igi;
  • ta’lim muassasalarining siyosiy partiyalar va harakatlar ta’siridan
    xoliligi.
    1993-yil Respublikamiz Prezidenti tomonidan “0 ‘zbekistonda
    o‘quvchi yoshlarni – rag‘batlantirish choralari to‘g‘risi”dagi farmoniga binoan talaba va aspirantlar uchun maxsus stipendiyalar belgilandi. Ular uchun rivojlangan davlatlardagi universitetlarda ta’lim olish, ulardagi
    467
    www.ziyouz.com kutubxonasi ilmiy markazlarda ishlash, malakaiarini oshirish uchun sharoitlar yaratib berildi.
    O’zbekiston mustaqilligiga erishgan dastlabki kunlardan boshlab eng muhim masalalardan biri eski tafakkur, e’tiqodidan qutilgan istiqlol uchun, o!z ona-yurti uchun xizmat qiladigan kadrlar tayyorlash masalasi turdi. Eski tuzumni asta-sekin tag-tomiri bilan tugatib batamom yangi,
    •jahonning ilg’or taraqqiy etgan mamlakatlari yo‘lidan boradigan haqiqiy demokratik jamiyat qurish endilikda yangicha fikrlaydigan quyidan tortib yuqori toifadagi kadrlaiga bogMiq bo‘lib qoldi.
    Sobiq ittifoqda katta-kichik rahbar xodimlar har xil darajadagi partiya va komsomol maktablarida. kommunistik mafkura targ’ibotchisi va tashviqotchilarini tayyorlaydigan Universitet va akadetniyalarda tayyorlangan bo’lsa, endilikda bu o’quv yurtlari, tabiiyki, tarix sahnasidan tushib qoldi.
    Bozor munosabatlariga asoslangan yangi jamiyatda rahbar kadrlami tayyorlash maqsadida Prezident qoshidagi “Davlat va jamiyat qurilishi akademiyasi”, “Jahon iqtisodiyoti va diplomatiyasi universiteti”, ayrim vazirliklar qoshida akademiyalarning tashkil etilishi katta ahamiyat kasb etadi.
    Prezidentimiz Respublika va viloyatlaming rahbar xodimlari, huquq organlari rahbarlari bilan uchrashuvlarida hokimiyatlar, huquq organlarining ayrim xodimlari tomonidan taftib-intizomnmg, qonunchilikning buzilayotgani to‘g‘risida har gal kuyib-pishib gapiradi va urug‘-aymoqchilik, mahalliychilik, poraxo‘rlik kabi o’tmish qoldiqlaridan toza, el-yurti va xalqiga halol mehnat qiladigan yosh kadrlami tayyorlash, ularga yo‘l ochib berish zarurligini qayta-qayta takrorlab ko’rsatadi.
    0 ‘zbekiston mustaqilligining kelajagi yuqori malakali, ma’rifatli, el- yurtiga sadoqatli mutaxassislarni tayyorlashga bevosita bog’liq. I-A. Karimov rauxbirlaming “Sizning siyosatingizda ta’lim-tarbiya masalasiga kalta e’tibor berishning sabablari nimada?”, deb so’ragan savoliga ongni, tafakkurni o’zgartirmasdan turib yangi jamiyat qurib bo’lmaydi, ong, g’oya, tafakkur ta’lim-tarbiya bilan uzviy bog’liq, bir- birini to’ldiradi deb javob beradi.
    1997-yil, 29-avgustda Respublika Oliy Majlisining IX sessiyasida lA.Karimovning “Barkamol avlod-0‘zbelriston taraqqiyotining poydevori” ma’ruzasi asosida yangi tahrirda ‘Ta’lim to‘g‘risida” qonun va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi*’ qabul qilindi.
    Istiqlol yillarida maktabgacha tarbiya muassasalarda, boshlang‘ich sinflarda o‘quv-tarbiya ishiariga e’tibor kuchaytirilib, o’rta-maxsus va
    468
    www.ziyouz.com kutubxonasi oliy o‘quv yurtlari tizimida litseylar, kollejlar, biznes maktablari ochildi, 8 ta institutlar asosida universitetlar tashkil qilindi. 2000-yil boshlariga kelib, mamlakatimizda 61 ta oliy. 258 ta o‘rta-maxsus o‘quv yurtlari, shu jumladan 75 ta kollejlarda 360 mingdan ortiq talaba bilim olmoqda. Mustaqilligimiz kelajagi yoshlar qo’lida ekan bilimdon, ma’naviyatli, mustaqil fikrlab mustaqil ish yuritadigan yoshlami yurtboshimiz ta’biri bilan aytganda jamiyatimizning eng katta boyligi, millatimiznmg intelektual, aql-zakovat boyligi bo‘lmish yigit-qizlarimizni tarbiyalash mamlakatimiz hayotida birinchi darajali vazifa etib qo’yilmoqda.
    Bu borada “Umid” (1997-yil), “Ulug’bek” (1993-yil) jamg’arraalari olib borayotgan ishlar alohida o‘rin tutadi. Faqat “Umid” jamg‘armasi sinovlarida 1997-1999 yillar mobaynida 5500 nafar yoshlar qatnashib, 658 tasi Prezident grantlariga sazovor bo‘ldi. 2000-2001-o‘quv yilidagi bu tanlovda 3000 nafar yoshlar bilimi sinovdan o’tkazilib, ulardan 124 tasi xorijiy davlatlarni eng nufuzli o‘quv yurtlaridao’qishga sazovor bo’ldi.
    Yaqinda o‘z faoliyatini boshlagan “Kamolot” yoshlar ijtimoiy harakatining asosiy maqsad va vazifalari kelajak avlodimiz diliga va ongiga milliy istiqlol g‘oyalari va mafkurasini singdirish, aholining aksariyatini tashkil qilgan yigit-qizlarimizni milliy va umurainsoniy qadriyatlari asosida tarbiyalashga qaratilgandir.
    Kadrlar tayyorlash milliy dasturining asosiy tamoyillari aniq belgilab ko‘rsatildi:
  • uzluksizlik: ta’lim-fan-ishlab chiqarish;
  • mutaxassislarga talab istiqbolini 0‘rganish;
  • o‘qituvchivamurabbiylamiqaytatayyorlash;
  • o‘quvchi yoshlarni Vatanga sadoqat, yuksak axloqli ma’naviyatli va
    vijdonli etib tarbiyalash;
    « korxonalarda maktab-institutlar
    foydaianish;
  • chet el sarnioyalaridan foydaianish.
    T a’lim to ‘g ‘risidagi yangi qonunga bosqichlarda am alga osbirilishi zarur:
    bazasini mustahkamlashdan
    1.M aklabgacha-oila va bog’cha tarbiyasi.
    2.Bosh!ang‘ich ta’lim 1-4 sinilar.
    S.Umumiy ta’lim majburiy bo’lib, 5-9 sinflarda umumiy bilim
    asoslari, dunyoqarash shakllanadi.
    4.Majburiy-ixtiyoriy turdagi o‘rta-maxsus bilim va kasb-hunar
    o‘quv yurtlari: 3 yilga mo‘ljallangan akademik litseylar, maxsus kasb-hunar kollejlari
    469
    www.ziyouz.com kutubxonasi
    ko‘ra, uziuksiz
    ta’lim
    bir necha 5.Oliy ta’lim: bakalavr-4 yil, magistratura-2 yil o‘qish muddati, keyinchalik ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borish uchun aspirantura-3 yilga, doktorantura-2 yil muddatga belgilangan.
    Ta’lim-tarbiya, ilm-fan sohasidagi islohotlar bosqichma- bosqich amalga oshirilishi zarur.
    I.1997-2001-yy. 0 ‘tish davri.
    II.2000-2005-yy. Islohotni keng miqyosda amalga oshirish davri.
    III. 2005-yildan keyin kadrlar tayyorlash tizimini
    takomillashtirish va yanada rivojlantirish daw.
    0 ‘tgan qisqa davr ichida “Kadrlar tayyorlashning milliy dasturini”
    amalga oshirishdagi birinchi bosqichidagi natijalar ko‘zga ko’rinarli darajada bo‘ldi. Hozirgi kunda umuman ta’lim taraqqiyoti 2005-2004- yillarga moijallangan maxsus qaror asosida amalga oshirilmoqda.
    Maorif sohasidagi islohotlar natijasida o‘rta maxsus bilim yurtlari tubdan qayta qurildi. Endilikda 9-sinflami bitirganlar uchun akademik litseylar va kasb-hunar kollejlarining eshigi keng ochildi. 2003 yilning avgustida mamlakatda 6865 bolalar bog‘chalari mayjud boMib, ularda 642000 bola tarbiya olmoqda. 64000 pedagoglar tarbiya ishlarini olib bormoqda. 9702 umumta’lim maktablarida 6 mln.272000 o’quvchi ta’lim tarbiya-olmoqda. 500 ming dan ortiq pedagog o‘qituvchilar faoliyat ko‘rsatmoqda. Ayni vaqtda 51 akademik litseylarda 30620 o‘quvchi o‘qimoqda, 419 kasb-hunar kollejlarida esa 285.685 yigit-qizlar hunar o‘rganmoqda.
    Vazirlar Mahkamasihing 2004-2009 yillarga moMjallangan umumta’lim maktablarining 9-sinfini bitirgan o‘quvchilar hammasi akademik litseylar va kasb-hunar kollejlarida o‘qishlari zarur. Oliy ta’lim tizimi keng rivojlanmoqda. 1991 yili O’zbekistonda 52 oliygoh bp*Isa, hozirgi kunda ularning soni 63 taga yetdi, bulardan 19 tasi universitetlardir.
    0 ‘zbekiston hukumati yoshlami jismoniy tarbiya va sport bilan keng shug’ullanishi uchun barcha sharoitlami yaratib qo‘ydi. Hozirgi kunda Respublikada jismoniy tarbiyaning 15085 boshlang’ich tashkiloti shug‘ullangan boMib ulardan 9501 maktablarda, 710 tasi litsey va ko!lejlarda63 tasi oliygohlarda tashkil etilgan.
    Respublikada sport inshootlarini qurishga ulkan e’tibor qaratilgan. Jumladan, hozirgi kunga kelib 500dan ortiq sport klublari, 536 sport maskanlari, 5 ta olimpiya klublari, 8ta Respublika oliy spoit maktablari va jismoniy taibiya instituti ishiab turibdi. Sport bilan shug‘ullanuvchilarga 233 stadion, 135 suzish havzasi, 32.865 sport maydonchalari xizmat
    470
    www.ziyouz.com kutubxonasi ko’rsatmoqda. 4841 futbol maydoni, 168 tennis, voleybol, basketbol maydonlari mavjuddir.
    Mamlakatda sport va jismoniy tarbiya sohasida erishilgan vutuqlami yanada rivojlantirish yuzasidan Respublika Vazirlar Mahkamasi tomonidan qabul qilingan 1999-yil 27-maydagi 271-sonli qarori va shu qaror asosida qabul qilingan Davlat Dasturi katta ahamiyatga ega bo’ldi. Dasturga ko’ra ayniqsa qishloq yoshlari o’rtasida jismoniy tarbiya va sport shaxdbchalarini kengaytirib, ularning moddiy texnika bazalarini kuchaytirish tadbirlari belgilandi. Bunga javoban o’tgan bir yildan ko’proq vaqt ichida qishloq tumanlarida 184 sport-sog‘lomlashtirish klublari tashkil qilindi.
    2000-yil O’zbekiston Respublikasi sporti tarixida, umuman olganda, muvaffaqiyatli yil bo’ldi. Saralash musobaqalarida g‘olib chiqqan 77 sportchimiz 13 sport turi bo’yicha Avstraliyaning Sidney shahrida bo’lib o’tgan XXVII Olimpiada o’yinlarida qatnashishga muyassar bo’ldilar. Olimpiadachilarimiz 1 oltin, 1 kumush va 2 bronza medallarini qo’lga kiritib, 200 mamlakat o’rtasida 41-o’rinni egalladilar. Respublika kurashchilari, bokschilari, tennischilari, dzyudochi va karatechilari mustaqil O’zbekistonimizni butun jahonga tanitmoqda.
    Mustaqillik yillarida eng tez rivojlanib borayotgan sport turlaridan biri shaxmatdir. Sobiq Sovetlar davrida shaxmat bo’yicha bitta grossmeyster tayyorlangan bo’lsa, endilikda ularning soni 11 nafar bo’ldi. Turkiyada bo’lib o’tgan jahon shaxmat olimpiadasida hamyurtlarimiz 120 dan ortiq mamlakatlar ichida farqli 11 o’rinni egalladilar. Respublika chempioni Rustam Qosimjonov o’z taxtasida bronza medaliga ega boidi. 2004 yili dunyoning eng kuchli shaxmatchilari ishtirokida o’tgan jahon chempionatida R.Qosimjonov jahon chempioni unvonini qo’lga kiritdi.
    Jam iyat taraqqiyotida ro‘y berayotgan o’zgarishlam i tushunish, hur fikrlilikka intilish kishilarni istiqlol yo‘lidan olib boruvchi g’oyaviy qarashlar hozirgi kunning asosiy vazifalaridan biri bo’lib qolmoqda.
    Jamiyatimizda siyosiy mustaqillikka crishib iqtisodiy, madaniy- ma’rifty ishlar amalga oshirilayotgan bir vaqtda milliy istiqlol g’oyasi va mafkurasi yurtboshimiz aytganidck, «suv bilan havodek zarurdir». Busiz, ya’ni fikrlash, e’tiqod o’zgarmasdan bozor munosabatlariga o’tish davrida ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy barqarorlikka crishish murakkab vazifadir. I.A.Karimov milliy mustaqillik g’oyasining zarurligi to’g’risida gapirar ekan “O’zining kelajagini qurmoqchi bo’lgan har qanday davlat yoxud
    jamiyat, albatta o‘z milliy g’oyasiga suyanishi va tayanishi kerak”, – deb ta’kidlaydi va milliy istiqlol mafkurasining vazifasini ko’rsatib uning:
    471
    www.ziyouz.com kutubxonasi “…asl ma’nosi eskicha aqidalardan xoli bo’lgan, mustaqil va yangicha fikrlovchi kishilami tarbiyalashdan iboral”,-deydi. Mustaqillik g’oyasi va mafkurasining xalqimizga to‘g‘ri yoM ko’rsatuvchi, uni birlashtiruvchi, buyuk maqsadlar uchun butun kuchlarimizni uyg‘unlashtiruvchi ahamiyatini nazarda tutib Prezident 1.А. Karimov mustaqillikning dastlabki davrida, 1993-yil 6-may 0‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining II chaqiriq, XII sessiyasida “Oldimizda turgan eng muhim masala, bu-milliy istiqlol maikurasini yaratish va hayotimizga tadbiq etishdir”,- degan edi. Kishilarimizni qaysi toifa va guruhda bo‘lishidan qat’iy nazar ma’naviy inqirozdan chiqaradigan yagona milliy g‘oya atrofida birlashtiradigan birdan-bir qudratli kuch ana shu milliy mustaqi llik mafkurasidir.
    Yagona maqsad, yagona g‘oya boimasa jamiyat inqirozga uchraydi, halok boMadi. Buni biz yaqin va olis o‘tmishdagi tariximizdan bilamiz. Milliy istiqlol g‘oyasi kelajak maqsadni ifodalaydigan xalqimizning ming yillik tarixini buyuk kelajak bilan bog‘laydigan, ana shu yuksak maqsad yoMida 120 dan ortiq millatlar va elatlarni, barcha kishilarimizni birlashtiruvchi bayroq vazifasini bajaradi.
    Mustaqil 0‘zbekiston tarixi milliy istiqlol g’oyasining tarixidir. I.A.Karimov: “0‘zining hayotini, oldiga qo‘ygan maqsadlarini aniq tasavvur qila oladigan, o‘z kelajagi haqida qayg’uradigan millat hech bir davrda milliy g‘oya va milliy mafkurasiz yashamagan va yashay olmaydiVdeydi.
    Milliy istiqlol g‘oyasi 0‘zbekiston respublikasining ko‘p millatli omilini saqlab qolishi va uni rivojlantirishdek buyuk maqsadni 0‘zining adolatli, insonparvar huquqiy jamiyat qurish yoMidagi ustuvor yo‘nalish deb qaraydi. “0 ‘zbekiston vatanim manim” g‘oyasi barcha 0‘zbekistonliklarning dilidan o‘rin olgan. Bu fikrlaming tasdig‘ini “Ijtimoiy fikr” markazi tomonidan 1999 yilning iyun oyida o’tkazilgan sotsiologik tadqiqotlarning natijasida ko‘rish mumkin. Qoraqolpog’iston Respublikasi, Samarqand, Toshkent, Faig‘ona viloyatlari va Toshkent shahrida 1350 respondentlar ishtirokida o’tkazilgan tadqiqotda 0‘zbeklardan tashqari tojik, qozoq, tatar, qirg’iz, rus, ukrain, belorus millatlari vakillari O‘zbekistonda millatlararo va fuqarolik barqarorlikning sabablari nimada?-degan savolga yakdillik bilan quyidagicha javob berdilar: 59,5%-Respublika Prezidenti I.Karimovning oqilona siyosati, 31,3%-davlatning oddiy xalq to‘g‘risidagi g‘amxo‘rIigi, 22%-o‘zbek xalqining bag‘rikengligi, 15,3%-iqtisodiy va ijtimoiy-siyosiy hayotdagi barqarorlik.
    472
    www.ziyouz.com kutubxonasi 0 ‘zbekistonning bozor munosabatlariga asoslangan demokratik jamiyat qurish yo!lida iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy, madaniy-ma’rifiy ishlarimizdagi barqarorlik mafkuraviy tahdidlarni oldini olishni muhim vazifa qilib qo’yadi. Shu maqsadda xalqimizning an’anaiariga, udumlariga, tiliga, diniga, ruhiyatiga asoslanib, kelajakka ishonch, mehr- oqibat, insof, sabr-toqat, adolat, ma’rifat tuyg’ularini kishilar ongiga
    singdirish lozimdir.
    Milliy mustaqillik g’oyasining eng muhim vazifalaridan bin
    mustaqilligimiz tayanchi va kelajagi yosh avlodni milliy g’urur, Vatanga sadoqat ruhida tarbiyalashdan iborat. Mustaqillik g‘oyalariga e’tiborsizlik og‘ir oqibatlarga olib kelishi mumkin. 1999 yil 16-fevral ’’qonli seshanba” kungi voqealar milliy mustaqillik g‘oyasini, mafkurasini yoshlarimiz diliga yetkazish zarurligini, buning uchun g‘oyaviy, mafkuraviy ishlarimizni kuchaytirish lozimligini ko‘rsatdi.
    Bu borada yurtboshimiz l.A.Karimov 2000-yil aprelda Oqsaroy qarorgohida ziyolilar bilan o’tkazilgan muloqotida, shu yilning iyun oyida “Fidokor” gazetasi muxbiri savollarigaberganjavoblaridagi milliy isliqlol mafkurasining mohiyati, zaruriyati, ahamiyati, uning siyosiy, iqtisodiy va ma’naviy asoslari to‘g‘risidagi ta’limoti istiqlolimizning buyuk g‘oyalarini kishilarimiz tafakkuriga singdirish borasidagi ishlarimizning dasturidir.
    Milliy istiqlol g’oyasini, uning tushuncha va tamoyillarini xalqimiz, birinchi navbatda yoshlarimiz o‘rtasida targ’ib va tashviq etishning usul- uslublarini shakllantirish yo’lida dastlabki qadamlar qo’yilmoqda. ’”Ma’naviyat va ma’rifat” markazi qoshidagi targ‘ibot-tashviqot markazining tuzilgani, jamoatchi ma’ruzachilar ishining yoMga qo‘yilayotgani, ular uchun ”Voizga yordam” ruknida risolalar chop etilayotgani shular jumlasidandir. Prczidentimiz farmoni bilan “Milliy isliqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar” maxsus fan sifatida ta’lim tizim iningbarcha bosqichlariga kiritildi.
    Mustaqillik yillarida fan va madaniyatning rivojianishi
    О ‘rta Osivo, xususan, 0 ‘zbckistou hududida qadimdan boshlab iIin- fanning hamrna sohasi, ayniqsa, astionomiya, matematika, tibbiyot, kimyo, me’morchilik, ma’danshunoslik, falsafa, musiqa, tilshunoslik, adabiyotshunoslik rivojlangan, Hozirgi kunda 0 ‘zbekiston olimlari ota- bobolari yaratib ketgan ilmiy merosni chuqurroq o’rganib yanada boyitmoqdalar. Ular o‘z milliy asarlari va kashfiyotlari bilan jahon ilm-
    473
    www.ziyouz.com kutubxonasi fani va madaniyatiga munosib hissa qo‘shmoqdalar. Respublikamizda 0 ‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi, Davlat va jamiyat qurilishi Akademiyasi, Bank-moliya Akademiyasi. Nukus va Samarqandda 0 ‘zbekiston Respublikasi FAning boMimlari ochilgan. Ilmiy tadqiqot ishlari xalq xo’jaligining turli tarmoqlarida faoliyat ko‘rsatadigan ilmiy tadqiqot institutlari, ilmiy ishlab chiqarish birlashmalari, ilmiy markazlari, shuningdek, universitetlar va boshqa oliy o‘quv yurtlarida ham olib boriladi. Ilmiy kadrlar Fanlar Akademiyasi tizimida ham, oliy o‘quv yurtlari, xalq ta’lim tizimida ham tayyorlanadi. Faqat Oliy va o‘rta
    maxsus ta’lim tizimidagi o‘quv yurtlarida 600 dan ortiq fan doktorlari va deyarli 6 mingga yaqin fan nomzodlari o‘qituvchilik va ilmiy faoliyat bilan shug‘ullanadilar.
    0 ‘zbekiston mustaqillikka erishgandan so‘tig mamlakatda ilm-fanga alohida e’tibor berildi. Xalq xo‘jaligi va madaniy bayotning tobora ortib borayotgan talablaridan orqada qolayotgan ilmiy tadqiqot institutlari tugatildi. Turmush taqozo etgan yangi institutlar ochildi. Respublika Vazirlar Mahkamasining 1995-yil 3-aprelidagi qarori bilan 0 ‘zbekiston Respublikasi FAning yangi Nizomi tasdiqlandr.
    0 ‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1992-yil 8-aprelidagi farmoni hamda uni amalga oshirish yuzasidan 0 ‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Fanlar rivojlanishini davlat tomonidan qoMlab- quvvatlash tadbirlari va innovatsiya faoliyati haqida”gi qarori mamlakatda fanni rivojlantirishda katta ahamiy-atga ega boMdi. Respublika olimlarini xorijiy mamlakatlarga malaka oshirishga yuborishga alohida e’tibor berildi. Ilmiy yechimlami ichki va tashqi bozorda targ‘ib etish vatarqatisb maqsadida Respublika ilmiy ishlanmalari innovatsiya – tijorat markazi tashkil etildi.
    0 ‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoniga binoan Respublika Vazirlar Mahkamasi huzurida Oliy Attestatsiya komissiyasi tashkil etilishi munosabati bilan FAning mavqeyi ortdi.
    0 ‘zbek olimlarining fan-texnika sohasidagi yutuqlari nafaqat 0 ‘zbekiston balki jahon hamjamiyatida ham tan olina boshlandi va ko‘pchilik olimlarimiz davlatimiz mukofotlariga sazovor bo‘ldilar va xorijiy davlatlar akademiyalariga ham haqiqiy ham faxriy a’zolikka saylandilar. 0 ‘zbekiston Respublikasintng Fanlar Akademiyasi al- Xorazmiy nomidagi, Zahiriddm Muhammad Bobur nomidagi oltin medallarni ta’sis etdi. 1993-yilda 0‘zbekiston Respublikasi FAning akademigi H.F. Fozilov tabiiy va texnikaviy sohada katta yutuqlarga
    474
    www.ziyouz.com kutubxonasi erishgani uchun al-Xorazmiy nomidagi oitin medalning birinchi sohibi bo‘ldi.
    Zahiriddin Muhammad Bobur nomidagi oltin medal birinchi bo’lib shu yili ijtimoiy va gumanitar fanlar sohasida katta yutuqlarga erishgani uchun filologiya fanlari doktori, 0‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasining a’zosi U.I. Karimovga nasib etdi.
    1992-yil oktabr oyida esa geologiya-minerologiya fanlari doktori, 0 ‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasining akademigi l.H. Hamroboyev geologiya va geofizika sohasida erishgan muvaffaqiyatlari uchun Habib Abdullayev nomidagi oltin medalning birinchi sohibi bo‘ldi. U AQSh da chiqadigan “Global tektonika va metallogeniya” xalqaro ilmiy jurnali tahririyatiga a’zo etib saylandi.
    “Fan va texnikada kim haqiqatan kiin?” deb nomlangan jahon fan va texnikasining rivojlanishiga munosib hissa qo‘shgan eng buyuk olimlaming hayoti va ilmiy faoliyati to‘g‘risidagi asosiy ma’lumotlami o‘z ichiga olgan qomusga 0 ‘zbekiston Respublikasi FAning akademigi P.Q. Habibullayev kiritilgan. 0 ‘zbek olimi bu sharafga o‘zinmg qattiq va yumshoq jismlar, issiqlik fizikasining katta muammolarini, energetikaning fizikaviy-texnikaviy muammolarini ishlab chiqqanligi uchun muyassar bo’lgan.
    Mustaqillik yillarida (1996) FAning 40 ga yaqin ilmiy markazi va tadqiqot laboratoriyalarida yirik olimlar faol mehnat qilmoqdalar. 0 ‘zbekiston Respublikasi FA institutlari olimlari xorijiy davlatlar olimlari bilan hamkorlikda ilmiy aloqalami kengaytirib bormoqdalar. Natijada,
    1992-yil dekabr oyida texnika fanlari doktori G \G ‘. Umarov K.E. Siolkovskiy nomidagi Kosmonavtika Xalqaro akademiyasining a’zosi bo’Idi. U mazkur Xalqaro Akademiyaning a’zosi bo‘lgan birinchi o‘zbek olimidir. Shuningdek, o’zbekistonlik MS. Bulatov, S.M. Sutyagin, LI. Notkinlar, 1993-yilda Iordaniya Islom Fanlar Akademiyasi a’zoligiga, M.S. Saiohiddinov, YUNESKO Informatsiya Xalqaro akademiyasining haqiqiy a’zoligiga, 1994-yil oktabr oyida Xudoyor Olloyorov, 1995-yiJ fevral oyida Azamat Shamsiyev Nyu-York FAning fexriy a’zoligiga, ekologiya va hayot faoliyati xavfsizligi xalqaro akademiyasining haqiqiy a’zoligiga Z.S.Salimov, A.A. A’zamxo‘jayev, 1997-yil oktabrida U. Tojixonov va Z.Zaripovlar tabiat va jamiyat fanlari Xalqaro akademiyasining a’zoligiga, akademik E.Yusupov esa Turkiya fanlar akademiyasining haqiqiy a’zoligiga saylandilar. Amerika biografiya instituti 0 ‘zbekistonning yetakchi olimlaridan biri Omonulla Fayzullayevga uning jahon fani va madaniyati taraqqiyotiga qo‘shgan hissasiga asoslanib “2001 yil insoni”
    475
    www.ziyouz.com kutubxonasi unvonini oerdi hamda mazkur institutning maslahatchilar Kengashi a ’zoltgiga saylandi. Bular 0 ‘zbekiston fanining xalqaro miqyosda tan olinishining yaqqol misolidir. Yurtboshimiz aytganlaridek, XXI asrda quroli, qo‘shini bo‘lgan davlatgina emas, balki turli sohalar bo’yicha kuchli mutaxassislari boMgan davlatgina qudratli davlat hisoblanadi. Zeroki, bar bir xalq fan sohasida katta yutuqlami qo‘lga kiritgan mashhur farzandlari bilan buyukdir.
    Mustaqillik yillarida ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy qayta qurishlar qatorida madaniyat sohasida ham tub o‘zgarishlar ro‘y berdi. Bu avvalo teatr san’ati, milliy musiqa, me’morchilik, adabiyot sohalarida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Madaniyat mutaxassisiarining ijodiy faoliyati, ularning moddiy va texnikaviy uskunalari, zamonaviy binolar bilan ta’minlanishi davlat rahbari Islom Karimovning bevosita g‘amxo‘rligida bo’ldi. 2001- yilning davlat byudjetidan madaniyat va san’at muassasalarini rivojlantirish uchun 12 milliard 703 millicm so‘m (bu ko’rsatkich 2000-yili 9 mljrd. 463 mln. so‘mni tashkil qilgan edi) ajratilishi fikrimizning guvohidir. Mustaqillikning dastlabki yillarida Respublikada yangi teatr jamoalari tashkil etildi. 1991-1994 yillarda bir qator viloyat markazlarida yangi teatrlar ishga tushirildi. 1993-yil avgust oyida Toshkent shahrida ish boshlagan “Turiciston” saroyi nafaqat me’morchilikning yorqin namunasi. balki sahna guruhlari va atoqli artistlaming chiqishlari bo‘ladigan dargohga aylandi. O-zbekiston Respublikasi Prezidenti 1.Karimov “Turkiston” saroyi ochilishi marosimida nutq so’zlab, “Ushbu saroyda xalqimizning, shuningdek, jahon xalqlarining, Markaziy Osiyo xalqlarining an’anaviy anjumanlarini, san’at bayramlarini o’tkazishni niyat qilganmiz. Bu koshona, inshoolo, millatlar, eil-elatlaming do’stlik, birdamlik qal’asiga aylanadi”,-degan edi.
    1998-yil 26-martda 0 ‘zbekiston Respublikasi Prezidenti LKarimovning “0‘zbekiston teatr san’atini rivojlantirish to‘g‘risida”gi farmoni e’lon qilindi. Bu farmonga muvofiq 0 ‘zbekiston tomosha san’atining ko‘p asrlik an’analarini o’rganish, boyitish va targ‘ib qilish, teatr san’atini har tomonlama rivojlantirish, uning moddiy-texnika bazasini yanada mustahkamlash, mamlakatimizda ma’naviy-ma’rifiy islohotlami artialga oshirishda teatr arboblarining faol qatnashishini ta’minlash maqsadida “0 ‘zbekteatr” ijodiy-ishlab chiqarish birlashmasi tashkil etildi. Teatrlaming 90-yillaming ikkinchi yarmidagi repertuarlarida tarixiy. pyessalar keng o‘rin oldi. 1996 yili Amir Temummg 660 yillik yubileyi munosabati bilan 10 ta yangi spektakllar saxnalashtirildi. “Navro‘z-97” teatr festevali munosabati Ы1ап Sohibqiron obrazini
    476
    www.ziyouz.com kutubxonasi ifodalovchi 14 spektakl namoyish etildi. 1998-yiIi al-Farg‘oniy, al- Buxoriylarni yubileylariga bag‘ishlangan pyessalar yaratildi. Mamlakatimizning boy tarixini namoyish etuvchi spektakllar Toshkentni yetakchi teatrlaridagina emas, barcha viloyatlarning teatr sahnalarida qo‘yildi. 1995-1997-yillari Respublika teatrlari tomonidan 313 yangi spektakllar qo‘yildi.
    0‘zbekistonda musiqa va raqs san’atini rivojlantirisb maqsadida “0 ‘zbeknavo” gastrol-konsert birlashmasi tashkil etildi. Unda musiqa-; raqs san’atini rivojlantirishni daviat yo‘li bilan qoMlab-quwatlash masalalari ko‘zda tutildi. San’atni barcha sohalari, madaniy-ma’rifiy muassasalari uchun malakali mutaxassis kadrlar tayyorlash Respublika Prezidentining doimo e’tibor markazida bo’lib keldi. Sovetlar davridagi madaniyat o‘quv ishlari qayta tuzilib ko‘plab yangi o‘quv maskanlari tashkil etildi. 90-yillar oxirida mamlakatda 27 ta maxsus o‘quv yurti faoliyat ko’rsatdi. Shundan bittasi oliy o‘quv yurtlari, 20 ta o‘rta maxsus bilim yurtlari, 2 maktab-internat.
    Mustaqillik yillarida o‘zbek. adabiyoti, adabiyotshunoslik fani taraqqiyotida ham yangi sahifalar ochildi. Asarlari zararli, o‘zlari millatchi deb nohaq baholangan Choipon, Otajon Hoshim, Vadud Mahmud, Munavvar qori singari millatparvar yozuvchi, ma’rifatparvarlar ijodi xolisona o‘rganilib, ulaming asarlari chop etildi, teatr saxnalarida o‘z o‘mini egalladilar. 4
    Ma’rifatparvarlar faoliyatining asl mohiyatini, adabiy, madaniy, siyosiy hayotdagi o‘mini ro‘yi-rost ko‘rsatish boshlandi. 0 ‘tmishda diniy va saroy adabiyoti vakili deb tamg‘a bosilgan buyuk shoir va mulafakkirlar hayoti va ijodi o‘rganilib, asarlari xalqqa qaytarildi.
    Mustaqillik sharofati bois mo’tabar Qur’oni Karim va hadislar chop etildi. Bunday asarlaming xalqimiz qo’liga yetib borishi butunlay yangi, sog’lom, sof milliy g‘oyalarimiznng, maqsad va intilishlarimizning sifat darajasini belgilaydi. Adabiyot sohasidagi va ko‘plab nashr etilgan boshqa asarlar milliy istiqlol g‘oyasi va mafkurasining buyuk xayotbaxsh kuchini ko‘rsatadi.
    Mustaqillik davri adabiyotining bayroqlari 0 ‘zbekiston qahramonlari Sayid Ahmad, Abdulla Oripov, Erkin Vohidov, 0 ‘zekiston xalq shoirlari Muhammad Yusuf, Habib Sa’dullayevlar ijodiy faoliyati bilan butun xalqimiz faxrlanadi.
    Milliy istiqlol davridagi o‘zbek adabiyotshuno&ligi oldida turgan muhim vazifalami hal etishda Ozcjd Sharofiddinov, Begali Qosimov, Nayim Karimov, Erkin Karimov, Ahmad Aliyev, Najmiddin
    477
    www.ziyouz.com kutubxonasi Komilovlaming asarlari alohida o‘rin egallaydi. T.Malikning romanlari, 0.Matjon, O.Hojiyeva, X.Sultonov, A.Suyun, Y.Eshbek, H.Do‘stmuhammad, Sh.Salimova singari shoir va adiblaming badiiy barkamol, g’oyaviy yetuk asarlari olzbek milliy istiqlol adabiyotiga katta hissa bo‘lib qo’shildi.
    Mustaqillik yillarida madaniy-ma’rifiy muassasalar ishlarida ham keskin o’zgarishlar yuz berdi. Bu muassasalaming soni 1997-yili 9442 ta boMsa, bulardan 60 tasi muzeylar, 2657 tasi klublar, 6725 tasi kutubxonalardir. Mustaqillik yillari bu muassasalar aholi o‘rtasida madaniy-ma’rifiy tarbiyaning o‘chog‘iga aylandi.
    Aholi o‘rtasida madaniy-ma’rifiy ishlami tashkil qiluvchi muassasalardan biri kutubxonalar boMib, ularning soni 1996-yili 6723 ta edi. Kutubxonalarda jami kitobxonlar 6 mln. 211 kishini tashkil qilsa, shundan 4 mln. 425 mingi qishloq rayonlarida edi. Kutubxona xodimlaridan 65 foizi oliy va o‘rta ma’lumotli mutaxassislardir.
    Millatimizning o‘zligini anglashda milliy, tarixiy qadriyatlarmizni tiklashda muzeylar alohida o‘rin tutadi. Shu jihatdan Prezident 1.A.Karimovmng 1998-yil 12-yanvardagi “Muzeylar faoliyatini tubdan yaxshilash va takomillashtirish to‘g‘risida”gi farmoni muzeylar ishlarini rivojlantirishda dastur rolini bajarmoqda.
    Mustaqillik yillari respublikamizda muzeylarga boMgan e’tibor oshib bormoqda “Temuriylar tarixi davlat muzeyi”ni qurilishi, ’’O’zbekiston xalqlari tarixi muzeyi”, “Xalq amaliy san’ati muzeyi” ning qayta jihozlanishi buning dalolatidir. Hozirgi kunda davlat qaramog‘idagi muzeylar 81 tani tashkil qilib, shulardan 15 tasi tarix muzeylari, 23- o’lkashunoslik, 10-badiiy san’at koshonasi, 20-memorial muassasa, 8- adabiyot, 4-tibbiyot muzeylaridir.
    Shuningdek, mamlakatning shaharlari va tumanlarida 510 muzey xalqimizning boy tarixiy-madaniy xazinalarini namoyish etmoqda va kishilarimizni, yosh avlodni ma’naviy-ma’rifiy tarbiyalashga o‘zlarining hissalarini qo‘shmoqda.
    O’zbekiston Respublikasi madaniyat ishlari vazirligi tasarrufidagi jami muzeylarda 2000-yil boshlarida 1.350 ming eksponantlar
    saqlanmoqda va bularni o‘tgan davrda 1.655.400 kishi tomosha qilgan. Sharq va G‘arb me’morchiligi uyg‘unlashgan binolar yurtimiz poytaxti va viloyat markazlaridaqad ko‘tarib, shaharlarimiz.husniga husn
    qo‘shmoqda. Milliy bank, mehmonxona binolari hamda madaniyat va. istirohat bog‘larining bunyod etilishi buning yorqin misolidir. Haykaltaroshlik, amaliy bezak san’ati, tasviriy san’at,’ raqs, kino
    478
    www.ziyouz.com kutubxonasi san’atlarida ham arfanaviy va zamonaviy usullar uyg‘unlashib yetuk asarlar yaratildi va yaratilmoqda.
    Xulosa, 0‘zbekiston o‘zining qisqa vaqtdagi mustaqillik yillari davomida iqtisodiy-ijtimoiy boradagi yutuqlari bilan bir qatorda; mafkuraviy-ma’naviy, madaniy ishlarga ham e ’tibomi kuchaytirib,
    jahonning rivojlangan davlatlari orasida o‘z nufuzi va obro’sini yuqori ko’tarmoqda.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *