Xiva xonligi

Amudaryoning quyi oqimida joylashgan, qadimiy dehqonchilik markazlaridan hisoblanmish Xorazm XIV asr oxirlaridan XVI asr boshlariga qadar temuriylar davlati tarkibida boMgan. 1505 yilda Shayboniyxon Xorazmga yurish qilgan paytda u yerda hukmronlik qilayotgan Chin So‘fi rasman Husayn Boyqaroga qaram edi. Shuning uchun ham xorazmliklar temuriylardan yordam umid qilib 10 oy shaharni mudofaa qildilar. Xorazmda Shayboniyxon hukmronligi uzoq cho‘zilmadi. U 1510 yilda Shoh Ismoil tomonidan oMdirilgach, Xorazm eroniy sataviylar qoM ostiga o‘tdi. Shoh Ismoil Xorazm shaharlarini boshqarish uchun yuborgan dorug‘alarining iqtisodiy, diniy va milliy /.ulmiga qarshi aholi keng qatlamlarining chiqishlari boshlandi.
Abulg’ozixonning “Shajarayi turk” asarida yozilishicha, Vazir shahrida yashovchi Umar degan keksa olim eroniy qizil boshlilarga qarshi kurashni tashkil qilib, unga o’zi boshchilik qilgan. Xorazmliklar ikki yil deganda eroniylami o‘z yurtlaridan haydab chiqardilar. Mashhur Sayidota avlodlaridan boMgan Sayid Xisomiddin tashabbusi bilan Shaybon urugMdan boMgan Berka sultonning o‘g‘li Elbarsxon Vazir shahriga taklif qilindi. Elbarsxon taklifni qabul qilib, Vazirga kelayotganini eshitgan xalq shahardagi eroniylami qirib tashlashdi. Elbarsning Vazir shahriga kirib
kelishi bilan Xorazmda 1512 yilda o’zbek sultonlari hokimiyati o’matildi. Elbarsxon (1512-1525) Urganch va Xiva shaharlaridan eroniylami haydab chiqarib mustaqil xonlikka asos soladi. U bilan birga Dashti Qipchoqdan Xorazmga kelgan xalqlar o’troqlashdilar. 1524-yilda shoh Ismoil vafotidan keyin xorazmliklar Turkmanistonning janubiy qismini, Eron shimolidagi Saraxs hududlarini, Orol va Mang’ishloqni egailashdi.
256
www.ziyouz.com kutubxonasi

Yangi yerlarni Elbarsxon o‘z o‘g‘illari va ukasi farzandlariga boMib bergan ediki, bu mustaqillikka intilgan mayda hokitnliklaming paydo boMishiga olib keldi. Natijada qo’shnisi yeriga ko‘z olaytirgan hokimlar o’rtasidagi, uzluksiz o’zaro nizolar kelib chiqdi va Elbarsxon vafotidan keyin xonlarning tez-tez almashib turishiga olib keldi. XVI asrda Xorazmni Elbarsxon avlodlaridan So’fiyonxon, Avaneshxon, Aqatoyxon, Do‘stxon, Hojimxon kabi xonlar boshqarganlar.
Bitta xonadon vakillari boMgan Berka sulton va Shayboniyxon avlodlari o‘rtasidagi o‘zaro nizo endilikda Buxoro va Xorazm hukmdorlari o‘rtasidagi janjallarga sabab boMdi. Elbarsxonning beshinchi vorisi Avaneshxon (1526-1538) davrida Shayboniy Ubaydulla sulton (1533-1539) Xorazmni bosib olib, 1537-yilda o‘gMi Abdulazizni u yerga noib qilib qoldirdi. 1538 yilda Xorazm sultonlari yana hokimiyatni qaytarib oldilar. Xorazm yerlari uchun Hojimxon (1558-1602 )’davrida Abdullaxon II (1557-1598) bir necha marta yurish qildi. 1575-yilda boshlangan o’zaro urushlar natijasida Abdullaxon II 1593-yildagina Xorazmni o‘ziga bo‘ysundirdi. 1598-yiIda Abdullaxon vafoti bilan shayboniylar davlatida avj olgan o’zaro nizo va tartibsizlikdan foydalanib Xorazm o‘z mustaqilligini uzil-kesil tiklab oldi.
XVI asming 70-yillarida Xorazm poytaxti Urganchdan Xiva shahriga ko‘chirildi. Unga Amudaryo o‘zanining o‘zgarib, Kaspiy dengiziga oqmay qo’yganligi sabab boMdi. Bu holat Xorazm iqtisodiyotiga salbiy ta’sir ko’rsatgan. Shu davrdan boshlab Xorazm davlati Xiva xonligi deb atala boshlagan.
XVII asr boshlariga kelib, Xorazm taxti uchun boMgan sulolaviy kurashlardan so’ng taxtga o‘tirgan Arab Muhammadxon (1602-1621) davrida Xiva xonligida davlat porakandaligi yuqori cho‘qqiga yetdi. Rus kazaklari, qozoqlar va qalmiqlar talonchilik yurishlari qilib mamlakat aholisining tinchini buzishga sabab boMgan bo‘lsa, mamlakat ichida mavqei kuchaygan darvesh shayxlari ta’siridagi Arab Muhammadning o‘gMllari Habash va Elbarslaming otasiga qarshi chiqishi parokandalikni avj oldirdi. Ular otasiga qarshi kurashda muvaffaqqiyat qozonib, uning ko’ziga mil tortdilar, so‘ngra Xivada qatl ettirdilar. Shunday qilib taxtga o‘tirgan Elbars va Habash sultonlar (1621-1623) ukaJari Isfandiyor (1623- 1643) tomonidan taxtdan tushirildilar.
Turkmanlar yordami bilan taxtga chiqqan Isfandiyor davrida mamlakat siyosiy hayotidagi kesklnlik saqlanib qoldi. Orol bo‘yidagi o‘zbek qo‘ngMrotlari Isfandiyorga bo’ysunmay qo‘yishdi. Turkmanlar xonlik siyosiy hayotiga ko‘proq ta’sir eta boshladilar.
www.ziyouz.com kutubxonasi
257

Xorazm tarixida yirik davlat arbobi va larixnavis ijodkor sifatida o‘z o‘rniga ega bo‘lgan Abulg’ozixon (1643-1663) akasi isfandiyor vafotidan keyin taxtni egalladi. U og‘ir hayot yo’lini bosib o‘tdi. Akalari Elbars va Habashxonlar isyoni davrida Buxoro xoni Imomqulixon saroyida yashadi. Isfandiyor taxtni egallagach, 1623 yilda Urganch hokimi bo’ldi. Akasi bilan kelisha olmay Turkiston hokimi Hshimxon huzuriga bordi va uning vafotidan keyin 2 yil Toshkentda yashadi. Buxoro xonligi orqali yana Xorazmga kelgach, akasi Isfandiyor uni Eron shohi huzuriga garov tariqasida jo‘natdi. 10 yil tutqinlikda bo’lgan Abulg‘ozi 1639 yilda Erondan yashirincha chiqib, Orol o’zbeklari oldiga keldi va onasi vafotidan keyin qo’ng’irot o‘zbeklarining yordami bilan hokimiyatni qoiga kiritdi. Uning hukmronligi davrida markaziy hokimiyat nisbatan kuchaydi. Turkman, qalmiqlarga qarshi muvafiaqqiyatli urush olib borgan Abulg’ozixon Buxoro xonligi hududlariga ham talonchilik yurishlari qildi.
Xiva askarlari Chotjo’y, Vardanza, Qorako’l, Karmanagacha boTgan yerlami bir nccha bor talashdi. 1662 yilda Abdulg’ozi Buxoro xoni bilan sulh tuzdi.
Lekin uning o‘g‘li Anushaxon (1663-1687) davrida ham Buxoro va Xiva o’rtasidagi urushlar davom etdi. Bu davrda Xiva qo‘shinlari Buxoro, Samarqand, Qarshiga hujum qilib turdilar. 1685-yilda G’ijduvon yaqinidagi mag’Iubiyatdan keyin Buxoroning Xivadagi ta’siri kuchaydi. Subhonqulihon Anushaga qarshi fitna uyushtirib, uning o‘g4i Ernakka taxtni egallashga yordam beradi. Otasini ko‘r qilib, taxtni egallagan Emak (1687), hokimiyatni uzoq vaqt saqlab qola olmadi. Subhonqulixon Xivadagi tarafdorlari yordamida taxtga Shohniyozni (1688-1702) o‘tqazib, amalda Xivani vassal davlatga aylantirdi.
Shohniyoz xonlik maqomiga ega bo‘lgach, o‘z”homiysidan yuz o‘girib, mustahkam tayanch qidirib, Rossiya hukmdori Petr I ga xat yoMlab, Xivani Rossiya tarkibiga qo’shib olishni so‘raydi. Sharqda ta’simi maqsad qilib qo’ygan rus podshosi 1703-yilda Xivaning Rossiya hududiga qo’shib olingani xaqida yorliq jo’natadi. Lekin 1702-1715 yillarda xonlik qilgan Arab Muhammad bunga ahamiyat bermadi. Bu rus podshosining O’rta Osiyoga e’tiborini qaratdi, xolos. U Xiva xonligini rasman tobe qilish maqsadida Aleksandr Bekovich-Chcrkasskiy rahbarligida Xivaga harbiy ekspeditsiya tayyorladi.
Arab Muhammad va uning vorisi Sherg’ozixon (1715-1728) davrida. xonlikdagi siyosiy nizolar mamlakatning iqtisodini ham izdan chiqardi. Sherg’ozixon olti ming rus askari bilan 1717-yilda xonlik hududiga kirib qolgan rus harbiy ekspeditsiyasini yaxshi kutib oidi. Uning masiahati
www.ziyouz.c
o
2
m
kutubxonasi
3
8

nilan Bekovich-Cherkasskiy qo’shinlarini 3 ga bo’lib joylashtirdi. Qulay vaziyatdan foydalangan xivaliklar rus qo’shinlarini butunlay qirib tashlashdi. Natijada rus harbiy ekspeditsiyasi samarasiz yakunlandi.
Tashqi xavf bartaraf etilgach xivaliklaming o’zaro nizolari davom etdi. 1728-yilda hokimiyatni qo’lga olgan Elbarsxon (1728-1740) ichki nizolarni bostirib, qo’shni hududlarga bosqinchilik yurishlarini uyushtira boshladi. Xiva qo’shinlarining bosqinchilik yurishlari va ularning Buxoro xonlariga bergan yordamlari tufayli 1740-yilda Eron shohi Nodirshoh Xorazmni butunlay o ‘ziga bo‘ysundirdi. 1741-yilda ko’tarilgan qo’zg’olon sababli Xiva eroniylar zulmidan ozod boMdi. Lekin Nodirshohning o*g‘li Nasrullo katta qo’shin bilan Xorazmga kelgach, Nuralixon (1741) taxtni tashlab qochdi va eroniylar 1747 yilga qadar Xiva xonligida hukmronlik qildilar.
1747-yilda qozoq sultoni Gayibxon taxtga o‘tqa/ildi (1747-1757). Uning davrida qozoq sultonlarining mavqeyi oshishi Xivada qo‘zg‘olon ko’tarilishiga sabab bo’ldi. 1757-1758 yillarda Xiva taxtini uning ukasi Abdullaxon boshqargan. Xiva xonligidagi siyosiy parokandalikdan foydalangan Buxoro hukmdori Muhammad Rahimbiy o’z odami ‘lemur G’ozixonni (1758-1763) Xiva taxtiga o’tqazadi. Shu davrdan boshlab Xiva xonligida qo’ng’irotlar urug’iningmavqei mustahkamlanib borgan.
Xorazm tarixchilari Abulg’oziy, Munis, Ogahiy, Bayoniy asarlarida yozilishicha, Abulg’oziy akalaridan qochib ketayotganda otidan ayrildi. Sliunda qo’ng’irot urug’idan boMgan O’nboy degan yigit unga o’z otini berib, qutilib ketishga yordam bergan. Abulg’oziy keyinchalik Erondan qochib kelgach, ulaming urug’ boshliqlariga inoq unvonini beradi. Shu davrdan boshlab Xiva xonligida qo’ng’irot urugMarining mavqei ortib borgan. XVIII asming 60-yillaridan badavlat shaharliklar va ruhoniylaming qo’llab-quvatlashishiga erishgan qo’ng’irot urugMari Xiva xonligida hokimiyatni qo’lga ola boshlaydilar.
Inoq Muhammad Amin (1763-1790) 1770-yilda turkmanlaming, 1782-yilda buxoroliklaming hujumini qaytarib, Xiva xonligida qo’ng’irotlarning amaldagi hokimiyatini mustahkamlaydi. Avaz Inoq (1790-1804) davrida Xiva xonligida markaziy hokimiyat mustahkamlanib, xonlikdagi iqtisodiy ahvol yaxshilandi. Bu XIX asr boshlarida qo‘ng‘irotlar sulolasining hokimiyatni rasman egallashlariga zamin boMdi. 1804-1806 yillarda hukmronlik qilgan Hltuzarxon Inoq Xiva taxtiga 0‘tirgan qo‘ng‘irotlar sulolasining birinchi xoni hisoblanadi. Uning vorisi Muhammad Rahimxon 1 (1806-1825) Xiva xonligini birlashtirishni nihoyasiga yetkazdi. 1811-yilda bo’ysunmas orolliklar-qoraqalpoqlami
www.ziyouz.com kutubxonasi
259

ham Xiva tarkibiga qcrshib oldi. U o ‘tkazgan siyosiy, iqtisodiy, ma’muriy islohotlar natijasida boshqaruv tizim takomillashib, soiiqlar tartibga lushdi. Xazina daromadlari ko’paydi.
Olloqulixon (1825-1842), Rahimqulixon (1842-1845) va Muhammad Aminxon (1845-1855) davrlarida Xiva qo’shinlarining Xurosonga yurishlari kuchaydi, Marv shahri uchun Buxoro amirligi bilan tez-tez urushlar bo’lib turdi. Xiva xonlari bu davrda Sirdaryoning Orol ■ dengiziga quyiladigan joyidan Turkmaniston hududidagi Kushkagacha boMgan yerlami boshqarganlar. 1855-yilda Seraxsni qamal qilish paytida Muhammad Aminxonning halok boMishi mamlakatda parokandalikka sabab boMdk Abdullaxon (1855-1856), Qutlug‘murodxonlar (1856) 6 ovdan ko’p hukmronlik qilmaslaridan oMdirildilar. 1856-yilda taxtni Sayid Muhammadxon (1856-1864) egalladi. U bo‘ysunmas turkmanlar va qoraqalpoqlarga qarshi urush uyushtirganligi natijasida bu xalqlaming
ko’pchiligi ko’chib ketdilar. 1859-yilda Muhammad Panoh Orenburgdan yordam olib, Orol bo’yida mustaqil davlat tuzish uchun qilgan harakati bostirildi. Xivaliklar tomonidan daryoga to’siq qo’yilishi natijasida Butakov flotiliyasi qoraqalpoqlarga yordam bera olmadi.
Xiva xonligidagi so’nggi mustaqil hukrador Feruz taxallusi bilan ijod qilgan Muhammad Rahimxon II (1864-1910) boMdi. Uning davrida xonlikning siyosiy, iqtisodiy, madaniy jihatdan yuksalishi ko’zga tashlanadi. Lekin 1873-yilda Rossiya Xiva xonligini bosib oldi va Muhammad Rahimxon 11 va Kaufman imzolagan Gandimiyon shartnomasiga ko’ra, Xiva xonligi Rossiyaga qaram davlatga aylanib qoldi.
Xiva xonligi boshqaruv tizimi, asosan, Buxoro va Qo’qon davlatlaridagidek bo’lib, farqi XIX asr boshlaridan xon huzurida Kengash (Devon) boMgan. Ling yuqori amaldorlar a’zo bo’lgan kengash vakolati cheklangan bo’lib, asosiy qarorlar xon tomonidan qabul qilingan bo’lsa- da, amaldorlarning xonlik boshqaruvida mavqei baland bo’lgan. Mansab va unvonlar xoniiklarda harbiy-ma’muriy, harbiy va diniy toifalarga boMingan. Inoq, otaliq, biy, amir ul-umaro, mehtar, qushbegi, beklar begi, devonbegi va boshqa unvon va mansabiar xonlik iqtisodiy, siyosiy, moliyaviy, harbiy hayoticfa muhim o’rin tutgan. Xonlikda sud ishlari asosan diniy ulamolar qo’lida bo’lib, ularning mamlakat hayotida ta’siri kuchli bo’lgan.
Xonlikda davlat tili o’zbek tili bo’lib, Buxoro va Qo’qondan farqli o’laroq barcha farmonlar, davlat hujjatlari faqat o’zbek tilida yozilgan.
260
www.ziyouz.com kutubxonasi

XVI-XVIII asrlarda Xiva xoniigining ma’muriy jihatdan bo’linishi viloyat deb atalgan bo’lsa, XVIII asrdan bekliklar deb atala boshlangan. Eng kichik ma’muriy bo’linish machitqo’m deb yuritilgan. Dasilab xonlikda 16 ta viloyat 2 ta noiblik bo’lgan bo’lsa, keyinchalik viloyatlar soni 22 taga yetgan. Ularni xon tomonidan layinlangan hokim va noiblar boshqargan. Xiva shahri esa xon va bosh vazir tomonidan boshqarilgan.
Xonlikda. asosan, o ‘zbekiar dehqonchilik tumanlarida yashab ko’pchilikni tashkil qiiganlar. Shuningdek, turkmanlar, qoraqalpoqlar, kam miqdorda tojiklar, eronlikJar, yahudiylar, arablar ham istiqomat qilishgan.
Ijtimoiy hayotda xon va uning amaldorlari va diniy ulamolaming inavqei yuqori bo’lib, iqtisodiy hayotning asosini tashkil qiluvchi yer ham asosan ular qo’Iida bo’lgan. Kam yerii va yersiz dehqonlar ulardan ijaraga yer olib ishlaganlar va ahvoli juda og‘ir bo’lgan. Sun’iv sug’orishga asoslangan dehqonchilik mamlakat iqtisodida muhim o’rin tutgani uchun Amudaryodan chiqarilgan kanallarni qazish davlat ahamiyatiga molik ish hisoblangan. Shuningdek, chorvachilik. hunarmandchilik, savdo-sotiq ham iqtisodiy hayotda muhim o’rin tutgan.
Xonlik harbiy qo’shini va qurol aslahasini yaxshilash juda past darajada bo’lgan. Qo’shinni ko’proq yarim ko’chmanchi turkmanlar tashkil etgan. Oldingi davrlardagi harbiy sohadagi ijobiy tajribalar rivojlantirilmay tashlab qo’yilgan.
Xiva xonligi Buxoro, Qo;qon, Bron va Rossiya kabi qo’shni davlatlar bilan savdo-sotiq ishlarini olib borgan. Soliqlar barcha musulmon davlatlaridagidek xiroj, zakot, boj va jizyadan iborat bo’lgan. Shu bilan majburiy mehnatning ba’zi turlari amalga oshirilgan.
Xiva xonligida ham adabiyot, tarixnavislik, me’morchiiik bir muncha rivojlangan bo’lsa ham tabiiy va texnika fanlariga, dunyoviy ilmlarga e ’tibor qaratilmagan.
Boshlang’ich maktabda o’qish-yozishni o’rgangan bolalar madrasalarda o’qitilgan. XIX asrda Xiva xonligida 1500 ga yaqin boshlang’ich maktab va 130 la madrasa mavjud bo’lgan. Xiva shahrining o’zida 22 ta madrasa bo’lgan. XIX asrda Xiva xonligida adabiyot, tarixnavislik, hattotlik, musiqa san’ati. me’morchiiik va madaniyatning boshqa sohalarida katta yutuqlar qo’lga kiritilgan.
Shcmiuhammad Munis Xorazmiy, Muhammad Rizo Emiyozbek o’g’li Ogahiy, Feruz, Komil Xorazmiy, Kamron, Bayoniy, Xusraviy, Murodiy, Rojiy, Mutrib, LafFasiylar asarlari o’zbek adabiyoti rivojida o’ziga xos o’ringa ega.
www.ziyouz.com kutubxonasi
261

Tanbur chixiqi notasini yaratgan Komil Xorazmiy “Maqomi rcruzshohiy” asari va “Panjgoh” maqomi bilan o‘zbek musiqa san’ati -ivojiga katta hissa qo‘shdi.
Abulg‘oziyxon “Shajarayi Turk’, “Shajarayi tarokima” asarlari bilan Xorazm tarixnavislik maklabini boshlab bergan boMsa, Munis va Ogahiylar tarixnavislik va tarjimonlik maktabini yaratib, “Firdavs ul- iqbol”, “Zubdat ut-tavorix”, “Riyoz ud-davla”, “Gulshan ul-davlat”, ‘‘Jomiy’ ul-voqeoti sultoniy”, “Shohid ul-iqbol” asarlari bilan tarix sohasini rivojlanlirdilar. Bayoniyning ‘‘Shajarayi xorazmshohiy”, “Xorazm tarixi” asarlari yuqoridagi asarlar kabi Xiva xonligi tarixini o‘rganishda asosiy manbalar hisoblanadi.
Hozirgi Xiva shahrida saqlanib qolgan qadimiy me’morcliilik inshootlari asosan xonliklar davrida qurilgan boMib, eng qadimiysi XVI asrda qurilgan Sayid Ota maqbarasi bo’Isa, eng keyingi XX asr boshlarida qurilgan Nuriilaboy saroyidir. Ichan qal’adagi o’nlab imoratlaming ko’pchiligi XIX asrda qurilgan boMib, ular xalqimiz buyuk zakovatining bir qismi sifatida qad ko‘tarib turibdi.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *