Somoniylar va Qoraxoniylar o‘rtasidagi kurash

Qoraxoniylar davlati Yettisuv hududidagi Qarluq (756-940) davlati o’mida tashkil topdi. Uning asoschisi Sotuq Bug’roxon (915-955) hisoblanadi. U 942 yili Bolasog’un hokimini mag’lub etib, o’rniga o’zini hoqon deb atadi. Qoraxoniylar davlatiga ikki qabila-yag’mo va jikil qabilalari birhishdilar. Sotuq zamonida Qoraxoniylar daviati ikkiga boMinib ketadi. Binning poytaxti Bolasog’un boMib, oliy hokimiyat yoshi katta boMgan hoqon tomonidan boshqarilgan; ikkinchi daviatning poytaxti Taroz, keyinchalik Qoshg’ar bo’lib, kichik hoqon tomonidan boshqarilgan. Qoraxoniylar Somoniylar davlatidagi. milliy nizolardan ustalik bilan foydalandilar. Hasan Bug’roxonning 992-yili Somoniylarga
www.ziyouz
.c
1
om kutubxonasi
44

qarshi yurishi oldidan somoniylar lashkarboshchisi Xuroson hokimi Abu ali Simjuriy it bilan muzokara olib borgan. Sornoniylarning boshqa lashkarboshchisi, Balx hokimi Foyiq Raboti Malik vaqinidagi Bug’roxonga qarshi jangda, har tomonlama ustunlikka cua boMishiga qaramay taslim boMadi. lloq hokimi Mansur ibn Ahmad esa. hoqonga lobelik bildirib. lining nomiga pul zarb cradi. Buxorodan Qoshg’arga ketayotganda Bug’roxon kasallanib vafot etadi. Bundan foydalangan Nuh ibn Mansur taxtni qayta egallaydi.
9%-yili Qoraxoniylar xoni Nasr Buxoroni yana bosib oladi. Somoniylar lashkarboshisi Abui Ibrohim Ismoilning (Muntasir) Buxoroni ozod etish yoMidagi urinishlari 1005-yilda muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Sornoniylarning G’a/nadagi noibi Sabuqtegin 997-yilda vafot etdi. O’rniga lining o‘gMi Mahmud G’azna hokimi boMdi. Somoniylar amiri Mansur ibn Nuh (997-999) uning ta’sirida edi.
10 0 1-yilda. Sulton Mahmud Qoraxoniylar xoni Nasr bilan shartnoma tuzib, Amudaryoni ikki o’rtadagi chegara qilib belgiladi. Somoniylar davlati o’mida ikki ulkan davlat tashkil topdi:
Birinchisi-Qoshg’ardan Amudaryogacha cho‘zilgan Sharqiy Turkistonning bir qismida, Yettisuv, Shosh, Farg’onaning qadimgi hududlarini o’z ichiga olgan Qoraxoniylar davlati.
Ikkinchisi-Shimoliy Hindiston sarhadlaridan Kaspiy dengizining janubiy qirg‘oqlarigacha cho’zilgan hamda hozirgi Afg’oniston va
shimoliy- sharqiy Eronni o‘z ichiga olgan G’aznaviylar davlati edi.
Iloq hokimlari nomigagina qoraxoniylarga qaram boMib, o’z yurtlarini mustaqil ravishda boshqarganlar. Iloqdagi dehqonlar sulolasining asoschisi Mansur ibn Ahmadning o‘gMi Muhammad ibn Mansur (1004-1008) boMgan. lining o’gMi Abushujo Solor ibn Muhammad (1008-1009) qoraxoniylar xoni Ahmad ibn Aliga qaram boMdi. Uoqda Nasr ibn Alining uchinchi ukasi Muhammad ibn Ali (1010- 1015) Inoltegin laqabi bilan pul zarb qilgan. Unga lloq, Xo’jand, Taroz mulklari tobe bo’lgan. Chug‘rotegin Husayn ibn Mansur (1016-1030), Muhammad Yusuf Bug’roxon (1032-1057)ning poytaxti Shosh edi. 1’o‘g‘rultegin Qoraxon Yusuf (1068-1075) zamonida lloq Sharqiy
Qoraxoniylar davlatiga qaram boMgan.
XI asr o’rtalarida tamg’ochxon unvonini olgan qoraxoniy Ibrohim
ibn Nasr g’arbiy Qoraxoniylar davlatining poytaxtini 0‘zgandan Samarqandga ko’chirdi.
1068-yilda. Movarounnahrda qoraxoniy Ibrohim ibn Nasr o’gMHari o’rtasida taxt uchun kurash boshlandi. Kurashda Shamsulmulk g’alaba
www.ziyouz.com kutubxonasi
145

qopodL Sham^uhnulk Abulhasan Nasr ibn lbrohim (1068-1080) davrida fijugcorodakattaquriIish ishlarolib borilgan.
lOSO-yilda Shamsulmulk vafotidan keyin Movaraunnahrda holdmiyat ucbun kurash avj oladi. Bundan foydalangan saljuqiy sulton Malikshoh 1089-yili Movaraunnarga bostirib kirdi. Buxoro va Samarqandni zabt etib, xon Ahmadni asir oldi. Ammo Ahmad bilan sulh tuzpb uni o‘z taxtida qoldiradl. Qoraxoniy Ahmadning saljuqlarga ita^tkorligi amirlar va ruhoniylar noroziiigiga sabab boMdi. Natijada u
1J095yilda o‘ldirildi.
% Ahmaddan so’ng taxtga oMiigan Arslonxon (1102-1130) zamonida qtnaxoniyiar garchi yarim mustaqillik sharoitida siyosat yurgizgan boMsalar ham, Samarqand shahrining obodonligi bo’yicha katta ishlar qildilar. Harbiy qo‘mondonlar va ruhoniylar Arslonxon hokimiyatidan noqud edilar. Arslonxon betobligi tufayli hokimiyatni o‘gMi Nasrga top^madL Lekin fttnachilar Nasmi oMdiradilar. Arslonxon Marvdan Sulton Sanjami yordamga chaqiradl Bundan foydalanib, Sanjar 1130 yili
Sapaqandniegallaydi.
л XII asr boshlarida qoraxitoylar Bolasog‘unni egallaydilar. 1138 y$da qoraxitoylar go’rxoni Sulton Sanjaming qarindoshi, Samarqand iMjfcmdari Mahmudni Xo’jand yaqinida magMub etadi. Shahar talanib katta tovon umfirilgan bo‘lsa-da, bosib olinmadi.
‘■t 114! yilda qotaxitoylar yana Movarounnahrga bostirib kirdilar. Bu gA jang Samarqand yaqinidagi Qatvon choMida boMdi. Jangda sulton Sttyar Ы1ап Mahmudning birlashgan kuchlari tor-mor keltirildi. Har ikki tofcondan 30 mingga yaqin kishi o‘dirildi. Sulton Sanjar va Mahmud Tt&oiz tomon chekindilar. Sulton Sanjar xazinasi, uning xotini Tiflfamxottm go’ixon qoMiga oMja tushdi. Qoraxoniylar Samarqand va
Botoroai egvlladilar.
Samarqandning qoraxoniylar sulolasiga mansub boMgan keyingi
xoabri, ya’ni iloqxonlar quyidagilardir
A Muhammad ibn Husayn <1170-1176), Muhammad Oqtosh
Tamgfachxoe (1176-1179), lbrohim ibn Husayn (1178-1202), Usmon ibn ftwfcim (1102-1212).
;Q*yganda Qodirxon ibn lbrohim ibn Husayn (1183-1210), Iloq (&hoish)da (poytaxti Binkat) Shoh Qilichxon (1177-1.183), Tamg‘ach Hoqfa (1195-1197), Oqtosh Chag’rixon (1197-1206) hokim edi.
So^nggi qoraxoniylar qoraxhoylarga tobelikdan qutulgan edilar. Bimq 1212 yilida Alovuddin Muhammad Xorazmshoh g’arbiy
www.ziyouz.com kutubxonasi

qoraxoniylar davlatining hoqoni Usmonni o’tdirib, Samarqandni o’z mulklariga qo’shib oldi,
Qoraxoniylarda Qoshg‘ar va Bolasog’un poytaxt sanalib, ulug‘ xon shu shaharlardan birida qarorgohda o‘tirgan. Ulug‘ hoqon yoki ulug‘ xon ul-hoqon degan nomda yuritilgan. Arab manbalarida mazkur unvon sulton ul-salotin, tors tarix asarlarida shahanshohga muvofiq keladi. Aynan yuqoridagi oliy unvon-qoraxoniylar davri kitoblarida tamg‘ochxon deb ham yutirilgan.
Qoraxoniylarga qarashli yerlar tamg’ochxon tomonidan uning o ‘g ‘illari, qarindoshlari o’rtasida taqsimlangan edi. Shu bois yer-mulk masaiasida ota-o‘g‘il, amakiJiyanlar hamda aka-uka-yu amakivachchalar o’rtasida doimiy nizolar yuz berib, u siyosiy ahvolga salbiy ta’sir ko‘rsatib turgan.
Yettisuvdan turib iVfovaraunnabrni boshqarish qiyin bo’lgan. Qoraxoniylar davrida Samarqand iloqxoni ancha kuchayib ketgan edi. Saroyda somoniylar davlatida boMganidek vazir, sohibbarid, mustavfiy, hojib, rais-muhtasib kabi amaldorlar bo’lgan. Qoraxoniylar davlatida imom, sayyid, shayx, sadrlar mavqeyi kuchli edi.
Qoraxoniylar davlati boshlig’i lavozimi, hoqonning taxti merosiy sanalgan. Ma’muriy idoralar ikkiga bo’lingan: dargoh va devonga. Xoqonning ulug‘ hojibi xoqon bilan’fuqaro o‘rtasida vositachilik qilgan. Hoqon saroyida quyidagi amaldorlar bo’lgan: og‘ichi-shoyi kiyimlar xazinachisi; biruk-mehmonlarni qabul qilish bo‘yicha mutasaddi; oshchi- hoqon oshxonasi boshlig‘i (bog‘archi); bitikchi-munshiy; kotib-mirza; qushchi-hoqon ovining tashkilotchisi.
Hoqon harbiy qo’shinlari cherik deyilgan, unga suboshi, yoki sipohsolor qo’mondonlik qilgan. Kichik zobit chovush, sipohiylar to’dasi qo‘mondoni xaylboshi deyilgan. Qo’shin o‘nlik, yuzlik, mingliklarga bo’lingan. Qoraxoniylar hoqoni qo’shi (harbiy lager) xonto’y deyilgan. Hoqon qo’shida doim 9 ta sariq bayroq hilpirab turgan. Hoqonlikda elchini yalavoch yoki yalafar deb atalgan.
Hoqoniik hududlari el, viloyatlarga bo’lingan. Ijtimoiy tuzumda mavqei ancha baland hisoblangan yirik zamindorlar-dehqonlar qatlami qoraxoniylar davrida o’z ahamiyatini yo’qotdi. 0 ‘rta Osiyo ko’hna /.odagon toifasining bunday ahvolga tushishiga asosiy sabab siyosat maydonida yuz bergan sulolalar o’rtasidagi taxt almashuvi, eng ta’sirli
jihati esa ko’chmanchilik sharoitiga moslashgan el-uluslarining o’troq aholi hududlarining ishg’ol etishidir.
www.ziyouz.com kutubxonasi
147

Somoniylar zamomda mazkur sulola uchun xos markazlashgan lavlat tuzaimidan qoniqmagan asizoda dehqonlar qoraxoniylami qoilab- [uwatlagan edilar.vYirik xonadon sohiblari-qoraxoniylar hokimiyalda unq davr tura olmadilar va vaqti kelib biz hududimizniog asosc/ lidaiidortari bo‘lib .qoiamiz deb o‘ylashgan edi. Ularning bunday tjaiarini tushungan yag‘rao va jikiIlaming boshliqlari zodagonlami juvg’in qila boshladilar. Buning oqibatida keksa boy qatlam vakillan o’z Acinzorlari, uy-joylari, mulklari va boyliklaridan mahrum bo’ldilar. >ehqon degan nom endilikda faqal oddly jamoatchiga nisbatan
lytiladigan boMib qokh. Aslzodalar o’zlarining daromad manbayi-yer- mtlkdait mahrum bo‘la bosblagan sari oddiy jamoatchi ziroajtkodar jaraehifeaga aylana bordilar. Bu paytda yeriar egasiz va qadrsiz bo‘Kb joldi. Unumdor joylar yayloviarga aylandi. Biroq keyingi voqealar arayonida Movaraunnahr ijtimoiy hayotida jonlanish yuz berganMgi taqida ma’lumotlar bor.
Qoraxoniylarda oddiy xalq bndan deyiigan. Soliq to‘Iovchi fuqaro -ayiyat deb atalgan. Qabila boshliqlari bek deyiigan, savdogarlar sart deb ttalgan. Qoraxoniylar davladda . hunarmandchiliк (kulolchiHk, o‘quvChilik, shishasozJik, temirchilik, za^garlik), shuningdek ziroat m Aorvachilik mahsulodarioi qayta ishlovchi sohalar taraqqiy etgan.
Shuningdek, qimmatbaho toshlar, oltin, mis,, temir qazib olingan. 5haharsozlik inshoodari pishiq g‘ishtdan bunyod etilgan. Xonlikda yer Sgaligining kjto shakii keng tarqalgan. Manbada shunday deyiladi: Iqtbga sohib bo‘Iganlar (muqtalar) shuni bilishlari lozimki, ular faqatgiaa ^ayiyyatdan haq molini yaxshilik bilan olishga haqlidiriar va odamlar o’z anuv mollari, bola-chaqalari, asbob-uskunalari bilan xavfsiz boMishlari shart. Agar odamlar sanoyga kelib, o‘z hollarini ma’lum qikooqdii bo‘tealar, ular qarshilik qilmasinlar va qaysi bir muqta shunday qflsa 30‘lini qisqartirib, iqtosini tortib olish, o’ziga jazo berib, boshqalaiga itaat jtibko’rsatishkeraL Ularga shuni bildirib qo‘yish lozimki, mulk ham,
rayiyat ham xonnikkitr. Muqtalar va valiylar ularni boshlarida shahnaddk turib, podshoni rayiyat bilan biiga xav&izlikdan saqlaydiiar (“Siyosatnoma”). Hoqon, vaqf, jamoa mulklari qoraxoniylar tasamifidqgi asosiy yer-mulklar hisoblanadi.
Qoraxoniylar davtatida saljuqiylarda boigan каЫ iqto egasi o*z mulkida ishlayotgan ziroatkorlandan belgilangan miqdoida qonun bilan qayd etilgan soliqdan boshqa ortiqcha mahsulot yoki haq olishga huqugi bo‘lmagan. Majburiy ravishda biror-bir mahsulot tortib olinsa, bunday
148
www.ziyouz.com kutubxonasi

vaziyatda iqtoning maMum miqdori qirqib olingan yoki umuman tortib olingan.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *