Rossiya imperiyasi istibdodiga qarshi Turkiston xalqlarining milliy- ozodlik kurashi. Jadidchilik va milliy uyg’onish.

XIX asming birinchi yarmiga kelib, O’rta Osiyoda uch xonlik o’rtasidagi to’xtovsiz urushlar, kelishmovchiliklar xonliklardagi iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy vaziyatni tang ahvolga olib keldi, bu hududlardagi
267
www.ziyouz.com kutubxonasi

boshladi. Salkam bir oy davom etgan qamal natijasida 28 iyul kuni hal qiluvchi jangda qal’a himoyachilari taslim boMdilar. Rus hukumati Oqmachitni qoMga kiritilishining katta ahamiyatini angiab, urush qatnashchilarining unvonlarini oshirib, orden-medallar va pul mukofotlari bilan taqdirladi. Oqmachit o‘miga qurilgan rus qal’asiga general Perovskiy nomi berilib, “Perovskiy porti” deb ataladigan boMdi.
Qrim urushi tufayli to‘xtab qolgan harbiy harakatlax 1860-yil yozida yana jonlandi. Polkovnik Simmerman boshchiligidagi rus qo’shinlari To‘qmoq. so‘ngra Pishpak qal’asini egalladi. 1864-yil 1-may kuni Verniy istehkomidan yoMga chiqqan polkovnik Chemyayevning otryadi qattiq jangdan keyin Avliyo ota qal’asini ham bosib oldi. Chemyayev Avliyo otani olganligi uchun general unvoni va orden bilan taqdirlandi. Xullas,
1847-1864 yillarda rus davlati Qo’qon xonligining hozirgi QozogMston va Qirg’iziston yerlaridagi mavqeyiga qattiq zarba berib, ko‘p joylami qoMga kiritdi. Turkiston va Chimkent shaharlari Qo‘qon xonligining muhim va tayancb shaharlaridan edi. Shu bois dushman ushbu ikki muhim shaharga shiddat bilan zarba berishga kirishdi. Turkiston va Chimkentni himoya qilish uchun sarkarda Alimqul (Aliquli) yetib keldi va shahar mudofaasini tashkil qilishga kirishdi. 1864-yil 12-iyulda Turkiston bosib olindi. Veryovkin Xo‘ja Ahmad Yassaviy maqbarasidagi noyob tarixiy asori- atiqalarni talon-taroj qilib, Rossiyaga jo’natib yubordi. General Chemyayev boshchiligidagi qo’shinlar Chimkentni qamal qilar ekan, bu ycrda sarkarda Alimqul zarbasiga uchradi. Nihoyat 1864-yil sentabr oyining boshlarida shiddatli janglar Chimkent ostonasida boshlanib ketdi. Ilarbiy-texnik ustunlikka ega boMgan dushman 22-sentabrda Chimkentni egallashga muvaffaq boMdi.
Turkiston va Chimkentning bosib olinishi natijasida rus harbiy qo‘shin bosqinchilik harakatlari yanada kengayib, endilikda mintaqaning eng katta va boy shaharlaridan boMmish Toshkentni bosib olishga keng yoM ochildi. 1864 yilning 1 oktyabrida general Chemyayev katta harbiy qo’shinlari bilan birga Toshkentning sharqidagi Darvishak Qopqa degan joyga yetib keladi. 2 oktabrda dastlabki hujum boshlandi. Ammo loshkentlikiar shu darajada qarshilik ko‘rsatdilariri, general Chemyayev
magMubiyatga uchrab Chimkentga qaytib ketishga majbur bo‘ldi. MagMubiyat o‘chini olish hissida general Chemyayev 1865-yil 28-aprelda Niyozbek qal’asini olishga buyruq berdi. Shuni ta’kidlash kerakki, Toshkent mudofaasini tayyorlashda Alimqul sarkardaning xizmatlari katta boMdi. U 8-may kuni o‘/ining katta qo’shini bilan Qo‘qondan Toshkentga yetib keldi, 1865-yil 9-may kuni har ikki tomon kuchlari to‘qnashdL
www.ziyouz.c
o
2
m
kutubxonasi
6
8

Alimqulning jangda halok bo‘lishi bilan toshkentliklar orasida sarosima boshlandi. 1865-yil 17-iyunda esa ko’plab qon to’kilishini oldini olish maqsadida muzokaralar boshlandi, Chemyayev shahaming Hakimxo‘ja qozikalon, Abdurahmon eshon, domla Solihbek Oxun singari nufuzli kishilari bilan muzokara o‘tkazib, “Toshkent shahar aholisi o’z ixtiyori bilan Rossiya imperiyasi tarkibiga qo’shildi”, degan soxta ahdnomani toMdirishga majbur qildi. Ular bunga ko’nmagach, jazolanib, soxta ahdnomani toMdirishni Abdusattor Qoraboshi o‘g‘liga topshiradi. So‘ngra shahar ”katta”larining barchasiga majburiy ravishda qo‘l qo‘ydirib muhr bostiriladi. Bu ahdnoma tufayli bosqinchiiik siyosati oqibatida Angliyadek kuchli davlat bilan urushga majbur boMib qolishdan cho‘chigan Rossiya imperiyasi hukumati xalqaro jamoatchilik ko‘z o’ngida o‘z hatti-harakatlarini oqlashga urindi. Ahdnomadan nusxalar ko‘chirilib, 1865-yilda Rossiyaning Turkistondagi elchisi qilib tayinlangan N.lgnatev orqali Istambulga jo‘natilib, shahar ko‘chalariga yopishtlrib chiqildi. Xulosa qilib aytganda, Toshkent bosib olingach, bu shahar Rossiya imperiyasining Turkiston masalasiga daxldor barcha siyosiy masalalami hal qiladigan, rus qarorgohi xizmatini bajaruvchi makonga aylanib bordi.
Toshkent uchun bo‘lgan janglardan so‘ng 1865 yili bosib olingan hududlarda Turkiston viloyati tashkil qilindi. Istilochilar Buxoro xonligiga qarshi urush harakatlarini ikki harbiy mavsumda-1866 va 1868 yillarda o’tkazdilar.
1866-yilda olib borilgan istilochilik bosqinlari oqibatida xonlikning 0 ‘ratepa, Jizzax, Yangiqo‘rg‘on singari hududlari Rossiya tarkibiga kiritildi.
1866-yili Aleksandr II ning Toshkentning Rossiya tasarrufiga olinganligi e’lon qilindi. Rossiya imperiyasiga bundan tashqari o‘z manfaatlarini amalga oshirish uchun mustahkam ma’muriy tuzum zarur edi. Bu masalani hal etish uchun harbiy vazir Milyutin boshchiligida komissiya tashkil etiladi. Mazkur komissiyaga Orenburg general- gubematori Krijanovskiyning Toshkeutni Orenburgga bo’ysundirish haqidagi taklifi kiritilgan edi. Lekin, bu mustamlaka manfaatlari bilan to‘g‘ri kelmas, Toshkentni markaz sifatida qoldirish va u orqali xonliklami doimiy nazorat ostida olib turishlarini edi. Shu sababli Krijanovskiy taklifi rad etilib, 1867-yil iyul oyida Turkiston general gubematorligi tashkil etildi. Markazi Toshkent bo’lgan Sirdaryo viloyati, markazi Vemiy boMgan Yettisuv viloyatlari general-gubernatorligi tarkibiga kiritildi.
www.ziyouz.com
k
2
tubxonasi
6
u
9

1868-yilda bo’lib o’tgan bu harakatlar Abdulmalik (Katta to’ra) nomi bilan bog’liq bo’lib, Buxoro amiri Said Muzaffarxonning to’ng’ich o‘g‘ii edi. Abdulmalik to‘ra boshchiligidagi xalq-ozodlik harakatining boshlanish nuqtasi G‘uzor bekligi bo‘lib, bu yerda yurt mustaqilligi kayfiyatidagi vatanparvar kuchlar, imperiya kuchlarining tobora davlat ichiga kirib borayotganligidan tashvishlanib Katta To’ra atrofida birlashgan cdilar. 1868-yil 2-8 iyun kunlari rus garnizoniga qarshi kurash uyushtirilib, rus harbiylari bilan birinchi harbiy to‘qnashuv bo’lib o’tdi. General-ad’yutant K.P.fon Kauftnan o’ziga berilgan vakolallardan
foydalangan holda, Buxoro amirligini taqdirini hal qilishga kirishdi. 1868- yil 1-may kuni Buxoro amiri qo’shinlari bilan chorizm qo’shinlari o’rtasida Cho’ponota tepaligida jang bo’ldi, Bu hujumga Turkiston general-gubernatori fon Kaufmanning shaxsan o’zi boshchilik qildi. 2- may kuni Samarqand egallandi.
Fon Kaufman amir bilan Zirabuloqda urushayotgan bir paytda Qarshi, Shahrisabz va Kitob bekliklaridan kuchlar kelib, Samarqandda qo’zg’olon boshlandi. Kaufman zudlik bilan Samarqandga qaytib, qo’zg’olonni bostirish bahonasida minglab mahalliy aholini qirishga buyruq berdi, hamda qimmatbaho boyliklar talandi.
1868 yil 23 iyunga kelib, chorasiz qolgan amir Muzaffar Turkiston general-gubernatori fon Kaufman bilan sulh tuzishga majbur bo’ldi va Rossiya imperatorining vassaliga aylandi. Bu sulhga ko’ra, Buxoro amirligi o ‘z mustaqilligini yo’qotibgina qolmay, Samarqand, Kattaqo’rg’on va Zarafshon daryosining yuqori qismidan ham ajraldi.
Ma’lumotlarga ko’ra, Samarqandni amirlikda qoldirish yuzasidan munozaralar bo’lib o’tgan. Lekin Kaufmanning harakatlari bilan Samarqand Rossiya imperiyasi tarkibida qoldiriladi. 1868-yil iyunda Samarqand va Kattaqo’rg’onni o’z ichiga olgan Zarafshon okrugi tashkil ctilib, unga general-mayor A.K. Abramov boshliq etib tayinlanadi.
Amir tovon sifatida 500 ming oltin to’lashga, xorijiy mamlakatlar bilan mustaqil ravishda aloqa o’matmaslik majburiyatini olishga va rus savdogarlarining amirlik hududida erkin savdo qilishlariga, karvonsaroylar hamda do’konlaf ochishlariga rozi bo’ldi. Amiriikdan tortib olingan hududlarda 1868-yil Zarafchon okrugi tuzilib, unga general- mayor Abramov boshliq etib tayinlandi. Amir Muzaffar tomonidan amirlik mustaqilligini amalda yo’qotuvchi va katta iqtisodiy talofatlarga sabab bo’luvchi sulhga qo‘1 qo’yilishi xalq yuqori tabaqa vakillarining noroziligi va nafratini yanada kuchaytirdi. Shu vajdan ham unga qarshi harakatlar ayniqsa Shahrisabz va Qarshida avj oidi.
270
www.ziyouz.com kutubxonasi

Amirdan norozi kuchlar uni hokimiyatni boshqara olmaganlikda va amirlikning ancha qismini qo‘ldan boy berganlikda ayblab, chor hukumatiga qarshi urushni davom ettirishni asosiy maqsad qilib qo’ygan edilar. MuzafFaming to‘ng‘ich o’g’li amirzoda Abdulmalik To‘ra (Katta To’ra) va erkscvar beklar Jo’rabek, Bobofc|pk hamda Sulton Sodiq birgalikda ozodlik kurashini davom ettirdilar. Vatanparvar kuchlar amir MuzalTarga qarshi urushib, davlatning uch qismini, jumladan, Qarshini egallaydilar. Karmana, Chiroqchi ham tez orada ularning qo’liga o’tdi.
1868-yilnirig kuzida amir Muzaffar fon Kaufmandan yordam so’radi. Bunga javoban Kaufman general Abramov boshchiligidagi harbiy qo’shinlarni qo‘zg‘olonni bostirish uchun yubordi. 1868-yil 21-oktabrdagi jangda Abdulmalik to’ra boshchiligidagi vatanparvar kuchlar mag’lub bo’ldi. Shundan so’ng, Abdulmalik bilan Sulton Sodiq Xiva xoni huzuriga boradi. Abdumalik Xivada ko’p turmay Afg’oniston tomon yo’l oldi. U yerdan ham yordam ololmagach Xudoyorxon huzuriga keldi. Bu yerdan Qashqarga, Yoqubbek huzuriga boradi va shu yerda panoh topib, 1909 yili Peshovarda vafot etadi.
Rossiya imperiyasining hukmron doiralari Buxoro amirligi va Qo’qon xonligi yerlaridan tashkil topgan Turkiston general- gubematorligini O’rta Osiyodagi harbiy operatsiyalar uchun tayanch markaziga aylantirib istilo tig’ini Xiva xonligiga qaratishdi. Bekovich- Cherkasskiy ekspcditsiyasining halokati va 1839-yilda Perovskiy yurishining barbodi halt rus generaltari yodidan chiqmagan edi. O’zbek xonliklarining uchinchisi-Xiva o’z mustaqilligi bilan mustamlakachilar uchun jiddiy xavf solib turar edi. 1872-yil oxirlarida harbiy vazir boshchiligida Peterburgda Turkiston, Orenburg general-gubematorlari va Kavkazdagi podsho noibi ishtirokidagi mahfiy kengashda Xiva xonligini bosib olishga uzil-kesil qaror qilindi. Generallar rejasiga ko’ra Turkiston general-gubernatorligiga oid kuchlar sharqdan, Orenburg gubematori va Kavkaz noibligiga oid harbiy kuchlar g’arbdan va shimoliy-g’arb tomondan yurishi kerak edi. Rossiyaning tajovuzkor niyati Xiva xoni va uning amaldorlariga sir bo’lmagan. Said Muhammad Rahimxon II ruslar tahdidiga qarshi Angliyadan madad so’ragandi. Angliyaning hukmron doiralari Xiva mustaqilligini saqlab qoiishdan manfaatdor bo’lsalar ham, Rossiya bilan ochiq to’qnashuvdan xavfsirar edilar. Xiva endi o’z kuchiga ishonib, ish ko’rishi lozim edi. Xonlik qo’shinida 27 eski zambarak, 2 ming otliq, 4 ming navkardan iborat harbiy kuch bo’lib, ular ham, asosan, poytaxtda jamlangan edi. Xiva istilosiga otlangan Rossiya mustamlakachi qo’shin ham son, ham sifat jihatidan va harbiy qurol-yarog’lar texnikasi
www.ziyouz.com kutubxonasi
271

bilan ham Xiva xonligi qo‘shinidan ustun edi. Turkiston otryadiga general Kaufman (22 rota, 1800 kazak va 18 to‘p), Orenburg otryadiga polkovnik Veryovkin (15 rota, 600 kazak, 8 to’p) qo’mondon bo‘lib, Orol flotiliyasi ham ular ixtiyorida edi. Turkiston general-gubematori fon Kaufman yurish oldidan Xivani siyosiy tarafdan ham yakkalab qo’yish uchun Buxoro amiri va Qo’qon xoniga tahdidli maktublar yo‘llab, ulami Xivaga yordam bermaslikka chaqiradi.
Xiva xoni masalani tinch yo’l bilan hal qilishga urinishlari behuda ketgach, harbiy kengash chaqirib, mudofaa rejalarini tuzadi va dushman istilochilariga qarshi o‘zining lashkarboshilarini safarbar qiladi. Matmurod devonbegi, Mahmud yasovulboshi, Yoqubbek qalmoq, Eltuzar inoq va Bobo Mehtar rahbarligidagi o’zbek va turkman yigitlari rus qo‘shinlari hujumini qaytarish uchun ikki guruhga boMinib yo‘lga tushadilar. General Veryovkin Qo’ng’irotga yurish qilib, talofatlar berib bo‘lsa-da Xo‘jayli va Mang‘it qal’alarini ishg’ol qildi. Keyinchalik Xorazmning ko‘hna qal’asi Xazorasp egallandi. Bu qal’ani bosh qo‘mondon fon Kaufman o‘ziga qarorgoh qilib, ichkari siljish uchun tayanch punktga aylantirdi. 1873-yil 29-may kuni ruslarning asosiy kuchlari Xiva ostonalarida paydo bo’ldilar. Muhammad Rahimxon II
Xivani o7. ixtiyoridagi kuchlar bilan mudofaa qilib bo’lmasligiga ko’zi yetib, lzmiqsho‘r tarafidagi turkman ovuliga ketishga majbur bo’ldi. Bundan foydalangan Amir To‘ra va Otaxon to’ra xon nomidan fon Kaufman Xiva shahrini vayron etmaslikni so’radi. Ammo Kaufman ulardan xonni topishni talab qildi va muzokaralami faqat u bilan olib borish mumkinligini bildirdi.
Muhammad Rahimhon Xivaga qaytib kelguncha bosqinchilar saroyni talab, barcha qimmatbaho buyumlami, 300 ta qoMyozma asarni Pcterburggajo’natdilar.
1873-yil 12-avgustda Gandimiyon qishlog’ida fon Kaufman sulh shartnomalarini Muhammad Rahimhon diqqatiga havola qildi. Bunga ko’ra, Amudaryoning o‘ng qirg’oqlari Rossiya ixtiyoriga o’tdi, rus kemalarini Amudaryo bo’ylab suzishlari uchun barcha imkoniyatlar yaratildi. Rus savdogarlari xonlik hududida ericin savdo qilish, Amudaryoning chap qirg’og’idagi savdo omborlari qurish huquqini oldilar. Xiva xonligi Rossiya vassatiga aylanib, xonlik zimmasiga 2.000.000 so’mlik tovon to’lash majburiyati yuklandi. Rossiya
fuqarolariga xonlikda ko‘chmas mulk sotib olishga ruxsat berildi.
Rossiya imperiyasi Buxoro va Xiva xonliklariga qarshi urush olib boravotean villari Oo‘aon xonlinida chuqur siyosiy va iqtisodiy inqiroz
www.ziyouz.com kutubxonasi
272

hukm surmoqda edi. Bu vaqtda xonlik yerlarining yarmi rus davlati tomonidan bosib olingan edi. Uning hududi asosan Farg’ona vodiysidan iborat boMib, Xudoyorxonning so’nggi hukmronlik yillari (1865-1875) edi. !”U,-deb yozgan edi, Ibrat o’zining ”Farg‘ona tarixi” asarida,- Rusiyadan xotiijam bo’lib; vaqtini o’yin-kulgi bilan o’tkazib, ulamo va fuzalo nasihatlariga amal qilmay, jabru-zulm tarafiga o’tib turganida rayiyatu xalq undan yuz o’gurdi… “ Xudoyorxonning qattiq zulmi, og’ir iqtisodiy hayot hamda uni Rossiyaning itoatli xizmatkoriga aylanishi xalq g’azabini qo’zg’atdi. Xonga qarshi xalq bilan birgalikda saroy harbiylari va amaldorlari, ruhoniy va savdo vakillari ham bosh ko’tardi. Bunda o’zbeklar, qirg’izlar va tojiklar faol qatnashib Xudoyorxonga va rus davlatining tajovuziga qarshi kurashdilar.
Bu harakatning yuzaga kelishida qirg’iz Mullo ls’hoq Hasan o’g’lining o’rni katta boMib, u PoMatxon nomi bilan shuhrat qozongan edi. 1872 yili Sherdodhoh boshchiligidagi bir necha qirg’izlar Samarqandga borib. Po’latxonni taxtga o’tkazish haqidagi maqsadlarini bayon etadilar. Ammo, PoMatxon taklifni rad etgach, Mullo Is’hoq uning nomi bilan taxt uchun kurashishni zimmasiga olgan. Shu ravishda Mullo Is’hoq PoMatxon, ya’ni sobiq hukmdor Olimxonning nevarasi sifatida siyosiy kurashga kirishadi. U xalqning Xudoyorxon zulmi va rus davlatiga qarshiligini yaxshi anglagan holda harakat qilib, Namangan uyezdining shimoliy qismidagi, Koson va Nanay oralig’ida istiqomat qilgan Qutluq Sayid qabilasining yordami bilan atrofiga 500 kishini to’playdi. Shu
ravishda PoMatxon boshchiligidagi qo’zg‘olon boshlandi.
1875 yilda atrofiga 200 dan ziyod kishini to’plagan PoMatxon
O’zganga kelib, xonga qarshi katta xavf tug’dirdi. Ularga qarshi Xon Iso Avliyo, Abdurahmon Oftobachi va Sarimsoq Eshikog’asi boshchiligida 4000 kishilik askar yubordi. Biroq 1875 yil 28 iyulda yirik amaldorlar o’z qo’shini bilan, Xudoyorxonning o’g’li Andijon hokimi Nasriddinbek 5000 kishilik qo’shini bilan qo’zg’olonchilar tomonga o’tib, birlashdi. Xonlikning asosiy harbiy qismlari va lashkarboshiterintng qo’zg’olonchilar tomoniga o’tib ketishi Xudoyorxon taqdirini hal etgan omil bo’ldi. Shundan so’ng Xudoyorxon Kaufman huzuriga oila a’zolari bilan qochishga majbur bo’ldi. Qo’qonda esa Abdurahmon Oftobachi boshchiligidagi guruhlar Nasriddinni taxtga o’tkazishga muvaffaq bo’ldilar. Nasriddinxon Turkiston general-gubernatorligi bilan go’yo yaxshi aloqalarni o’rnatish maqsadida Kaufmanga xat yuboradi. Bunda u o’zining taxtga o’tirganligini ma’lum qilish bilan birga, do’stona aloqada bo’lish xaqida so‘z yuritadi.
www.ziyouz.com kutubxonasi
273

Aslida esa u imperiyaning tajovuziga qarshi kuchlarni to’plashga urindi va shu o‘rinda o’z harakatini so‘rab, Buxoro amiri vaToshkentaing eng nufuzli kishilaridan biri boMgaii Sayidazimboylarga xat jo‘natdi. Qo‘qon xonligidagi xalq harakatlari va Xudoyorxonning- qochishi orqasida yuzaga kelgan og‘ir vaziyat rus hukumatiga qo‘l keldi, 1875-yil 20-avgustda Kaufman boshchiligidagi qo‘shin!ar tomonidan Mahram qa’lasining egallanishi xonlik taqdirini uzil-kesil hal -qildi. Nasriddinxonning Kaufman bilan kelishuvi xalqning qahr-g‘azabini uyg’otdi. PoMatxon atrofida to‘plangan xonning atoqli amaldorlari Andijonning Bo‘taqora qishlogMda uni xon deb e’lon qildilar. Kaufman Andijonga Trotskiy va Skobelcv boshchiligida katta qurolli kuchlarni yubordi. Oktyabr oyi boshlarida Andijon ruslar tomonidan oyoq-osti qilindi. Ayrim ma’lumotlarga qaraganda, Andijonda shaxsan Skobelev boshchiligida 20 ining kishi o‘ldirilgan.
PoMatxon Namanganda mag’lubiyatga uchragach Asakada o‘mashib, kurashni davom ettiradi va 0 ‘sh, Andijon va Marg’ilonni egallaydi. O’ziga yoqmagan odamlami oMdirib yuborishi Po’latxon obro’sini ancha tushirib yubordi. Shuningdek, Abdurahmon Oflobachi ham dushmanga taslim bo‘ldi. 1876-yil 28-yanvarida Uchqo‘rg‘onda magMubiyatga uchragan Po‘latxon Oloy vodiysida so‘nggi kuchlari bilan tor-mor etildi. 1876-yil fevral oyida Qo’qon qamal qilingach Nasriddinxon taslim boMdi va Abdurahmon Oflobachi bilan Toshkentga jo’natildi. Qo’qon xonligi tugatilib, o‘miga Farg’ona viloyati tashkil etilib, unga general Skobelev harbiy gubemator etib tayinlandi.
Rossiya imperiyasi O’rta Osiyoni bosib olgach, mustamlakachi ma’muriari tomonidan boshlangan dastlabki ish o’lkada ma’muriy- boshqaruv tizimini mustahkamlash bo’ldi. Mustamlaka siyosati ma’muriy boshqaruv tizimini yaratishda “boshqa davlatlar o’matgan ma’muriy boshqaruv tizimi Turkistonning jahon sivilizasiyatsiyadan chetda qolib ketgan “yarim yovvoyi xalqlari” uchun maqbul bo’lmaydi”, degan fikrga to’liq amal qilib keldi va tipik ruscha boshqaruv tizimini yaratdi. Shu maqsadda 1867-yil imperiyaning boshqa mintaqalaridan farq qiluvchi, o’ta harbiylashtirilgan Turkiston general gubernatorligi ta’sis etildi. “Turkiston general gubernatorligi viloyatlarini boshqarish haqidagi vaqtli nizom” loyihasida ham shu holat o’z aksini topdi. “Harbiy xalq boshqaruviga asoslangan” general gubernatorlik o’z qo’lida harbiy va fuqoro hokimiyatini birlashtirdi. Turkistonda imperiya barpo etgan bu mustamlakachilik apparatining birinchi navbatdagi vazifalari Rossiya manfaatlarini har tomonlama himoya qilish, o’lkaning tabiiy boyliklarini
274
www.ziyouz.com kutubxonasi

talash bilan bog’lanib ketdi. O’z navbatida ma’muriy-boshqaruv apparati xodimlarining asosan ruslardan tashkil topganligi ham imperiya olib borgan siyosatning mohiyatini ochiq oydin ko’rsatib berdi.
Turkiston general gubematorligi Rossiya imperiyasi xududidagi birorta ham gubemalar ega bo’lmagan huquqlarga, katta imtiyozlarga ega bo’ldi. Jumladan, u xorijiy mamlakatlar bilan diplomatik aloqalar olib borishi, soliq siyosatini belgilashi, rus fuqoroligi huquqlarini berishi, mahalliy aholi ustidan chiqarilgan hukmlami belgilashi mumkin edi. Markaziy boshqaruvda general gubernatorlikning ahamiyati katta bo’lganligi sababli general gubernatorlik dastlabki vaqtdanoq to’rt bo’limdan iborat bo’ldi. Bu bo’limlar ma’muriy nazorat ishlari, moliyaviy xo’jalik ishlari, soiiqlar nazorati, sud va huquq ishlari bilan shug‘ullandi. Ma’muriy boshqaruv zo’ravonlikka asoslangan doimiy usul sifatida saqlanib qoldi.
Bu holat 1886-yi! ‘‘Turkiston o’lkasini boshqarish to ‘g ‘risidagi nizom loyihasi” qabul qilingandan so’ng o’ta darajada og‘irlashdi. Chunonchi, bu nizom orqali Turkiston general-gubcmatorligining huquqlari yanada kengaytirilib, o’lka beshta viloyatga bo’lindi. Viloyatlardagi boshqarmalar gubemiya boshqarmasi huquqiga ega bo’lishdi. Ushbu viloyatiar esa uezd va volostlarga bo’lib boshqarildi. Uezdlar Turkiston general-gubcrnatorligi ma’muriy tuzilmasining o’zagini tashkil etdi. O’lkaning bunday boshqarilishi Turkiston general- gubematori S.M. Duxovskiyning fikricha,“mahalliy aholining ustidan bo’lgan nazoratni tinimsiz ta’minlab turish” bo’lgan edi. Uning fikricha, “insoniylik va insonparvarlik g‘oyalarini o’z hokimlarining beboshligiga o rganib qolgan mahalliy aholiga nisbatan qo’llab bo’lmaydi.”
Umuman, o’lkani rus burjuaziyasi, dvoryan-pomeshchiklari mulkiga aylantirishda tayanch nuqta vazifasini o’tashi uchun Toshkent shahri general-gubernatorlik markazi etib tayinlandi. Chunki Toshkent o’lkani nazorat qilishda siyosiy jihatdan katta ahamiyatga ega edi. Shu sababli darhol istilochilar tomonidan “rus Toshkent”ini barpo etish uchun maxsus komissiya tashkil etildi. Ushbu komissiya tomonidan mahalliy aholi uylaridan haydalib, zo’rlik bilan ko’chirilib, ulaming uy-joylari o’mida rus askar va ofiserlari, ma’muriy xodimlar uchun yangi turar joylar, bog‘lar barpo etildi. Toshkent shahri ikki qismga bo’linib, “yangi shahar5’ va ”eski shahar” nomini oldi. “Eski shahar” aholisi shahaming ruslar yashaydigan qismga o’tishi qat’iy ta’qiqlandi.
Mustamlaka ma’muriyati Toshkent shahri boshqaruvini kuchaytirish uchun ham “Shahar nizomi”ni tayyorlab, saylovchilar tartibini belgiladi.
www.ziyouz.com kutubxonasi
275

Unga ко’ra saylovchilar uch toifaga ajratilib, ushbu guruhga ko’p mulkka ega bo’lgan shaxslar kiritildi. Ishchilar, hunarmandlar, ziyolilar buncha ko’p mablag‘ga ega bo’lmaganligi sababli ular saylovdan mahrum etildi. Har bir toifa boshlig‘i-hokim to’ra ishtirokida shahar dumasi va boshqarmasi saylandi. Toshkent dumasi faoliyati ustidan bo’lgan qat’iy nazorat general gubemator tomonidan olib borildi.
Turkiston istilo qilingan dastlabki vaqtdan boshlab Rossiya imperiyasi o’lkani boylik orttirish manbai deb bildi. Metropoliyaning iqtisodiy siyosati Rossiya sanoatini muntazam xom-ashyo bilan ta’minlab turish maqsadida paxtachilik, qishloq xo’jaligining sanoatbop mahsulot beradigan sohalarini rivojlantirish, yer islohoti o’tkazish yo’li bilan natural xo’jalik rivojlanish imkoniyatlarini cheklash, sanoat mahsulotlari sotish uchun keng bozorlar yaratish, mahalliy hunarmandchilikning to’qimachilik sanoat mahsulotlari bilan raqobat qiladigan sohalarini tugatish maqsadlarini ko’zladi. Bu siyosatdan Rossiya to’qimachilik sanoatining korchalonlari, dvoryan-pomeshiklari, rus burjuaziyasi manfaatdor edi. Shuning uchun mustamlaka ma’muriyati o’lkada paxtachilik sanoatini rivojlantirish uchun mablag‘lami ayamadi.
Paxtaga bo’lgan ehtiyoj kuchayishi shu darajaga olib keldiki, paxtachilik butun aholining kuchi va e’tiborini o’z girdobiga olgan sohaga aylanib ketdi. Paxtachilik rivojlanishi bilan xom ashyo yetishtirish yo’liga o’tib olgan dehqonlar ahvoli tobora ogMrlashib bordi. Chunonchi, ijtimoiy tabaqalanish kuchayib borayotganini ko’rsatuvchi bu jarayon ishlab chiqarish kuchlari keng rivojlanmagan mustamlaka o’lkada bo’Iayotganligi sababli yana ko’proq og‘ir oqibatlarga olib kelib, ayniqsa, oziq-ovqat mahsulotlari masalasida ham qiyinchiliklar keltirib chiqardi. Mustamlakachi ma’murlar bu vaziyatdan foydalanib, chetdan keltirilayotgan mahsulotlarga ham narxlarni o’zlari belgilay boshladilar.
O’lka boyliklarini talash, imperiya bosqinchilarining mustamlakachiiik manfaatlariga xizmat qiladigan temir yo’llar qurishni taqozo etar edi. Shu sababli uzoqqa mo’ljallangan harbiy va iqtisodiy rejalami hisobga olib janubiy chegaralami mustahkamlashga xizmat qiladigan temir yo’llami qurishga kirishildi. 1881-1886-yil Mixaylovskiy ko’rfazidan Choijo’ygacha Kaspiy orti temir yo’li qurildi. 1906-yili Toshkent Orenburg temir yo’li qurib ishga tushirildi. 1912-yilga kelib Farg‘ona vodiysi Rossiya bilan temir yo’l orqali bog‘landi. Bulaming barchasi o’lkani xom ashyo hamda savdo bozori sifatidagi mavqeyini yanada mustahkamladi va Turkistondan mahsulot olib kelish va olib ketish bo’yicha o’lkani Rossiyaga butunlay qaram qilib.qo’ydi.
276
www.ziyouz.com kutubxonasi

Xalq uchun katta ijtimoiy-iqtisodiy. ekologik ofatlar keltirgan, Rossiya imperiyasi manfaatlari uchun nihoyatda qulay bo’lgan paxta yakka xokimligi kuchayishi, metropoliyada kapitalistik munosaballarning rivojlanishi mustamlaka o’lkani ham o’z domiga tortib borishi bu yerlarda xom-ashyoga dastlabki qayta ishlov beruvchi sohalami tashkil etishni ham taqazo etdi. Xom ashyoni qayta ishlash bilan bog’liq bo’lgan korxonalar yangidan barpo etilayotgan sanoatning asosiy sohasi edi. Ana shunday korxonalar soni 1900-yilga kelib, 170 dan ortib ketdi. Bu korxonalaming asosan 80 foizini paxtaga qayta ishlov beruvchi korxonalar tashkil etdi.
Mahalliy aholining mehnatidan foydaianish mumkin bo’lgan bu korxonalarda ham asosan mahalliy aholi eng past ishlarga qabul qilindi. Zavod va fabrikalardagi malakali ishlarga asosan rus millatiga mansub bo’lgan kishilar qabul qilinganligi sababli mahalliy aholi bu ishlarga qabul qilinmagan. Natijada mustamlaka o’lkada mahalliy ishchilar soni nihoyatda oz sonni tashkil etib, ular kuchli ijtimoiy qatlamni tashkil etmadi. Dehqonlar ommasining qashshoqlanishi, ular o’rtasida ommaviy noroziliklar kuchayishi o’lkada siyosiy vaziyat keskinlashishining asosiy zamini bo’ldi.
Mustamlaka o’lkadagi ijtimoiy, siyosiy vaziyat keskinlashib, mahalliy aholi turmush tarzi yomonlashuviga olib kelgan omillardan biri, ko’p sonli rus aholisining ko’chirib keitirilishi bo’ldi. Ular o’lkani boylik orttirish manbalaridan biri deb bilganliklari uchun Markaziy Rossiyadan o’lkaga doimiy yashash uchun kelayotganlar soni ko’paydi. Turkistonda rus shaharlari va qishloqlari qad ko’tardi. Jumladan, 1875-yildan to 1890- yilgacha Turkistonga 1300 oila ko’chib kelib, 19 ta rus qishlog‘i vujudga keldi. 1891-92-yillarda Rossiyada ocharchilik kuchaygan vaqtda bu qishloqlar soni 25 taga yetdi.
1888 yil 15 martda chiqqan “Turkestanskiye vedomosti” gazetasida bu harakatlar “Rossiyadan ko’chib kelayotganlar bo’sh yerlarni o’zlashtirishga, bog‘-rog‘lar yaratishga yordam beradi” deb ko’rsatilgan edi. Aslida qashshoqlashib ketgan rus aholisini Turkistonga ko’chirib keitirilishi Rossiyada tobora chuqurlashib borayotgan ichki ziddiyatlami hal etishning bir yo’li edi. Ikkinchi tomondan esa, mustamlaka o’lkada ko’p sonli rus aholisining bo’lishi Rossiya davlati uchun harbiy va siyosiy tayanch ham edi. Rus millatini o’lkaga ko’chirib kelish, ulami mahalliy aholi bilan assimilyasiya qilib yuborish,. Turkistonda doimiy yashaydigan rus aholisini tarkib toptirish mustamlaka siyosatining asosiy maqsadlaridan biri boTganligi sababli chor Rossiyasi ko’chirish siyosatini
277
www.ziyouz.com kutubxonasi

imalga oshirish uchun 1896-1906-yillarda 3 mln oltin so’m miqdorida larajat qildi. 1907-yilga kelib bu harajal 13 mln oltin so’mga etdi.
Ko’chirib keltirilgan rus dehqonlari katta imtiyozlarga ega bo’ldilar, jlardan ma’lum muddatgacha soliq olinmadi. Podsho hukumati bu larakatlami “mahalliy aholining manfaatiga aslo zid kelmaydi, chunki co’chib kelganlar yangi o’zlashtirilayotgan va bo’sh turgan yerlarga joylashadilar, mahalliy aholi esa o’z ehtiyojini to’la qondirib kelayotgan yerlaming to’liq egasi bo’lib qolaveradi” deb asosladi. Biroq bu amalda bajarilmadi. Chorizm har qanday yoM bilan bo’lsa ham unumdor yerlami rus dehqonlariga ajratib berishga harakat qildi va yer soliqlarini oshirib, mahalliy aholini o’z yerlarini sotishga majbur etdi. Bunday “bo’sh turgan
yerlar” birinchi navbatda harbiy xizmatdan bo’shagan askariarga, Rossiyadan ко’chib kelayotgan dehqonlarga berildi. Ana shunday o’troq rayonlarlan tortib olingan yerlar Sirdaryo viloyatida 47.600 tanob, Farg‘ona viloyatida 75.000 tanob, Samarqand viloyatida 3000. tanob, Kaspiy orti viloyatida 7000 tanobni tashkil etdi.
Rossiya imperiyasi o’lkada rus nufuzini ko’tarish maqsadida madaniy qoloqlikni chuqurlashtirish, mahalliy aholini o’z tarixi, ma’naviyati, qadriyatlari va milliy urf-odatlaridan bebahra qilishga qaratilgan e’tibori ham asosan ko’chirib keltirilayotgan rusiy zabon aholi sonining ortib borishi bilan uzviy ravishda bog‘liq edi. Bu siyosatning asosiy maqsadi mahalliy davlalchilik an’analarini tag-tomiri bilan qo’porib tashlash, milliy madaniyatni kamsitish, milliy tillami siqish va xalq ommasini ma’naviy, ijtimoiy-siyosiy qoloqlikka mahkum etib, oqibatda ruslashtirishdan iborat edi. Bu boradagi siyosat mahalliy aholining ma’naviy hayotiga aralashmaslik yo’li deb ko’rsatilgan bo’lsa- da, aslida bu ruslashtirish, ma’naviy-ruhiy tazyiq o’tkazish orqali milliy madaniyat rivojlanishini bo’g‘ish bilan bogianib ketdi. Mustamlakachi ma’murlarning o’zlarining fikrlariga ko’ra go’yoki ular o’lkaga istilochilar sifatida emas, balki “mahalliy aholi o’rtasida ilg‘or madaniyatni, yangi tartib va odatlarni o’matish uchun kelganlar. Mahalliy aholi esa Rossiyaning bu siyosatini mohiyatini tushunishga va baholashga qodir emas” emish.
Mustamlaka ma’muriyati bu boradagi birinchi vazifani mahalliy aholi.bolalarini rus tuzem maktablariga berishga ko’proq jalb etish qilib belgiladi. Chunki mustamlaka ma’murlari o’lkadagi maktablar va madrasalar faoliyatini mustamlaka siyosati yuritishda nihoyatda xavfli deb hisobladilar. Ular mahalliy adabiyot rivojlanishi va mahaliy maktablar soni ortib borishini aholini ruslashtirish yo’lidagi jiddiy bir to’siq deb
www.ziyouz.co
m
kutubxonasi
2
78

bildilar. Shunitig uchun Kam mahalliy aholining ma’naviy-ruhiy holatiga ta’sir etish uchun doimiy tarzda musulmon muassasalari faoliyatiga araiashish, erli maktablarni ma’muriyat ixtivoriga o’tkazish, musulmon diniy idorasi boshqaruviga yo’l qo’ymaslik: kabi masalalarga e’tibor qaratildi. Bu o’rinda shuni aytish lozimki, imperiya hukumati ma’muriyati maktab va madrasalarga nisbatan turli xil kurash usullarini qo’lladi. Biroq ming yillar davomida O’rta Osiyolik olimlarning faoliyatlari naqadar ulug’ bo’lganligi va o’sha yillarda ham ularning mo”tabar shariat majmualaridan butun dunyo musulmonlarining foydalanib kclayotganligini o’zi mustamlakachi ma:murlarini tashvishga solmasdan iloji vo’q edi. Shuning uchun ular ko’plab mahalliy yoshlarga bilim berib kelayotgan musulmon maktabiarini rus-tuzem maktablari bilan almashtirishga, shu yo’llar bilan o’lka xalqlarini mustamlaka siyosati asorati ostida saqlash, keyinroq borib ularni ruslar bilan qo’shib yuborishga zo’r berib, ustakorlik bilan harakat qildi.
Yuqorida keltirilgan tadbirlar, imperiyaning amalga oshirgan mustamlaka siyosati mahalliy mehnatkash aholining manfaatlariga butunlay zid kelishi, ular o’rtasida norozilik kayfiyatlarini tug‘ilishida katta zamin bo’lib xizmat qildi. Imperiya nia’murlarining mustamlaka siyosatiga qarshi qaratilgan harakatlari Rossiya imperiyasi O’rta Osiyoni bosib olayotgan davrlardan boshlangan bo’lsa-da, bu harakatlar rus qo’shinlari tomonidan shafqatsiz ravishda bostirib kelindi. 70-yillardagi Po’latxon qo’zg‘olonidan so ng Turkistonning bir qancha shaharlarida ham xalq ommasining ommaviy norozilik harakatlari keng miqyosda bo’lib o’tdi. Rossiya imperiyasi bosqiniga qarshi ko’tarilib turgan ozodlik harakatlari ichida *‘0!oy malikasi” nomi bilan mashhur bo’lgan Qurbonjon dodxoh Oloy o’lkasida tinchlik o’rnatish uchun 1876 yilning oxiriga qadar mustamlakachilarga qarshi kurashib keldi. Uning qo’shinlariga qarshi yuborilgan general Skobclev boshliq rus qo’shinlari qo zg‘olonchilarga qarshi harakatlarda yengildi va mustamlakachi ma’murlar Qurbonjon dodxoh bilan sulh tuzishga majbur bo’ldi. O’z uinrini xalqining tinch-totuv yashashiga bag1ishlagan Qurbonjon dodxoh
1907-yil 97-yoshida vafot etadi.
Farg‘ona viloyati Turkistonning asosiy paxtachilikka ixtisoslashgan
viloyatlardan bo’lganligi tufayli, bu yerda vaziyatning barqaror bo’lishi chorizm uchun katta ahamiyatga ega edi. Ayniqsa, mahalliy aholining ziclt joylashganligi, dehqonlar ommasining paxtachilik jafolaridan kelib chiqayotgan qiyinchiliklardan qiynalayotganligi, mahalliy va mustamlakachi ma’murlarining bu yerlardaei beboshliklari oldini olish
279
www.ziyouz.com kutubxonasi

qiyin bo’lgan ommaviy xalq harakatlarini keltirib chiqarishi mumkin edi. Mana shunday g‘atayonlardan biri 1878-yilda Mingtepada bo’lib o’tgan Yetimxon boshchiligidagi isyondir. Bu isyondan so’ng Farg‘ona viloyati general gubematori viloyatdagi mahalliy aholidan g‘ayriqonuniy soliq undiruvchilarni ishdan olib tashlashga majbur bo’ldi.
1885-90-yilIarda Andijonnning Qo’rg‘ontepa uezdidagi Darveshxon to’ra boshliq xalq harakati qurolli qo’zg‘olonga aylandi. Ammo, xalq ommasming norozilik harakatlarini qurolli kuch bilan bostirishga o’rganib qolgan chor ma’murlari bu harakatlami ham shafqatsizlarcha bostirdilar.
1892-yil “vabo isyoni” nomini olgan Toshkent qo’zg‘oloni XIX asr oxiridagi muhim voqealardan biri bo’ldi. 1892-yilgi qo’zg’olon ko’plab tarixiy adabiyotlarda imperiya ma’murlarining o’lkada vabo kasali tarqalishining oldini olish uchun bo’lgan harakat deb ta’riflangan bo’lsa- da, aslida bu qo’zg‘olon Rossiya imperiyasining o’lkadagi yillar davomida olib borgan mustamlaka siyosatiga qarshi qaratilgan harakatlardan biri edi. 1892-yilgi vabo kasali tarqalish miqyosi jihatidan
1872-yildagiga nisbatan kuchli bo’lmasa-da, mustamlaka Turkistonda iqtisodiy- ijtimoiy vaziyat ancha keskinlashgan davrda yuz berdi. 1892- yilda Afg‘onistonda tarqagan vabo kasali o’sha yili O’rta Osiyoga ham tarqaldi. 1 iyunga kelib, Jizzaxda ham Rossiyadan ko’chib kelganlardan bir nechtasi vabo bilan kasallanganligi haqidagi xabar, 7-iyunga kelib esa, Toshkentning eski shahar qismida vabo bilan kasallangan kishilar ham ma’lum bo’ldi. imperiya ma’murlari vabo kasali tarqab ketmasligi uchun chora-tadbirlar ko’rdilar. Biroq belgilangan chora-tadbirlarda mahalliy aholining diniy va milliy an’analari mutlaqo e’tiborga olinmadi.
Kasallik tarqalishi munosabi bilan shaharga kirish va shahardan chiqish ta’qiqlandi. Shahardagi 12 ta eski qabriston yopilib, va’da qilingan. 4 ta qabriston o’miga faqat bittasi ochib berildi.
Vafot etganlar dafii etilishi bilan bogMiq bo’lgan tadbirlar haqida oqsoqoMar, m.ullalar, mirshablar, cherkov xizmatchilarini ogohlantirib qo’yish lozimligi, ayniqsa, har bir’vafot etgan kishi vrach ruxsatidan keyingina dafn etilishi mumkinligi haqidagi buyruqlaida mahalliy aholining diniy e’tiqodlari mutlaqo hisobga olinmadi. Noiloj qolgan aholi vafot etganlami shahar ichidagi berkitilgan qabristonlarga yashirincha olib borib ko’ma boshladilar.. Bulaming barchasi mustamlakachi ma’murlaming zo’ravonlikka asoslangan siyosatining ko’rinishi edi.
Mustamlakachi .ma’murlarining bu tadbirlaridan norozi bo’lgan shahar aholisi 20-iyun kuni shaharning Xonaqo masjidi yonidato’plandi.
www.ziyouz.co
m
kutubxonasi
2
80

Shikoyat xati yozib, uni shahar hokimiyatiga yetkazish uchun uch kishidan iborat vakil saylandi.
Biroq 23-iyun kuni shaharda tarqalgan turli mish-mishlar shahardagi vaziyatni og‘irlashtirib, ommaviy g‘alayonlar boshlanishi ayon bo’lib qoldi. 500 kishilik olomon 2 ko’cha bo’ylab shahar boshlig’ining uyi toinon yura boshladi. Buni eshitgan Putinsev olomon bilan uchrashish uchun eski shahar tomon yo’l oldi va Voronsov xiyobonida qo’zg’olonchilar bilan uchrashdi. Olomondagilar shahar oqsoqoli Muhammad “qub ustidan shikoyat qilishga kelayotganliklarini aytdilar. Putinsev bilan kelgan eski shahar oqsoqoli olomonga qarab do’q urib, qamchi bilan qo’rqitib orqaga qaytarmoqchi bo’ldi. Kishilar uni toshbo’ron qila boshladilar. Shu vaqt boshqarma oldiga soqchilar bilan harbiy gubemator, keyin qurolli soldatlar keldi. Buni ko’rib. sarosimaga tushib qolgan aholi o’zini himoya qilishga intilmasdan asta tarqala boshladi. Ular hatto yerda yotgan yog’ochni olib, o’zlarini himoya qilishga ham intilmadilar. Shundan so’ng qo’zg‘olonchilardan qattiq o’ch olish boshlanib ketdi.
Qo’zg’olon mustamlaka hukumati qo’shinlari tomonidan shafqatsizlarcha bostirilib, 8 kishi dorga osib o’ldirilishiga, 15 kishini 2 yil muddat bilan mahbuslar rotasiga yuborishga, 2 kishini olti oyga qamoq
jazosi bilan jazolashga hukm qilindi. Lekin, mustamlakachi ma’murlari dunyo jamoatchiligi oldida bu jazolaming shov-shuvga sabab bo’lishidan cho’chib, o’lim jazosini umrbod surgun bilan almashtirdilar. Garchi, qo’zg’olon Toshkent shahrining o’zida yuz bergan bo’lsa-da, uning ta’siri butun Turkiston o’lkasi bo’ylab yoyildi. Chunki bu ozodlik harakati mustamlakachilik zulmi ostida yotgan xalqlar tuyg’usini ifoda etar edi.
Rossiya imperiyasining Turkistondagi amaldorlari vaziyat keskinlashayotganligidan xavfsirab, podsho hukumatidan joylarda xavfsizlikni saqlashning kuchaytirilgan holatini joriy etishni taklif etdilar. Bu orqali mustamlakachi ma’murlari o’z oldiga katta siyosiy maqsadlami qo’yib, aholini qo’rqitish, imperiya hukmronligiga qarshi kurashga chiqishga botina olmaslik kaytiyatlarini kuchaytirishga harakat qildi. Shunday bo’lsa-da, 1898-yil Andijonda mutamlakachi ma’murlariga qarshi, uning mustamlaka siyosatiga qarshi yana bir ozodlik harakati bo’lib o’tdi. Tarixda bu “Andijon qo’zg’oloni” nomini oldi. Bu qo’g’olon 1898-yil Andijon shahrining Mingtepa qishlog‘ida boshlandi. Dastlab qo’zg’olonchilar soni 500 kishidan ortmagan bo’lsa-da, biroq atrofdagi qishloqlardan kelib qo’shilayotgan aholi hisobiga qo’zg’olonchilar soni
www.ziyouz.com kutubxonasi
281

ortib bordi. Qo’zg‘olonchilarga Muhammadali eshon – Dukchi eshon boshchitik qildi.
Dukchi eshon o’lkadagi mustamlaka siyosatiga qarshi Farg’ona viloyatidagi aholini birlashtirishga, ularni imperiyaiiing mustamlaka siyosatiga qarshi chiqib, bu zulmni ag’darib tashlashga harakat qildi. Qo’zg’oion stixiyali tarzda boshlandi. 17-may kuni Tojik qishlog‘ida to’plangan xalq ommasi Andijon shahriga qarab yo’l oldilar. Qo’zg‘olonchilar saft yo’lda ko’payib boraverdi. Natijada shaharga etib kelganda ularning safi kengayib, 2000 kishiga etdi. Olomon Andijondagi rus garnizoniga to’satdan hujum qildi. 23 soldat o’ldirilib, 24 soldat yaralandi. Soldatlar darhol qurollanib, qo’ zg’ olonchilardan 12 kishini o’ldiradilar, qolganlar qochib ketadi. Tezda Farg‘ona general- gubernatorligiga berilgan xabardan so’ng bu yerga qo’shimcha harbiy kuch keltirildi va mahalliy aholidan o’ch olish boshlanib ketdi. Tezlikda mustamlakachilarga qarshi qaratilgan harakatlarda ishtirok etganlar, guraon qilinganlar qamoqqa olindi. Ular bu bilangina cheklanmasdan harbiy kuchlardan foydalanib, mahalliy aholini qo’rqitish siyosatini kuchaytirdi.
Mustamlakachilar qo’zg‘olonni vahshiylik bilan bostirishlariga qaramay buning aks sadosi butun Farg‘ona vodiysiga taraldi. Asaka, Quva, Shaxrixon, O’sh, MargMlon kabi shaharlar va qishloqlarda harakatlar keng yoyildi. Lekin rus qo’shinlari hamma yerda ham qo’zg’olonni shafqatsizlik bilan bostirdi. Dukchi eshon Arslonbob qishlog‘ida qo’lga olindi va butun xalq oldida mustamlakachi ma’murlari tomonidan 1898-yil 12-iyunda osib o’ Idirildi.
Qo’zglolonda ishtirok etgan 477 kishi ustidan boshlangan sud jarayoni uch oy davom etdi. Harbiy sud 362 kishini osib o’ldirishga hukm qildi. Qo’zg1olonchilardan 351 kishi turli muddat bilan qanalib, 15 kishi oilasi bilan Sibirga surgun qilindi. Biroq, mustamlakachi ma’muriari yana jahon ommasi oldida sharmanda bo’lishdan cho’chib, o’lim jazosini
surgun bilan almashtirdi.
Qo’zg‘olon markazi deb topilgan Mingtepa, Tojik va Qashqar
qishloqlari imperator Nikolay II ko’rsatmasiga ko’ra, Dukchi eshon yurgan yo’li degan bahona bilan uch kun to’pdan o’qqatutilib, yer bilan barobar tekislandi. Mingtepa qishlog‘i. o’mida 450 xonadonga mo’ljallangan yevropacha yangi uytar qurildi. eshon yashagan xonadon o’mida rus cherkovi qurish rejalashttri1di. Xo’jand qishlog‘iga Duxovskiy nomi berildi.
282
www.ziyouz.com kutubxonasi

Xullas, mustamiakachi ma’murlari bu qo’zg‘olonni ham qonga botirdilar. uning ishtirokchilaridan ayovsiz o’ch oldilar. Garchi, mustamlakasi ma’murlari mahalliy aholining milliy ozodlik harakatlarini naqadar shafqatsizlik bilan bostirsa-da, o’lkadagi g!aiayonlar va qo’zg’olonlar bir daqiqa ham to’xtamadi.
XX asr boshlariga kelib, o’lkadagi bunday harakatlar yan bosqichga ko’tarildi. Shu bilan birgalikda o’lkada demokratik inqilobiy harakatlar ham keng avj oJa boshladi. Mustamlaka sharoitda ishchilaming shakllanishi o’ziga xos xususiyatlarga ega bo’lgan, xususan, xonavayron bo’lgan dehqonlar va hunarmandiar hisobiga kengayib borayotgan ishchilar sinfi imperiyaning markaziy rayonlarida kuchayib borayotgan demokratik kuchiar ta’sirida bu harakatlarda asta-sekin ishtirok eta boshladiiar. O’lkadagi bir qancha shaharlarda siyosiy talablarni o’zida aks etgan namoyishlar bo’ldi.
Ayniqsa, 1900-1903-yildagi iqtisodiy inqirozlar, 1904-1905-vildagi rus-yapon urushida Rossiya ko’rgan zararlari o’lkadagi ham mahalliy aholining ahvoliga salbiy ta’sir ctishi dehqonlar ommasini ham yana norozilik harakatlari bilan chiqishiga turlki berdi Oqibatda o’lka viloyatlarida vaziyat yanada kcskinlashb ketdi. Samarqand viloyatida dehqonlarinng g‘alayonlari natijasida yuzaga kelgan Nomoz Pirimqulov boshchiligidagi harakatlar Turkistonda dehqonlar barakatining asosiy hal qiluvchi kuchiga aylandi. Rossiya imperiyasining mustamlaka siyosati o’lkadagi bunday harakatlarni doimo zudlik bilan bostirib turdi. Shu bilan birgalikda milliy mustaqillikka intilayotgan, mahalliy ziyolilarga ham doimo ta’qih o’tkazib keldi.
O’lka mehnaikashlarining ahvoli 1914-yil Rossiyaning birinchi jahon urushiga kirishi bilan yanada og‘irlashib ketdi. Urush yillari inehnatkashlarni ezish tobora ortib bordi. O’lkada g‘alla yetishtirish kamayib, urush tutayli o’z vaqtida yetkazib kelinmagan g‘alla tanqisligi natijasida mahalliy aholi orasida ocharchilik boshlandi. Buning ustiga Turkistonda rasmiy soliqlardan tashqari urush ehtiyoji uchun deb aholidan
har yili turli yig‘im va soliqlar to’plandi.
1916-yil birinchi jahon urushining iqtisodiy asoratlari mehnatkash
aholi bo’ynida og‘ir yuk bo’lib turgan vaqtda Nikolay 11 ning “Impcriyadagi begona xalqlar erkak aholisini harakatdagi armiya rayonlarida harbiy inshootlar va shuningdek, davlat mudofaasi uchun zarur bo’lgan boshqa har qanday og‘ir ishlarga jalb qilish” haqidagi farmoni chiqdi. Ushbu farmonga ko’ra Sibir, O’rta Osiyo, QozogMston, Kavkaz ortidan 19 yoshdan 43 yoshgacha bo’lgan 400 ming kishini
www.ziyouz.com kutubxonasi
283

mardikoriikka oiish boshlanib ketdi. Bu farmonga ko’ra, o’lkadagi bar besh xonadondan mardikor oiinadigan bo’ldi.
Qishloq xo’jaligida yig’im terim ishlari boshlanib, ro’zg’or yurituvchi, oila boquvchi erkaklarning noma’lum muddatga uzoq o’Ikalarga mardikoriikka safarbar etilishi chorizmning mustamlaka siyosatidan. mahalliy boylaming siquvidan ezilib ketgan xalqning sabr kosasini to’ldirib yubordi.
4-iyUlda savdo va hunarmandchilik markazi bo’lgan Xojand shahrida, undan keyin Samarqand, Jizzax, Kattaqo’rg‘on kabi shaharlarda ham xalqning norozilik harakatlari bo’lib o’tdi. Bu yerlarda tezda yetib kclgan rus askarlari qo’zg’olonchilar harakatini shafqatsiz ravishda o’qqa tutdilar.
Mustamlaka ma’muriyati zulmiga qarshi qo’zg‘olonlaming eng kattasi Jizzax shahrida bo’lib o’tdi. Nazirxo’ja eshon boshchilik qilgan bu qo’zg‘olon shu qadar katta bo’ldiki, bu tarixda “Jizzax qo’zg‘olorii” nomini oldi. 1916-yil 12-13 iyul kunlari boshlangan g‘alayonlar natijasida qo’zg’olonchilar qo’ilariga nima tushsa qurollanib, eski sliahardan yangi shahar tomon yo’l oldilar, uezd ma’muriyatini yakson qildilar. Jizzaxning yangi shahar bilan eski shahar o’rtasida yordamga kelgan jazo otryadi qo‘zg‘olonchilami o’qqa tutdi. To qnashuvlarda 11 kishi halok bo’ldi. Olomon orqaga qaytishga majbur bo’ldi.
Bunday voqealardan so’ng qo’zg’olonchilar yana eski shahar aholisini oyoqqa turg‘izib, temir yo’l lomon borib, temir yo’l izlarini, ko’priklami buzib, telefon simlarini uzib tashlaydilar, Hamma yerlarda mustamlakachilarga qarshi harakatlar boshlandi. Turkiston general- gubematori tomonidan polkovnik Ivanov qo’mondonligi ostida yuborilgan jazo otryadi eski Jizzaxni ayovsiz o’qqa tutdi. Zomin va Forish qishloq aholisidan qaqshatqich ravishda o’ch olinib, duch kelgan kishilar otib tashlandi.
17-iyulga kelib butun Turkiston. o’lkasida harbiy holat c’lon qilindi. Jazo otryadlari va mustamlakachi ma’murlarga juda katta huquqlar berildi. Shu munosabat bilan aholining ko’cha va maydonlarda to’planishi taqiqlatidi. Imperiya ma’murlari harbiy kuch ishlatib, bu yerdagi qo’zg‘olonni bostirishga mavaffaq bo’ldilar. Jizzax qo’zg‘oloni bo’yicha mingga yaqin kishi qamoqqa olindi. 151 kishining ishi. sudga berildi. Shulardan 84 kishi osib o’ldirishga hukm qilindi, biroq bu jazo ham keyinroq “yumshatilib” boshqa jazolar berildi. 1916-yil qo’zg‘oloni o’lkada mahalliy aholining mustamlaka siyostiga qarshi qaratilgan eng
284
www.ziyouz.com kutubxonasi

katta milliy ozodlik va ommaviy xalq harakati edi. Bu qo’zg‘olon jamiyatning barcha tabaqalarini harakatga keltirdi va o’z domiga tortdi.
Rossiyaning turli mintaqalariga mardikorlikka jo’natilgan mahalliy aholi vakillari faqat Rossiya imperatori taxtdan ag‘darilgandan so’ng qaytib keldilar va o’lkada yana milliy istiqlol uchun kurash harakatlari keng iniqyosda boshlandi. O’lka ziyolilari endi o’z maqsadlarini to’liq amalga oshirish uchua yana tarix maydoniga chiqdilar. Lekin “ulug‘ davlatchi” mustamlakachilar Turkistonni qo’ldan boy berishni istamadilar. Turkistonda fevral inqilobining dastlabki kunlaridan boshlab ishchi deputatlari sovetlari bilan birga soldat deputatlari sovetlari tuzila boshladi. Bu sovetlarning deputatlari asosan yevropa millatiga mansub aholidan tashkil topdi. Jamoat tashkilotlari faoliyatni boshlash va unga mahalliy aholini ham jalb etish, ularning birlashtirish yo’lidagi harakatlar keng ko’lamda kuchayib bordi.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *